كامەن ورازالين بەلگىلى جازۋشى, ءارتۇرلى جانردا جازىلعان كوركەم شىعارمالاردىڭ اۆتورى, قوعام قايراتكەرى, «قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن مۇعالىم» اتاعىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ العان ۇستاز, بىرنەشە جوعارى دارەجەلى ۇكىمەت ناگرادالارىنىڭ يەگەرى, «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», ءىىى دارەجەلى «داڭق» جانە «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
تىزە بەرسە ارى قاراي سوزا بەرۋگە بولادى, ايتپاعىم, ول جالعىز مەنىڭ عانا ۇستازىم بولىپ قويعان جوق, ءوزىنىڭ بارلىق سانالى ومىرىندە وسى شىڭعىستاۋ وڭىرىنەن شىققان جاقسى-جايساڭدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىم-وقىمىستىلار, اقىن-جازۋشى, ونەر يەلەرى, ەڭبەگىمەن تانىلعان حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ۇستازى, ءارى اقىلشىسى, تاربيەشىسى بولدى. سوندىقتان دا بارلىق ءومىرىن ەلىنىڭ جان-جاقتى ءوسىپ-وركەندەۋىنە ارناعان, كىم قوزعاسا دا قوزعالماي, تۇعىرىنان تايماي حالقىمەن بىرگە جاساعان كامەن ورازالين اباي اۋدانىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, ۇمىتىلماس ءىرى تۇلعا بولىپ قالا بەرمەك.
كامەن ۇستازىمدى اباي ورتا مەكتەبىندە 1950 جىلدىڭ باسىندا جوعارعى سىنىپتارعا قازاق ادەبيەتىنەن ساباق بەرەتىنىن سىرتىنان تانىپ-ءبىلىپ جۇرەتىنمىن.
ول كەزدە شامامەن 6-7 سىنىپتا وقيمىن, مۇعالىمنىڭ اناداي جەردەن كەلە جاتقانىن كورسەك باس كيىمىمىزدى شەشىپ, جانىمىزعا ۇستاپ ءوتىپ كەتكەنشە قوزعالماي تۇراتىنبىز. كامەن مۇعالىمنىڭ دە ك ۇلىمدەي باسىن يزەي باسىپ وتە شىققانى ەسىمدە قالىپتى, ول كەزدە بالالار ءۇشىن وسى ءبىر جاقسى ءداستۇر ادەپتىلىكتىڭ ۇلكەن ءبىر ءتۇرى ەدى.
ۇمىتپاسام, سول 1950 جىلداردىڭ باسىندا ۇستازىمىزدىڭ «جەكسەن» اتتى كىتابى شىقتى. سوعىس تاريحى, وتان قورعاۋشى جاۋىنگەرلەر جونىندە باسىلىپ شىققان العاشقى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى بولاتىن.
ەل جىلى قابىلداپ, قولدان-قولعا تيگىزبەي قىزىعا وقىپ جاتتى. بىزدەن بۇرىن وقىعان قىزمەتكەر اپا-اعايلارىمىزبەن, جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى كىتاپتى باس الماي وقىدىق.
رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق گازەت-جۋرنالداردىڭ بەتتەرىندە سول كەزدەگى ادەبيەتتانۋشىلار مەن سىنشىلار ءوز پىكىرلەرىن جارىسا ايتىپ تا, جازىپ تا جاتتى.
وسى ءبىر ەڭبەگى كامەن ۇستازىمىزدىڭ اتىن سول كەزدىڭ وزىندە تەك قازاقستان ەمەس, بۇكىل كەڭەس وداعىنا شىعاردى.
سودان 8-ءىنشى سىنىپتا قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ءارى سىنىپ جەتەكشىمىز بولىپ كامەن ۇستازىمىز كەلدى. ۇزىن بويلى, اققۇبا ءوڭدى, ەكى يىعى بويىنا شاقتاپ, شەبەردىڭ قولىمەن كەسكىندەلىپ كەلتىرىلگەن بەينە مۇسىندەي, تابيعي كەلبەتى مەن دەنە ءبىتىمى ساي, سۇلۋ, تۇرپاتتى ەدى. ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق, كەۋدەسىن كەرە ۇستاپ قۇددى ءبىر اسكەري ساپتاعىلاردىڭ اياق الىسىنداي ادىمداي باسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ءوزى ءبىر كورىنىس بولاتىن.
ءسوز سويلەۋ مانەرىنىڭ ءوزى ەرەكشە ەدى, الدىمەن جاي عانا قوڭىر داۋسىمەن باستاپ, دىبىس كۇشەيتكىشىن قوسقانداي بىرتە-بىرتە جوعارىلاتىپ ادامدى وزىنە ءۇيىرىپ العان سوڭ شەشىلە سويلەپ كەتىپ, تىڭداۋشىنى ەرىكسىز وزىنە باۋراپ, تارتىپ الاتىن قاسيەتى بولاتىن.
العاشقى ساباعىمىز تانىستىقتان باستالىپ, ءوزىنىڭ سىنىپ جەتەكشىمىز, بۇدان بىلاي ءبىر وتباسىنىڭ ادامىنداي, اكە مەن بالاداي بولىپ سىيلاسىپ, ىنتىماقتاسىپ, بارلىق جاعىنان وزات بولۋىمىزدى ەسكەرتتى.
ارقايسىمىزدى ورنىمىزدان تۇرعىزىپ, كەرەكتى سۇراقتارىن قويا باستادى. كەزەك ماعان كەلگەندە: – ءوي, ماناتاي بالتاش اعانىڭ بالاسى, سەن تۇرىپ مىنا تاقتانىڭ الدىنا كەل, دەپ شاقىرىپ الدى. قورقىنىش پەن تاڭدانىس ارالاس سۇيرەتىلە باسىپ, تاقتا الدىنا كەلىپ تۇردىم. مۇعالىم باس-اياعىما ءبىر قاراپ الىپ «ال, بالالار, مىنا وقۋشىنىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىڭدەر مە؟», دەدى. ءبارى تىم-تىرىس, مەنى شىنىمەن ۇرەي بيلەي باستادى, داۋىسىن قاتايتىپ, ساڭقىلداي سويلەپ: «بۇنىڭ قايدان, قايدا تۇرىپ وقىعانىن بىلەسىڭدەر مە؟ شىنىمەن ەشكىم بىلمەي مە؟ ايتپاعانسىڭ با؟», دەپ ماعان ك ۇلىمدەي جىلىشىراي قاراعاندا, ءسوز الپەتىنەن بىردەڭە تۇسىنگەندەي بولىپ ىشتەي «ۋھ» دەپ, دەم العانداي بولدىم.
الدەن سوڭ: – بالالار, بۇل ۇلى جازۋشى, ءسوز زەرگەرى, ۇلى ويشىل, دراماتۋرگ, عالىم, وقىمىستى اكادەميك مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ تاربيەسىندە بولىپ, ەكى جىل قولىندا تۇرىپ وقۋ وقىعان, اكەلىك ايالى الاقانى مەن مەيىرىمگە تولى ىستىق قۇشاعىن كورگەن, ۇلى مۇحتار اعامىزدىڭ بالاسىنداي بولعان بالتاقاي اعامنىڭ بالاسى – ماناتاي, – دەدى.
سودان ءارى قاراي اڭگىمەسىن ساباقتاپ: – مەن وسى جولى الماتىعا كەلەسى شىعاتىن كىتابىمنىڭ شارۋاسىمەن بارىپ, مۇحتار اعانىڭ ۇيىنە سوعىپ سالەم بەرگەنىمدە, ءوزى باستاپ ۆالەنتينا نيكولاەۆنا شەشەڭ, ءۇميا اپامىز, ءلايلا, ەرنار ءبار-ءبارى سالەم ايتتى. ءۇي ىشتەرىڭنىڭ قال-جاعدايلارىن ءبىلىپ, مۇحتار اعانىڭ ءوزى باستاپ, اسىرەسە سەنىڭ وقۋ ۇلگەرىمىڭ مەن قالاي ەر جەتىپ كەلە جاتقانىڭا نازار اۋدارعانداي بولدى, اراسىندا كەيبىر سەنىڭ بالالىق قىلىقتارىڭدى ەسكە الدى, – دەپ اياقتادى تانىستىقتى.
ارينە, قولىندا بالاسىنداي بولىپ, ءوسىپ, تاربيەلەنگەن سوڭ ادامدار ءبىر-بىرىنە باۋىر باسىپ, تۋعانىنداي بولىپ كەتەدى.
مەن سول كەزدە كىشكەنتاي بالا بولسام دا كورگەن, ەستىپ-بىلگەن, وقىپ-توقىعان دۇنيەلەرىمدى ۇمىتپايتىن زەرەك بولعان بولسام كەرەك. مۇحتار اعام مەنىڭ بالالىق ءتاتتى قىلىقتارىما قاتتى ريزالىق تانىتىپ, اكەلىك مەيىرمەن اركەز قۇشاعىنا الىپ, ماڭدايىمنان يىسكەيتىن.
كامەن ۇستازىمنىڭ سول كۇنگى ء«اي, ماناتاي, سەن ءبىلىپ قوي, سەنىڭ ءار ۋاقىتتا ورنىڭ بولەك, ويتكەنى سەن ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇيىندە تۇرىپ, وقىپ, ءبىلىم الدىڭ, تاربيەسىن كوردىڭ, ءار ۋاقىتتا سوعان لايىق بولۋىڭ كەرەك», – دەگەن ءسوزى مەنىڭ جۇرەگىمدە ءومىر بويى ساقتالىپ قالدى.
بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ءبىر باقىتتى شاعىم, وشپەس ۋاقىت سىيى بولىپ ەدى.
كامەن مۇعالىمنىڭ ساباق بەرۋ ءتاسىلى بولەك بولاتىن. سول كۇنگى وتەتىن وقۋ تاقىرىبىن ايتىپ, ەگەر ول بەلگىلى اقىن-جازۋشى بولسا ءومىر جولى مەن شىعارمالارىنا توقتالىپ, قانداي شىعارماسىنا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن قاداپ تاپسىراتىن. سول كەزدەگى قازاق ادەبيەتى وقۋلىعىنا ەنگەن اقىن-جازۋشىلار: سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, سپانديار كوبەەۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ ت.ب. شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىندەگى زامان ۇردىسىنە قاراي جازىلعان ايەلدەر تەڭسىزدىگى, سالت-ءداستۇر كورىنىستەرى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قيىنشىلىقتار, ت.ب. وقيعالار مەن كوركەمدىك سۋرەتتەمەلەردى ءوز وي-تولعامى تۇرعىسىنان تولىقتىرا وتىرىپ, اسەرلەي جەتكىزەتىن.
ابايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ بولسا, ونى ارى قاراي جالعاستىرىپ, بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالدىرىپ, ۇلىلار تۋعان جەرگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, ىرگە تاسىن قالاعان «ابايتانۋ», «مۇحتارتانۋ» ىلىمدەرىن وقۋشىلاردىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, ساناسىنا جەتكىزە بىلگەن كامەن ورازالين ۇستازىمىزدىڭ ەرەكشە ەڭبەگىن ءار ۋاقىتتا ايرىقشا باعالاۋعا ءتيىسپىز.
ۇلى جازۋشى مۇحتار اعامىز ابايدىڭ 95 جىلدىق تويىن وتكىزۋ شارالارىن باستاپ, 1939 جىلى شىڭعىستاۋعا كەلىپ, ورتا مەكتەپتىڭ جانىنان «اباي ۇرپاقتارى» اتتى قولجازبا جۋرنال ۇيىمداستىردى.
سوعىس كيلىگىپ, قولعا الىنعان جۇمىستار توقتاپ قالدى. اسكەردەن بالداق ۇستاپ ەكى اياعىنان جۇرە الماي جارالى, جارىمجان بولىپ قايتقان كامەن مۇعالىم ۇستازدىق قىزمەتكە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ «اباي ۇرپاقتارى» جۋرنالىن قايتا جانداندىرىپ, شيرەك عاسىردان ارتىق ۋاقىت قوعامدىق نەگىزدە باسقارىپ, ۇزبەي شىعارىپ وتىردى. مىنە, «ابايتانۋ» ءىلىمىنىڭ العاشقى كىرپىشى وسىدان باستاۋ العان.
جۋرنالعا اباي زامانى, ونىڭ توڭىرەگى جونىندە ەستىلىپ, ايتىلعان اڭگىمەلەر, ەستەلىكتەر جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اباي ولەڭدەرىمەن قاراسوزدەرىنىڭ ويشىلدىق, تاربيەلىك ءمان-مازمۇنى جونىندە جازعان تۇسىنىك تالىمدەرى, وقۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق اڭگىمە, وچەرك, ولەڭدەرى ت.ب. ءتۇرلى تاقىرىپقا جازىلعان ماقالا, جازبالارى ءوز الدىنا, ءبىر فاكۋلتاتيۆتىك كۋرس ماماندىعىنان وتكەندەي تاربيەلىك ءمانى بولىپ ەدى.
قازىرگى كەزدە ەلگە تانىلىپ, ءوزىنىڭ عالىم-وقىمىستى, اقىن-جازۋشى, تاريحشى, شەجىرەشى ەڭبەكتەرىمەن اتاق-داڭققا, سىي-قۇرمەتكە يە بولىپ جۇرگەن مەن بىلەتىن ەل ازاماتتارى: پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك س.قاليەۆ, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى اراپ ەسپەنبەتوۆ, جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ, اقىندار: تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ, تولەگەن جانعاليەۆ, شەجىرەشى مولدابەك جانبولاتوۆ, مارقۇم ىرىسقان مۋسين, مەرعالي يبراەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, ت.ب. وسى كامەن ۇستازىمىزدىڭ شاكىرتتەرى, رۋحاني شاكىرتتەرى بولعان ەدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي كامەن ۇستازىم ۇلى م.اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى عانا ەمەس, ونىڭ بولاشاعىنا جول اشقان (اقىلشى-قامقورشى) باۋىرىنا باسىپ, ءۇمىت ارتىپ, اقىل-كەڭەسىن بەرىپ, تۋعانىنداي بولعان ادامى بولدى. ونىڭ ءبىر كۋاسى مۇقاڭ ءوزى ماسكەۋدە ەمحانادا جاتىپ, تۋعان ۇلى مۇرات اۋەزوۆتى كامەنگە بار دەپ, حات جازىپ بەرىپ: «مىناۋ مەنىڭ بالام مۇرات, ەلگە, تۋعان جەر – اباي ەلىنە بارا جاتىر. ەلدى, جەردى كورسەت, ارالاتىپ تانىستىر, بالتاشقا اپارىپ امانداستىر», دەپ تاپسىرۋى جاقىن كورگەن جانعا دەگەن ۇلى ادامنىڭ كوڭىلىن كورسەتىپ تۇر.
كامەن ۇستازىم ۇلى اداممەن ەتەنە ارالاسىپ ءجۇرىپ, اقىل-پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن سىر رەتىندە ءوزىنىڭ الماتىعا كەلگىسى كەلەتىنىن ايتقاندا: – ءاي, كامەن, سەن مەنىڭ اقىلىمدى الساڭ ەلدەن قوزعالۋشى بولما, سەنىڭ ەل ىشىندە بولعانىڭ ەلگە دە, بىزگە دە قاجەت, سەن جازاتىن شىعارماشىلىق كەرەگىڭنىڭ ءبارى شىڭعىستاۋدىڭ ءىشى-سىرتىندا جاتىر, دەگەن ەكەن. سول ۇلكەن ادامنىڭ اقىلىن الىپ, كامەن ۇستازىم ءومىر بويى تۋعان جەرىنەن قوزعالعان جوق, وسيەتىن بويىنا بويتۇمارداي ساقتاپ, اندا-ساندا ايتىپ قويىپ وتىراتىن.
كەيدە مۇحتار اعامىز كامەن ۇستازىمىزعا ۇلى ابايدىڭ شىعارماشىلىعىن وقىپ, زەرتتەپ بىلۋدە, جاستارعا ونىڭ مازمۇنىن تەرەڭدەتە وقىتىپ, ساناسىنا سىڭىرۋدە ءوز وي-پىكىرى, اقىل-كەڭەستەرىمەن بولىسكەن شىعار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى كامەن مۇعالىمنىڭ ساباعى قاي تاقىرىپتا وتپەسىن اباي مەن مۇحتار الەمىنە سالىستىرمالى تۇردە بولسا دا ءبىر سوقپاي كەتپەيتىن.
شىنىن ايتقاندا, قازىرگى «ابايتانۋ» ءپانى دەپ جۇرگەن وقۋىمىز سول 1950 جىلداردىڭ باسىندا اباي ورتا مەكتەبىندە باستالىپ, ونىڭ نەگىزىن قالاعان ۇستازىمىز كامەن ورازالين بولاتىن.
كامەن ۇستازىم العاشقى «ابايتانۋ», «مۇحتارتانۋ» ىلىمدەرىن ءوزىنىڭ وقۋ ادىستەمەسىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, وزىندىك جول-جوبا ويلاپ تابا ءبىلدى, كەلەشەك جاستاردىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتۋدەگى, وقۋ, ءبىلىم بەرۋدەگى بىلىكتىلىكتىڭ ءبىر ۇلگىسى, قازىرگى تالاپپەن قابىسىپ جاتىر.
كامەن ۇستازىمىزدى سوناۋ بالالىق شاعىمنان بەرى بىلگەنمەن وسى ءبىر ەستەلىگىمدى جازىپ وتىرىپ, ادام تىرشىلىكتە كوپ نارسەگە ءمان بەرمەي, كەيبىر ەل قادىرلەگەن ادامداردىڭ ەلەۋسىز تاسادا قالىپ بارا جاتقانىنا قينالادى ەكەن.
قانشاما اتاق-دارەجەنىڭ يەگەرى, ەل قۇرمەتتىسى بولا ءجۇرىپ, قاراپايىم, كىشىپەيىل قالىپتارىنان تايماي, ەشتەڭەگە قىزىقپاي, تالماي, قاجىماي ەڭبەكتەنىپ, اقىل-پاراسات يەسى بولعان ادام ەكەنى كورىنەدى.
قالاي دەسەك تە, كامەن ۇستازىمىزدى ءوز ىشىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇمىت قالدىرىپ كەلگەنىمىزدى جاسىرۋعا بولمايدى. ونىڭ تۋعان ەلى – اباي اۋدانىنىڭ تاريحىندا ورنى دا, اتى دا قالاتىن كەزى كەلدى.
بيىل كامەن ۇستازىمىز 100-جاسقا تولىپ وتىر.
بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستانعا ايگىلى ءىرى عالىم, اكادەميك, جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ, كورنەكتى حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعالارىمىز كامەن ورازالين تۋرالى « ۇلى جازۋشى» دەپ كورسەتپەسە دە, سوعان پارا-پار تەڭەۋلەر كەلتىرىپ, سول دارەجەدە ايتقان پىكىرلەرىن كەلتىرە كەتۋگە بولادى.
زەينوللا قابدولوۆتىڭ: «ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ل.تولستوي «ياسنايا پوليانادا» جاتىپ اتاقتى «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىن جازسا, م.شولوحوۆ دون بويىندا جاتىپ «تىنىق دون» رومانىن شىعاردى, ال ءبىزدىڭ كامەن ورازالين ەرتىستىڭ بويىندا, شىڭعىستاۋدا جاتىپ, ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ تۋرالى «ابايدان سوڭ» تەترالوگياسىن جازدى», دەپ ۇلىلارمەن قاتارعا قويىپ اتاۋى تۇسىنگەن ادامعا تەرەڭ ماعىنا بەرىپ تۇر.
ال سول ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ جايلى جازىلعان ءتورت تومدىق «ابايدان سوڭ» اتتى رومان تەترالوگيا شىققانىنا جيىرما بەس جىل ۋاقىت بولىپ قالسا دا, كەزىندە «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەگەندەي سىن ايتقان باقتالاستارى قازىر ۇلى جازۋشى ەڭبەگىنەن ءتىپتى عىلىمي ەڭبەك پەن زەرتتەۋلەر جازا الماي ءجۇر.
سوندىقتان مەن دە شوشىماي, ۇرىكپەي: « ۇلى جازۋشى تۋرالى ۇلى ەڭبەك جازعان, ۇلى ۇستازىم – كامەن ورازالين!», دەيمىن.
قازىر ەل الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەتىمىز, ەل بيلىگىندە وتىرعان ازاماتتارعا ايتارىم, قويار تىلەگىم, قازاقستانعا تانىمال كورنەكتى جازۋشى, قوعام قايراتكەرى ۇلى ۇستاز, قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىم, ۇوس ارداگەرى, اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەل تاريحىندا وشپەس اتى قالعان تۇلعا كامەن ءورازاليننىڭ ەسىمىن ەستە ماڭگى قالدىرۋ ءۇشىن وزدەرى سۇرانىپ تۇرعان ەكى مەكتەپتىڭ بىرىنە بەرۋ كەرەك. مۇنى اۋدان جۇرتشىلىعى مەن پەداگوگ-وقىتۋشىلار ۇجىمى دا قولداپ وتىر.
ماناتاي بالتاقاي ۇلى,
دەربەس زەينەتكەر, اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
