«ونىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە ۇلت بولمىسى, ءبىتىمى, تۇرمىسى, تىرشىلىگى, دۇنيەتانىمى, مىنەزى, جانى, ءدىنى, ءدىلى, ءتىلى, رۋحى كورىنىس تاۋىپ, كەيىن اباي الەمى دەگەن بىرەگەي قۇبىلىس رەتىندە باعالاندى», دەپ, ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوزىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا اباي شىعارمالارىنىڭ وشپەس مۇرا ەكەندىگىنە كەڭىنەن توقتالدى. اباي بەينەسىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتتى. اباي مۇراسى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدى بولمىسىن, بۇل ەلدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان, قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسىن كورسەتەدى. اباي ۇلتتىڭ اقىنى, «قازاقتىڭ باس اقىنى» دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, عاسىر وتسە دە, ەسىمى اسقاقتاي بەرۋدە. جەر بەتىندە ادامزات بالاسى پايدا بولعاننان باستاپ, كۇللى ادامزات قاۋىمىنىڭ اقىل-ويىنىڭ جەمىسىنە اينالعان الەمدىك شىعارمالاردىڭ تۇتاس سيۋجەتى اباي شىعارمالارىنىڭ ءون بويىنا اينالدى. گۋمانيست اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءاربىر ادامنىڭ باستى قادىر-قاسيەتىنە دەگەن تەرەڭ سەنىمى, ونىڭ تابيعاتىن بارلىق ولشەم رەتىندە كورە وتىرىپ ادامزات بالاسى پروگرەسىنىڭ مۇمكىندىگىن بەكىتۋ ەدى. ءبىلىم مەن ءىلىم اباي ءۇشىن ادامنىڭ ۇلكەن الەۋەتتى مۇمكىندىكتەرىن اشۋ قۇرالى بولدى. ءبىلىم الۋ, ۇزدىكسىز ءوزىن-ءوزى رۋحاني ازىقتاندىرۋ – حاكىم ءۇشىن ادام پروگرەسىنىڭ كىلتى.
ابايدىڭ اقىندىق ونەر تەگىنەن دارىعان حالىقتىڭ اراسىنان ەسىمى وزىق شىعىپ, ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان ينتەللەكتۋالدى دانا دانىشپانىنا اينالۋىنا داۋىرمەن, عاسىرمەن قايتالانىپ كەلىپ وتىراتىن تاريحي ادەبي سيۋجەتتەر سەبەپكەر بولدى. بۇل تاريحي سيۋجەتتەر ابايدىڭ ءوزىنىڭ تولىسۋىنا, جەر شارىنىڭ ءاربىر پەندەسىنە وي سالاتىن رۋحاني الەمنىڭ تۇتاس فورمۋلاسىن جازىپ قالدىرۋىنا جول اشتى.
ءبىر اقىننىڭ ەسىمى ءبىر ۇلتتىڭ پاسپورتى رەتىندە اتالىپ, سول ۇلتتىڭ رۋحاني كورسەتكىشى بولا الادى دەگەن تۇسىنىك بار ادەبيەتتە. بۇل تۇسىنىك ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتىر. ء«حار حالىقتىڭ ءسوز ساناتىندا ونى دۇنيەگە تانىتقان, وزدەرىندە ءسوز سيمۆولىنا اينالعان تۇلعالار بار: ورىستاردا بۇل – پۋشكين, وزبەكتەردە – ناۋاي, ۋكراينداردا – شەۆچەنكو, كىرعىزداردا – شىڭعىس ايتماتوۆ, تاتارلاردا – توقاي...». گرۋزين حالقى دەسەك, شوتا رۋستاۆەليدى, ورىس حالقى دەسەك, لەرمونتوۆتى ەسكە الاتىن ەدىك. اباي دا وسى قاتاردان ورىن الادى. ءبىزدىڭ جان-جاقتى عىلىمي ىزدەنىسىمىز اباي پوەزياسى مەن پروزاسىنىڭ الار كەڭىستىگى ادامزاتقا ورتاق اقىل-وي قازىناسىن تۇتاس قامتۋىمەن ايقىندالىپ, تەك ءبىر عانا «قازاق ەلىنىڭ اقىنى» دەگەننەن گورى, «الەمگە اقىل-وي ساۋلەسىن سەبۋشى» دەگەن انىقتاماعا تولىق ساي بولا الاتىنىن كورسەتتى.
ولاردى قويا المايمىز ابايمەن تەڭ,
سەبەبى وقىماعان, ءىلىمى كەم..., – دەپ سۇلتانماحمۇت ايتپاقشى, ابايدىڭ ءبىلىمى «جەتى جۇرتتىڭ» ءبىلىمىن قامتىدى. بۇل ويىمىزعا حح عاسىردا جازىپ كەتكەن م.اۋەزوۆتىڭ: «...سىنشىل ويعا كوز ءسۇزىپ, باس يگەن, دىنگە سىننىڭ تۇرعىسىمەن قاراعان, حالقىنىڭ مادەنيەتى جولىندا ايانباي كۇرەسكەن جالىندى قايراتكەر پىسىق, دۇنيەقور, مانساپقور, الاياق فەودال اقساقالداردىڭ ىشىندە سەرىك تاپپاي كۇيىنگەن اباي قازاق ەلىنىڭ كولەمىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاق ەلىمەن ىرگەلەس جاتقان شىعىس ەلدەرىنىڭ كولەمىندە دە زامانىنان وزا تۋعان دانا كىسى بولدى» دەگەن پىكىرى دالەل.
اباي – الەمگە اقىل-وي ساۋلەسىن سەبۋشى. اقىننىڭ ءوزىنىڭ كەڭىستىگى: جەر, تاعدىر, مۇرا, حالىق. وسى تاقىرىپتاردى جىرلاۋ بارىسىندا اباي بارىنشا وقىدى, ىزدەندى. ابايدىڭ ەڭ ءبىرىنشى جەتىستىگى: ارتىنا تەرەڭ, ويلى مۇرالارىن قالدىرىپ كەتۋىندە عانا ەمەس, ول بارلىق وقىعانىن-بىلگەنىن; ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە باعىت بەرەتىن تۇنىق ويلارىن سۇزگىدەن وتكىزىپ; قازاقى قالىپقا سالىپ; تۋعان ۇلتىنا مۇرا ەتىپ تارتۋىندا. اباي ەلىكپەدى. «...اۋعاننىڭ جالەللاتدىنى مەن مىسىردىڭ مۇحاممەد عابدۇھيىنىڭ ۋچەنيەلەرى دە, كەرەك دەسە سول تۇستاعى رەسەي مۇسىلماندارىنىڭ اراسىندا ءدارىپتى بولعان يسمايل گاسپرينسكيدىڭ دە ۋچەنيەسى ابايدى وزىنە ەلىكتىرە المادى». اباي ەشكىمدى ەلىكتىرۋگە تىرىسپادى. بۇل رەتتە اقىننىڭ ومىرلىك ءتۇيىندى تۇجىرىمى: «ساقالىن ساتقان كارىدەن, ەڭبەگىن ساتقان بالا ارتىق. باقپەن اسقان پاتشادان, ميىمەن اسقان قارا ارتىق».
وسى رەتتە ءبىز كەلەسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەمەكپىز. الەمدىك كوزقاراس دەگەن نە؟ اقىننىڭ (جازۋشىنىڭ) الەمدىك كوزقاراسى قالاي قالىپتاسادى؟ ءوز وقىرمانىنا الەمدىك كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اقىننىڭ (جازۋشىنىڭ) شىعارماشىلىق لابوراتورياسى نەنى قامتۋى ءتيىس؟ اباي قۇنانباي ۇلى شىعارمالارىنان ادامزاتقا ورتاق الەمدىك رۋحاني مۇرالاردىڭ رەمينيستسەنتسياسى بايقالا ما؟ اباي ويلارىنىڭ الەم ادەبيەتىنە ورتاق شىعارمالار سيۋجەتىمەن ۇندەستىگى قانداي؟ اباي زامانىندا ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ يدەياسى ءوزىنىڭ كوكەيكەستىلىگىمەن ءبىرىنشى كەزەكتە كورىندى. ەل تاعدىرىن ەلەپ-ەكشەگەن اقىننىڭ كورەگەندىگى, كەمەڭگەرلىگى وسى ۇستانىمنىڭ تىرشىلىككە سايكەستىگىن تاپ باسىپ تانىدى. جالپى, كەز كەلگەن شىعارماشىلىق يەسىنىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنىڭ باي بولۋى ونىڭ بىلىمپازدىعىمەن, وقىعان عىلىمىمەن ولشەنەدى. ال رەمينيستسەنتسيا شىعارمادا اۆتور قالاۋى بويىنشا وزىنەن بۇرىنعى اقىن شىعارمالارىنداعى وبرازعا سۇيەنۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر ويدى بەرۋدە تۋرا, الدىڭعى ءبىر اۆتوردى قايتالاۋى تۇرىندە بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ايتار ويى كەيبىر شىعارمالارداعى ويلارمەن ۇندەس, سايكەس كەلىپ جاتسا, بۇل رەمينيستسەنتسيا قۇبىلىسى دەپ بىلگەنىمىز ءجون.
«اباي اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستانعان ادام» بولدى.
قارادان شىعىپ سۇلتان بولعان اكەسى قۇنانبايدىڭ ءتالىمىن كورىپ, حالىق اۋىز ادەبيەتىمەن, دالا اقىندارى مۇرالارىمەن سۋسىنداعان اباي ءسوزىنىڭ الەمدىك قۇندىلىعىنا, الەمگە ورتاق شىعارمالارمەن سيۋجەتى ۇندەس.
ءححى عاسىرداعى ابايتانۋ سالاسى تەوريالىق جاعىنان الەم ادەبيەتتانۋىمەن سالىستىرا زەرتتەۋ تەرەڭدەي بەرسە, بۇل ابايتانۋدىڭ عانا ەمەس, قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ جاڭا بيىگى بولماق.
عالامدا ءاربىر ادامنىڭ وزىندىك ورنى بار. اباي ون بەسىنشى قاراسوزىندە:
«...ەگەردە ەستى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىندە ءبىر مارتەبە, بولماسا جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا ايىندا ءبىر, وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال! سول الدىڭعى ەسەپ العاننان بەرگى ءومىردى قالاي وتكىزدىڭ ەكەن, نە بىلىمگە, نە احيرەتكە, نە دۇنيەگە جارامدى, كۇنىندە ءوزىڭ وكىنبەستەي قىلىقپەن وتكىزىپپىسىڭ؟ جوق, بولماسا, نە قىلىپ وتكىزگەنىڭدى ءوزىڭ دە بىلمەي قالىپپىسىڭ؟» دەيدى. ادام ءوز ماقساتىنا ەڭبەكپەن, سول ەڭبەكتەردى وزگەلەردىڭ دۇرىس باعالاۋىمەن, سونىمەن بىرگە ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ ارقىلى جەتەدى. ءححى عاسىردا ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ تەورياسىنىڭ پرينتسيپتەرى جەتىلە تۇسۋدە. تسيفرلىق تەحنولوگيا كومەگىمەن ءاربىر ادام مۇمكىندىكتەرىن اشا تۇسۋگە بولادى.
تاۋەلسىز ەل رەتىندە قازاق ەلى ءوزىنىڭ ىرگەسىن نىعايتىپ, دامۋ جولىنا ءتۇستى.
اباي ەسىمى اتالعاندا, «قازاق حالقى» دەپ الەم تانيتىنداي دارەجەگە جەتۋىمىز ءححى عاسىرداعى ابايتانۋعا زور ۇلەس قوسۋدى قاجەت ەتەدى. تەحنولوگيا دامىدى, اقپارات كەڭىستىگى كەڭ دەگەن ۋاقىتتا ءبىز وتكەن عاسىردىڭ اقىل-وي مارجانىنا مۇقتاجبىز. بۇل – اباي مۇراسىنىڭ ومىرشەڭدىگى.
ابايدى دارىپتەۋدى ناسيحاتتاۋ – بۇل ۋاقىت جاڭارعان سايىن جاڭعىرا بەرەتىن يگىلىكتى ماقسات. بۇل ماقسات قازاقستاننىڭ جاڭا گەنەراتسياسىن تاربيەلەۋگە نەگىز بولادى. سونىمەن قاتار اباي شىعارمالارىن وقي وتىرىپ, قازاقتىڭ بايىرعى, مادەني تىلدىك ءسوز قولدانىسى ەرەكشەلىكتەرىمەن بىرگە, اۋىزەكى سويلەۋ ءتىلى, اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبي ءتىلى سوزدىك قورىن, ماقال-ماتەلدەردىڭ قولدانۋ ەرەكشەلىگىن مولىنان پايدالانعانىن كورەمىز. كۇردەلى ءھام ماعىنالى. اباي ءتىلىن تولىق مەڭگەرگەن, اقىن قولدانعان كەز كەلگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ, ويىن ەركىن جەتكىزە بىلەتىن ادام – ول بۇگىنگى جانە بولاشاق قوعامنىڭ ەليتاسى. ەرتەڭگى ۇرپاق تۋعان تىلىمىزدەگى سوزدەردىڭ ماعىناسىن تۇسىنبەۋ دەرتىنە شالدىقپاۋى ءۇشىن اباي ءتىلى بۇگىنگى جانە بولاشاق قازاق ەليتاسىنىڭ ءتىلى بولۋى ءتيىس.
اراي جۇندىباەۆا,
ادەبيەت زەرتتەۋشىسى,
فيلوسوفيا دوكتورى (PhD),
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى
سەمەي
