مايا وركەنيەتى كۇنتىزبەلەر جۇيەسى مەن ساۋەگەيلىكتىڭ عىلىمي نەگىزدەرى

دەي تۇرعانمەن, «اداسقاننىڭ الدى  – ءجون, ارتى – سوقپاق» دەمەكشى, بۇل قاتەردەن شىعاتىن ەش امال قالماعان ەكەن دەۋگە دە بولمايدى. ماسەلەن, حوسە ارگۋەللەس ادامزاتقا «ۋاقىت – اقشا» سەكىلدى جاساندى ۋاقىت زاڭى مەن 12:60 سىندى جا­ساندى ۋاقىت جيىلىگىنە نەگىزدەلگەن كۇنتىزبەدەن تەز ارىلىپ, مايالاردىڭ بايىرعى كۇنتىزبەلەرى مەن گالاكتيكالىق تابيعي ۋاقىت جيىلىگىنىڭ ولشەمى – 13:20 ەكەنىن تەزىرەك ۇعىنۋدى جانە سول ۋاقىت مودۋلىنە نەگىزدەلگەن ءار ايى تۇراقتى 28 كۇننەن, ءار جىلى 13 ايدان تۇراتىن ءارى عۇلاما ارگۋەللەستەردىڭ وزدەرى وڭدەگەن مايالاردىڭ گالاكتيكالىق ماڭگى وزگەرمەيتىن تۇراقتى كۇنتىزبەسىنە بىردەن كوشۋدى ۇسىنادى. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ بايىبىنا بارا الماعان عالىمدار: «13 ايلىق كۇنتىزبەلەر ەسكى وركەنيەتتەردىڭ ءبىرازىندا, اتاپ ايت­قاندا, مىسىرلىقتاردىڭ تاريحىندا دا, جالپى مۇسىلمان الەمىندە دە, ءتىپتى قىتاي وركەنيەتىندە دە بولىپ ەدى عوي. ولاي بولسا, حوسە جانە للوي­دين ار­گۋەللەستەردىڭ جاساقتاعان كۇنتىز­بەسىنىڭ الدىڭعىلاردان نەسى ارتىق؟» دەگەن سياقتى ءۋاجدى كولدەنەڭ تارتادى. الايدا ارگۋەللەستەر ۇسىنىپ وتىرعان 364 كۇندىك كۇنتىزبەنىڭ گريگوري كۇن­تىز­بەسىنەن ارتىقشىلىعى جەتەدى. تەك ونى كورە ءبىلۋ كەرەك. ەندەشە, ار­گۋەللەستەر اشقان «ۋاقىت زاڭىنا» تە­رە­ڭىرەك ۇڭىلەلىك. «حوسە جانە للويدين ارگۋەللەستەر وڭدەپ جاقسارتقان 13 ايلىق كۇنتىزبەنىڭ باسقا كۇنتىزبەلەردەن ارتىقشىلىعى نەدە؟» دەگەن سۇراققا بىردەن جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, ەڭ الدىمەن, الگى عالىمداردىڭ تۇبەگەيلى ۇس­تانىمدارىنا نازار اۋدارالىق. ولار بايىرعى سۇڭعىلا ماتەماتيك مايالار قۇراستىرعان كۇللى كۇنتىزبەلەردى (ولاردىڭ جالپى سانى 17) ساراپتاي كەلە, ابىز مايا عالىمدارىنىڭ ۋا­قىت­قا قاتىستى بىرەگەي قۇندى قاعيدا­لارىن باسشىلىققا العان. بىرىنشىدەن, ارگۋەللەستەر مايالاردىڭ ۋاقىتتى كەڭىستىكپەن شاتاستىرمايتىنىن انىق بايقاعان. ويتكەنى مايالار كەڭىستىكتىڭ شەگى بار, ال ۋاقىتتىڭ شەگى جوق ەكەنىن وتە انىق بىلگەن. ودان دا دالىرەك ايتقاندا, مايالار ۋاقىتتى ۇشتىك ولشەممەن ول­شەۋگە بولمايتىنىنا جانە ۋاقىت تەك سانانىڭ, ياعني تورتتىك ولشەمنىڭ عانا ەنشىسى ەكەنىنە تۇبەگەيلى كوز جەتكىزگەن. ەكىنشىدەن, مايا عالىمدارى كوسموستان تۇسەتىن كەز كەلگەن گالاكتيكالىق ساۋلەنىڭ نەمەسە ەلەكترماگنيتتىك تولقىننىڭ ءوز جيىلىگى نەمەسە ءمودۋلى بولاتىنى سەكىلدى ۋاقىتتىڭ دا ءوز جيىلىگى مەن ءمودۋلىنىڭ بولاتىنىن ايقىن سەزىنگەن.

ۇشىنشىدەن, ارگۋەللەستەر ۋاقىت جيىلىگىنىڭ ولشەمى نەمەسە ءمودۋلى 13:20 ەكەنىنە دە تولىق كوز جەتكىزگەن. ويتكەنى عالىمدار الگى جيىلىكتىڭ گالاكتيكالىق ورتالىقتان باستاۋ الىپ, سودان سوڭ جەر­گە جەتىپ, جەتىپ قانا قويماي, جەر بەتى مەن ونىڭ اتموسفەراسىنا دا ءوز اسەرىن ۇنەمى تيگىزىپ وتىراتىنىن, سونداي-اق الگى جيى­لىكتىڭ كۇللى كوسموس ساۋلەلەرىنىڭ دە ورتاق ءمودۋلى ەكەنىن, ياعني گالاكتيكالىق تۇ­راقتى ولشەم بىرلىگى ەكەنىن تەرەڭ تۇي­سىنگەن.

تورتىنشىدەن, ارگۋەللەستەر كوسموس­تان تۇسەتىن (نەگىزگى قۇرامى 95%-دان 99%-عا دەيىن پروتوندار, ال وزگە قۇرامى, شا­مامەن, 4,5%-دان 1,5%-عا دەيىن گەلي يادروسىنان تۇراتىن) گالاكتيكالىق ساۋ­لەلەر مەن كۇن ساۋلەلەرىنىڭ جەر بيوسفە­راسىنداعى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ بارىنە بىردەي اسەر ەتەتىنىن دە تەرەڭ بىلگەن.

مىنە, سوندىقتان دا, «سول ساۋلەلەردىڭ, اتاپ ايتقاندا, ادام بالاسى مەن باسقا تىرشىلىك يەلەرىنە تيگىزەتىن رادياتسيالىق اسە­رىنىڭ ناقتى كورىنىسى قايسى؟» دەگەن سۇراققا جوعارىداعى عالىمداردىڭ بەرگەن تۇشىمدى جاۋابى مىناعان سايا­دى: «كوسموستان تارالاتىن ساۋلەلەر تىر­شىلىك يەلەرىنىڭ بۇكىل بولمىسىنا, ءاربىر كلەتكاسىنا, كۇللى اعزاسىنا, ءتىپتى ساۋساقتارى مەن باشپايلارىنىڭ سانى عانا ەمەس, بۋىندارىنىڭ دا سانى مەن ساپاسىنا تىكەلەي سەبەپشى. ال ودان دا ناقتى ايتقاندا, الگى ساۋلەلەر تىرشىلىك يەلەرىنىڭ كۇللى گەنەتيكالىق كودىنا (دنك) تىكەلەي اسەر ەتەدى. دەمەك, ادامزات پەن ادامعا ۇقساس جانۋارلاردىڭ اياق-قولدارىنداعى 10 ساۋساق پەن اياقتا­رىنداعى 10 باشپاي بولسىن, سول سياقتى ولاردىڭ اعزالارىنداعى مويىننان باستاپ ەكى توبىققا دەيىنگى 13 بۋىنى جانە 13 مۇشەسى بولسىن, جوعارىدا اتال­عان ۋاقىت جيىلىگىنىڭ گالاكتيكالىق تۇراقتى ولشەمى – 13:20-نىڭ ناقتى كورى­نىستەرى ەكەنىن مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىپتى, الگى تۇراقتى ولشەمنىڭ كادىمگى تاسباقانىڭ ارقا ساۋىتىنداعى ءىرى-ءىرى 13 بۋناق پەن سول بۋناقتاردىڭ ەتەك جا­عىن وراي ورنالاسقان كولەمى كىشىرەك 20 بۋ­ناقشالارىنان دا انىق كورىنىپ تۇرعانىن قالاي جوققا شىعارۋعا بولادى؟

حوسە جانە للويدين ارگۋەللەستەر اشقان جوعارىداعى زاڭدىلىقتاردىڭ ءبارىن دە ابىز مايالار ءوز زامانىندا وتە شەبەر مەڭگەرىپ قانا قويماي, قاتاڭ ساقتاي دا بىلگەنىن ءارى ولاردىڭ تەك تابيعات بيوريتمىمەن ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرگەنىنە وزدەرىنىڭ دە, وزگەلەردىڭ دە كوزدەرىن انىق جەتكىزەدى. ەندەشە, كەز كەلگەن ادامنىڭ كوكەيىنە قونا كەتەتىن الگى عالىمداردىڭ بەرىك ۇستانىمدارىنىڭ ەش عىلىمي نەگىزى جوق دەپ كىم ايتا الادى؟

ەندى «ارگۋەللەستەر قۇراستىرعان 13 ايلىق كۇنتىزبەنىڭ تابيعي بيوريتم­گە, ياعني 13:20-عا سايكەس كەلەتىندىگىن دالەل­دەيتىن باسقا فاكتورلار بار ما؟» دەگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق, مۇنىڭ دا جاۋابى بار. ماسەلەن, اي ءبىر جىلدا جەردى 13 رەت اينالىپ شىعادى. بۇل – ەش ۋاقىتتا وزگەرمەيتىن استرونوميالىق زاڭدىلىق. ال مىنا ءبىر دەرەك ودان دا عاجاپ. 2007 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ 25-ءى كۇنى استرونومدار كۇن جۇيەسىنىڭ سىرتىنان جەردەن, شامامەن, 200 تريلليون شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان جەرگە ۇقساس جانە ءبىر پلانەتانى اشقان-دى. الگى پلانەتانىڭ وربيتاسى سونە باستاعان ءوز كۇنىنىڭ وربيتاسىنا جاقىن ەكەن. ەڭ باستىسى, جەرگە ۇقساس, بىراق ودان شامامەن بەس ەسە ۇلكەن الگى پلانەتا دا ءوزىنىڭ كارليك كۇنىن 13 كۇندە ءبىر رەت اينالىپ وتەدى ەكەن. دەمەك, الگى قۇبىلىس گالاكتيكالىق ۋاقىت جيىلىگىنىڭ تۇراقتى ولشەمىنىڭ دە 13 ەكەنىن La Silla اتتى وڭتۇستىك ەۋروپاداعى الگى وبسەرۆاتوريا عالىمدارى اشقان جاڭا پلانەتا دا قوسا دالەلدەپ تۇر. ەندەشە, 13-ءتىڭ بارشا گالاكتيكالىق ورتاق ولشەم ەكەنىن, ياعني ونىڭ ەش ۋاقىتتا وزگەرمەيتىن تۇراقتى زاڭدىلىق ەكەنىن مويىنداماۋ مۇمكىن ەمەس. سوسىن, تەك 13 قانا ەمەس, مايا كۇن­تىزبەسىندەگى 28 دەگەن سان دا ادام اعزا­سىندا تۇر. مۇنىڭ ايقىن دالەلى توبە­مىزدەن ەكى توبىعىمىزعا دەيىنگى 13 بۋىن مەن 13 مۇشە جانە ەكى قولىمىزداعى 10 ساۋساقتى قۇرايتىن 28 (14+14) بۋىننان دا وتە ايقىن كورىنىپ تۇر.

مايالاردىڭ «تسولكين» كۇنتىزبەسىنىڭ ءوزى دە ناعىز گالاكتيكالىق ۋاقىت جيىلى­گىنىڭ تۇراقتى ولشەمىنە, ياعني 13:20-عا نەگىز­دەلگەن اي كۇنتىزبەسى. ول كۇنتىز­بەنىڭ ەنى – 13 ۇيادان, تىگى 20 ۇيادان (13ح20) تۇراتىن 260 ۇيالى تىك ءتورت بۇ­رىش­تى بەينەلەيدى. حوسە مەن للويدين ارگۋەللەستەر ونى تەرەڭ دە تۇبەگەيلى زەرت­تەگەن ءارى وزدەرى قۇراستىرعان13 اي­لىق كۇنتىزبە مەن وزدەرى اشقان ۋاقىت زاڭىنا تۇعىر ەتىپ پايدالانعان. سوسىن, تسولكين كۇنتىزبەسىنىڭ گرافيكالىق كەس­كىن­دەمەسىنە (كەيدە مۇنى «توقۋ ستانوگى» دەپ تە اتايدى) ءجىتى نازار اۋدارعان ءاربىر ادام الگى 260 ۇياداعى سانداردىڭ قالاي ورنالاسقانىنا ءمان بەرمەۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى الگى ساندار بىردەن باس­تاپ, 260-قا دەيىن ءبىرىن-ءبىرى قۋالاي, ياعني ادەتتەگىدەي, بىزدەر قولداناتىن تارتىپكە ساي ورنالاسپاعان. كەرىسىنشە, ونداعى تسيفرلار ءتورت بۇرىشتى كەستەنىڭ ەنى ەمەس, بويىن قۋالاي, جوعارعى سول جاقتاعى بۇرىشتان باستاپ, ءبىرىنشى باعانانىڭ بويى­مەن تومەن قاراي 1-دەن 13-كە دەيىن بارىپ, ءارى قاراي تاعى دا 1-دەن 13-كە دەيىن سينۋسويدا تارتىبىمەن (بىرەسە تومەن, بىرەسە جوعارى) باعانادان باعاناعا اۋىسا بەرەدى. ءسويتىپ, ەڭ سوڭعى 13-باعانانىڭ تومەنگى وڭ جاق بۇرىشىنداعى 260-شى ۇياعا كەلىپ تى­رەلەدى. سوسىن, الگى كەستەنىڭ سول جاقتاعى تومەنگى ۇياسى مەن جوعارعى وڭ جاق بۇرى­شىنداعى ۇياشىعى 7 سانىنىڭ ۇلە­سىنە تيەدى. بۇل ايتىلعاندار تومەندە كەلتىرىلگەن تسولكين كەستەسىندە تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. كۇنتىزبەگە تەرەڭ ۇڭىلگەن ادام وندا باسقا دا ماتە­ماتيكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ بار ەكەنىنە دە قوسا كوز جەتكىزەدى.

مايالاردىڭ تسولكين كۇنتىزبەسىنىڭ بىردەن كوزگە ىلىنبەيتىن تاعى ءبىر سىرى بار. بۇل – حوسە ارگۋەللەستىڭ 13 پەن 28-گە نەگىزدەلگەن گالاكتيكالىق ماڭگى كۇنتىزبەسىندەگى باستى تسيفرلاردىڭ ءبىرى – 28. ول تسولكيننەن بىردەن بايقالمايدى. سوندىقتان دا «نەگە ولاي؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بىراق بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى دا تسولكيننىڭ, ياعني 260 كۇندىك كۇنتىزبەنىڭ ىشىندە تۇر. ويتكەنى تسولكين – سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى كۇنتىزبە. سەبەبى 260 – كۇن جۇيەسىنە كىرەتىن اسپان دەنەلەرىنىڭ امبەباپ گالاكتيكالىق تسيكلى عانا ەمەس, بۇل تۇراقتى سان – انا قۇرساعىندا ءوسىپ جەتىلەتىن جەر جا­ھانداعى كۇللى ەمبريون-نارەستەنىڭ, كۇل­لى ادامزاتتىڭ دا كيەلى كۇنتىزبەسى. ما­سەلەن, جۇكتى ايەلدەردىڭ ايلىعى توقتاعان ساتتەن باستاپ, بوسانعانعا دەيىنگى مەرزىم تۇپ-تۋرا 260 كۇنگە تەڭەلەدى ەكەن. بۇل زاڭدىلىقتىڭ ناقتى دالەلى دە بار. ماسەلەن, اياعى اۋىر ايەلدەرگە بايلانىستى ايتىلاتىن «انا قۇرساعىنداعى نارەستەسىن توعىز اي, توعىز كۇن كوتەرەدى» دەيتىن قازاق تىلىندەگى تۇراقتى ءسوز تىركەسى – تسولكين كۇنتىزبەسىنىڭ دە ناقتى كورىنىسى دەسەك, شىندىقتان الىس كەتپەيمىز. سەبەبى الگى ءسوز تىركەسىندەگى توعىز ايدى ارگۋەللەستەردىڭ 13/28-گە نەگىزدەلگەن كۇنتىزبەسىندەگى 28 كۇندى 9-عا كوبەيتسەك, 252 كۇن شىعادى, ال وعان جانە توعىز كۇندى قوسساق, تۇپ-تۋرا 261 كۇن شىعا كەلەدى. «حالىق ايتسا, قالىپ ايتپايدى» دەگەن وسى بولار, ءسىرا. بىراق ء«بىر كۇنى ارتىق كەتتى عوي» دەۋشىلەرگە دە جاۋاپ دايىن: انا قۇرساعىندا 260 كۇندە ءپىسىپ-جەتىلگەن نارەستە اناسىنىڭ تولعاعى جەتكەن كۇننىڭ ەرتەسىنە, كوبىنەسە, اي تولعان مەزگىلدە دۇنيەگە كەلەدى ەكەن.

دەمەك, حالىق اۋزىنداعى توعىز اي توعىز كۇننىڭ بىرەۋىنەن باسقاسى تسول­كين كۇنتىزبەسىنە تولىق سىيىپ تۇر. سو­سىن, حالىق اۋزىنداعى توعىز اي توعىز كۇننىڭ گريگوري كۇنتىزبەسىندەگى ۇزىن­دى-قىسقالى 12 ايعا ەش قاتىسى جوق. ويتكەنى كۇنتىزبەسى جاساندى. ونداعى ورتا ەسەپپەن 30 كۇننەن تۇراتىن توعىز اي مەن توعىز كۇن 279 كۇنگە تەڭەلەدى. ەن­دەشە, ارعى تەگى كىندىك التايدا جات­قان ەجەلگى مايالاردىڭ كۇنتىزبەسى مەن تۇركى حالىقتارىنىڭ كۇن ساناۋىنىڭ اراسىندا دا ناقتى ساباقتاستىق بار ەكەنى ءدال وسى جەردەن سىر بەرەدى. ويتكەنى «13- تە وتاۋ يەسى» دەيتىن تۇراقتى تىركەس پەن «13 – مۇشەل» دەگەن ءبىزدىڭ ءتول مادەنيەتىمىزدە قالىپ­تاسقان اكسيوما پىكىرىمىزدىڭ دۇرىس­تىعىنىڭ ناقتى دالەلى. سوسىن, ءدال وسى تۇستا تىلىمىزدە قالىپتاسىپ قالعان «12 مۇشەم ساۋ بولسا...» دەيتىن تۇراقتى ءسوز تىركەسىندە ءمۇلت كەتكەن ءبىر قاتەلىك بارىن ايتۋدى پارىز دەپ سانايمىن. ويت­كەنى ادام اعزاسىندا دا 13 بۋىن جانە 13 مۇشە بار. ەكى يىق پەن ەكى توبىققا دەيىن التى-التىدان 12 بۋىن جانە 12 مۇشە بولسا, موينىنداعى 13-بۋىن مەن اعزامىزداعى ەڭ باستى 13-مۇشەسىن, ياعني ادامنىڭ باسىن قالايشا ەسەپتەن شىعارىپ تاستاۋعا بولادى؟ ارينە بولمايدى. ولاي بولسا, قاجەت بولعاندا ايتار ءۋاجىمىزدى الگى تۇراقتى تىركەستە كەتكەن قاتەلىكتى قايتالاماي, «13 مۇشەم ساۋ بولسا...» دەپ باستاعانىمىز ءلازىم. گالاك­تيكالىق تۇراقتى ولشەم جيىلىگىنىڭ 13:20 ەكەندىگىنە باسقا اسپان دەنەلەرىنىڭ تسيكلدارى دا دالەل. مىسالى, ۇركەر توپ جۇلدىزدارى جىلدىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمىندە كوكجيەكتەن قىلاڭ بەرگەن ساتتەن باستاپ, ءوز وربيتاسىمەن كۇن ساناپ باياۋ جىلجي وتىرىپ, اسپان كۇمبەزىنىڭ توبەسىنە كوتەرىلەدى. سودان سوڭ باياۋ ەڭكەيىپ, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەن سوڭ, قارسى كوكجيەكتەن اسىپ, باتىپ كەتەدى دە, كوپكە دەيىن كوزدەن تاسا بولادى. بۇل قۇبىلىستى كەزىندە مايالاردىڭ دا وتە ءجىتى باقىلاعانى بايقالادى. باقى­لاپ قانا قويماي, باس-اياعى ءتورت جۇزگە تارتا جۇلدىز شوعىرىنان تۇراتىن ۇركەر توبىنىڭ كەلەسى رەت كوكجيەكتەن قايتا قىلاڭ بەرەتىن ساتىنە دەيىن 260 (13ح20) كۇن وتەتىنىن عانا ەمەس, ونىڭ ۇزىن ەسەپكە جاتاتىن 26000 جىلدىق تسيكلىن دا ءدال ەسەپتەپ شىعارعان. دەمەك, ۇركەر توپ جۇلدىزدارىنىڭ تسيكلى دا گالاكتيكالىق تۇراقتى ولشەمگە, ياعني 13-كە تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنى ايقىن باي­قا­لىپ تۇر. سونىمەن قاتار ادام اعزاسىندا جوعارىدا اتالعان 13 پەن قوسا 20 دا, 28 دە ءوز ورىندارىن تاپقان. مىسالى, ادام دەنەسىندەگى ون ساۋساق پەن ون باشپاي (10+10) 20-عا تەڭەلسە, 10 ساۋساق­تاعى بۋىنداردىڭ سانى (14+14) 28-گە تەڭەلەدى. دەمەك, كەز كەلگەن جاس بالا بولسىن, ەرەسەك ادام بولسىن اسپان دەنە­لەرىنىڭ گالاكتيكالىق تسيكلدارىن بۇلجىتپاي قايتالايدى.

ءتىپتى, ايەل زاتىنا ءتان اي سايىن ءبىر رەت, جىلىنا 13 رەت قايتالاناتىن في­زيولوگيالىق قۇبىلىستىڭ قازاق تى­لىندە «ايلىق» دەپ اتالۋى دا جايدان-جاي ەمەس.

سەبەبى دانا حالقىمىز بۇل تىلسىم قۇبىلىستىڭ تىكەلەي ايمەن بايلانىس­تى ەكەنىن انىق بىلگەن. سوسىن, بۇل كۇندە عىلىم دالەلدەپ وتىرعانداي, انا قۇرساعىنا بالانىڭ بىتەتىن مەرزىمى مەن ومىرگە كەلەتىن مەرزىمى, سونداي-اق بۇكىل الەمدەگى انالار تولعاعىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اي تولعان مەزگىلگە سايكەس كەلەتىنى كۇللى ادامزات تاعدىرىنىڭ كوسموس كەڭىستىگىندەگى جەرگە جاقىن تۇرعان پلانەتالار مەن جۇلدىزدار جۇيەسىمەن دە, ولاردىڭ گالاكتيكالىق تسيكلدارىمەن دە, كۇننەن ۇشىپ شىعاتىن الفا, بەتا, گامما ساۋلەلەرىمەن دە, جەردىڭ بيوسفەرا ىرعاعىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن تولىق ايعاقتاپ تۇر. مۇنىڭ سىرتىندا انا تىلىمىزدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلە جاتقان «13-تە وتاۋ يەسى», «13 – مۇشەل» سەكىلدى اكسيوماعا اينالعان تىلسىم فرازالىق تىركەستەردىڭ دە 13 ايلىق جاھاندىق ماڭگى ءارى تۇراقتى دا تابيعي كۇنتىزبەمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى.

ءدال وسى تۇستا جوعارىدا ءسوز بولعان ارگۋەللەستەردى ۋاقىت زاڭىن اشۋعا جەتەلەگەن دە پاكال ۆوتان ساركوفاگىنىڭ قاقپاعىنا ويىلىپ جازىلعان 13 وسيەت بەلگى نەمەسە تىلسىم تاڭبالار ەكە­نىن اتاپ ايتۋ پارىز. وزدەرى اشقان «ۋاقىت زاڭىنىڭ» ناقتى فورمۋلاسىن ار­گۋەللەستەر بىلاي تۇيىندەيدى: T(E) = ART. مۇنداعى ت – «ۋاقىت» (Time), ە – «قۋات» (Energy), ال ART «ونەر» دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەدى. دەمەك, «T(E) = ART» دەگەن فورمۋلا – ۋاقىت ول­شەمىمەن ۇيلەسە وتىرىپ, وزگەرەتىن قۋات كوزىنىڭ ونەر تۋىندىسىنا اينالاتىنىن ايشىقتايتىن امبەباپ زاڭدىلىق. ال بۇل زاڭدىلىقتىڭ ومىردەگى, ياعني ادامزاتتى قورشاعان ورتاداعى كورىنىسى دە الۋان ءتۇرلى. ماسەلەن, عارىشتان كەلەتىن گالاكتيكالىق ساۋلەلەردىڭ قۋاتى سۋدى بۋعا اينالدىرسا, بۋ بۇلتقا اينالادى. ال بۇلت جاڭبىرعا اينالىپ قايتا جاۋ­سا, «بەزەندىرگەن جەر ءجۇزىن ءتاڭىر شەبەر» دەپ ۇلى اباي عۇلاما ايتپاقشى, جەر بەتىن كوك مايساعا, نۋ ورمانعا نەمەسە مىڭ ءتۇرلى گۇلگە ورايدى. دەمەك, بۇكىل بيوسفەرا, ونىڭ ىشىندە ادامزات تا, فاۋنا دا, فلورا دا, ءتىپتى, جەر قويناۋىنداعى ەلەمەنتتەر دە ۋاقىت زاڭىنىڭ تىكەلەي جەمىسى ءارى ولاردىڭ ءبارى دە قايتالانباس ونەر تۋىندىلارى. ءتىپتى, ەڭ دارىندى دەگەن قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ قولدارىنان شىققان نەبىر اسەم تۋىندىلاردىڭ وزدەرى دە 18000 عالامنىڭ يەسى – جاراتقاننىڭ امىرىمەن جاسالعان عاجاپ دۇنيەلەردىڭ كوشىرمەسى عانا دەسەك, شىندىقتان الىس كەتپەيمىز. ەندەشە, وسى قۇبىلىستار مەن تابيعي زاڭدىلىقتاردىڭ ءبارىن دە ءوز عىلىمى مەن بىلىمىنە ىرگەتاس ەتكەن بايىرعى مايالاردىڭ ساۋەگەيلىگى مەن عاجاپ وركەنيەتىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن كۇنتىزبەلەر جۇيەسىندەگى 13 دەگەن كيەلى ولشەم بىرلىگى تۋرالى تۇجى­رىم مىناۋ: كىندىگى و باستا التايدا كەسىلىپ, كوك تاڭىرىنە سيىنىپ, ءبورىلى بايراق جەلبىرەتكەن ەجەلگى كوك تۇ­رىكتەر وركەنيەتىندە ساقتالىپ قالعانى, ساقتالىپ قانا قويماي, بۇگىنگە دەيىن امان جەتىپ, بۇكىل تۇركى تىلدەرىنىڭ سوزدىك قورىنان ورىن العان 13-پەن بايلانىس­تى تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ, تاريحي ساباقتاستىقتىڭ كۋاسىندەي بولىپ, ءالى دە قولدانىستا جۇرگەنى عاجاپ ەمەي نەمەنە؟

ءادىل احمەتوۆ,

 قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى