ۇلتىن سۇيگەن اقىن

كىتاپتىڭ اقىن جان-دۇنيەسىندەگى تە­رەڭ تەبىرەنىس, تولقۋ مەن تولعانىستان تۋ­­ع­انى بايقالادى. كوپتەگەن ولەڭى­نەن اباي, شاكارىم, ماعجان, ماحام­بەت تۋىن­­دى­لارىنىڭ يگى اسەرى كوزگە ۇرىپ تۇر.

باقىتجان قاناپيانوۆ – ءورىستىلدى اقىن. بىراق ول وقۋ-توقۋى ورىسشا بولعانمەن, قازاق ءومىرىن تەرەڭ زەرتتەپ, عۇلاما عالىمعا اينالعان داڭقتى جەرلەسى شوقان ءۋاليحانوۆ سەكىلدى, تامىرىنان ءبىرجولا قول ءۇزىپ كەتكەن جوق, ول ءوزىنىڭ وتارشىلدار ساياساتىنىڭ قۇربانى بولىپ بارا جاتقانىن دەر كەزىندە ۇعىندى. ۇعىندى دا, وپىندى. وپىنۋىن 70-جىلدارى ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەنىندە جىرسۇيەر قاۋىمعا پوەزيا تىلىمەن ءمالىم ەتتى. جوعارى ادەبي كۋرستا جەتەكشىسى بولعان بەلگىلى ورىس اقىنى الەكساندر مەجيروۆ ونىڭ بۇل وپىنۋ جىرىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, جوعارى باعالادى. سونداعى «قوستىل­دىلىك» ولەڭىنىڭ سارباس اقتاەۆ جاساعان قازاقشا تارجىمەسى بىلاي بولىپ كەلەدى: «قارشادايدان قول ءۇزىپ ءتول تىلىمنەن, قوستىلدىلىك دەگەنىڭە جۇگىنگەم. ەكىجۇز­دى ەتەدى ەكەن باقسام ول, ايىرىپ ءوز بەت-بەينەڭنەن, دىلىڭنەن. كۇيتتەدىڭ دەپ قۇلاققا جات ءبىر ءتىلدى, بابالارىم ءبولدى تالاي ۇيقىمدى. ارۋاقتارى كەلەكە ەتتى تۇسىمدە, كوشكەن ەلدىڭ تۇتقىنىنداي سىيقىمدى. سول كەزدەردە بابالارعا سىيىنىپ, «كەشىرە گور!» – دەپ وتىنەم ءيىلىپ. «ۇرپاعىمسىڭ تارتپاي تۋعان تەگىڭە!», «دەگەن سىندى ولار ماعان كۇيىنىپ».

توتاليتارلىق ستاندارتتى زاماندا تۋسا دا, ناعىز ورىس اقىنىنان ءادىل باعاسىن العان وسى جىر دەموكراتيا تالاپتارى ۇشقىنداعان قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ومىرگە قايتا كەلىپ, وزبىر ساياساتشىلاردىڭ ۋلى جەبەمەن ات­قىلاعان نىساناسىنا اينالدى. ور­تالىق تاراپىنان ادەمى ۇران­دار جا­مىل­دىرىپ, تەگەۋرىندى تۇردە جۇر­گىزىلىپ كەلە جاتقان سۇرقيا سايا­سات­تىڭ استارىن اشقان ولەڭ قازاق جاس­تارىنىڭ ساياسي كوتەرىلىسكە ۇلاسقان ايگىلى جەلتوقسان قوزعالىسى كەزىندە ەۋروپالىق جانە امەريكالىق راديولار ارقىلى شارتاراپقا تاراتىلعان-دى. تيىسىنشە ونىڭ اۆتورىنا بيىك دارە­جەلى پارتيالىق فۋنكتسيونەرلەر سىن ساداعىن اياۋسىز شۇيىلتۋدەن جا­ڭىل­عان جوق. ويتكەنى اقىننىڭ وسى جۇ­رەك­جاردى ولەڭىندە ەكى ءتىلدى بولۋ­دىڭ ەكى ءجۇزدى بولۋعا اپارارىن, ياعني انا ءتىلىن ۇمىتۋدىڭ ماڭگۇرتتىككە توتە جول سالارىن مەڭزەۋى قالىڭ جۇرت­تى تاپ سونداي دارەجەدە سومداۋ­دى ماقسات ەتكەن ساياسي جاندايشاپ­تار مەن پىسىقايلاردىڭ ىشكى سىرىن اشىپ, جاندارىنا ءتيىپ كەتتى. الاي­­دا ولار ءوز شىندىعىن تاپقان اقىن­دى جاسىتا المادى. باقىتجان اقىن ءوز تا­مىرىن, قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحاني مۇ­را­لارىن تانۋعا شىنداپ بەت بۇر­دى. بۇعان سول تۇستا رەسپۋبليكا كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا سالاسىن باسقارۋعا كەلگەن وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ونى قابىل­داۋىنا شاقىرىپ, قازاق فولكلورىن مۇقيات وقۋعا كەڭەس بەرۋى شەشۋ­شى اسەرىن تيگىزگەن ەدى. ول اسىل مۇرا­لارداعى جاۋھار بەينەلەر مەن كەستەلى ويلاردى ەۋروپالىق پوەزيامەن شىڭ­دالعان ءوز ۇعىمىمەن, اقىندىق تۇي­سى­گىمەن بارلاپ, جۇرەگىنەن وتكىزۋ ار­قىلى جاڭاشا قالىپتاۋدى ماقسات ەتتى. ءسويتىپ, قاناپيانوۆ بىرەگەي دارى­ن­نىڭ ارقاسىندا «جان-دۇنيە يگىلى­گى» جىر كىتابىندا وسىنداي ءداستۇر ساباق­تاس­تىعىن جالعاستىردى, قازاقتىڭ ۇلى اقىندارى پوەزياسىنداعى سارىندار مەن جەلىلەردى سونى دا توسىن قىرىنان جاڭعىرتتى. ونىڭ ولەڭدەرى ءار جىلداردا ماسكەۋدەگى «ليتەراتۋرنايا گازەتا», «ليتەراتۋرنايا روسسيا», «موسكوۆسكي كومسومولەتس» گازەتتەرىندە, «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىندا, الماتىداعى «پروستور», «جالىن» جۋرنالدارىن­دا جاريالانىپ تۇردى, جيىرما شاقتى جىر جيناعى جارىق كوردى. 

قاناپيانوۆ ءوزىنىڭ مول اۋقىمدى شىعارماشىلىعىن ءاردايىم قوعامدىق جۇمىستارمەن استاستىرا جۇرگىزۋدە. بيىلعى اباي جىلىنا وراي اتاپ ايتۋ كەرەك, ول ويشىل اقىن مەن ونىڭ اينالاسىن جۇرتشىلىققا تانىستىرۋ جونىنەن كوپ جىلدان بەرى ەلەۋلى ىستەر اتقارىپ كەلەدى. قىسقاشا شولۋ جاسايىق. باقىتجان اباي تاقىرىبى­مەن وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا شۇعىلدانا باستاعان-تىن. 1983 جىلى شىققان «اباي: ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ, 1992 جىلعى «شاكارىمنىڭ سوڭعى كۇزى» تولىقمەتراجدى كوركەم ءفيلمىنىڭ ستسەناريلەرىن جازدى. يدەيا اۆتورى جانە قۇراستىرۋشى رەتىندە 1982-2020 جىلدارى اباي ولەڭدەرىنىڭ اۋدارماسىن (رەسەي مەن قازاقستانداعى جاريالانىمدار), سونداي-اق «اباي كۇنتىزبەسى, 1995 جىل» باسىلىمدارىن جارىققا شىعاردى. يۋنەسكو-نىڭ باس حاتشىسى فەدەريكو مايوردىڭ قاتىسۋىمەن 1995 جىلعى 9 تامىزدا الماتىداعى وتكەن ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى ءماجىلىس پەن قازاقستان جانە تمد ەلدەرى ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋى­مەن بولعان گالا-كونتسەرت­تى ارقاۋ ەتكەن فيلم ستسە­ناريى­نىڭ اۆتورى ءارى كەڭەسشىسى بولدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ابايعا ارنالعان ولەڭدەرىنىڭ («التىن حاكىم ابايعا» جانە ت.ب.) اۋدارماسىن جاساپ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مەرزىمدى باسىلىمدارىندا جاريالادى. پۋشكين جىلىنا جانە اباي جىلىنا وراي جازعان ماقالاسىن 2005 جىلعى ساۋىردە «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» جاريا ەتتى. 2006 جىلى شىعارۋشى جانە قۇراستىرۋشى رەتىندە قازاق تىلىندە شاكارىمنىڭ ەكىتومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعاردى. مۇحتار اۋەزوۆپەن جانە ونىڭ «اباي جولى» كىتابىمەن ال­عاش كەزدەسكەندەگى كىشكەنتاي بالا­نىڭ باستان كەشكەن سەزىمدەرى مەن تۇسىنىك-تۇيسىگىن ارقاۋ ەتكەن «نان ءيىسى» نوۆەللاسى 2010 جىلعى 11 ساۋىردە «ليتەراتۋرنايا گازەتا», سول جىلعى 12 ساۋىردە «قازاق ادەبيەتى» (اۋدارعان ب.حابدينا) گازەتتەرىندە جاريالاندى. 2015 جىلعى 29 شىلدەدە «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» «ورىس اقىندارى جانە اباي» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. 2019 جىلى ب.حابدينامەن بىرگە قۇراس­تى­رىپ, قازاق تىلىندە اباي تۋىن­دى­­لارى­نىڭ كانوندىق ماتىندەرىن جا­ر­ىق­­­قا شىعاردى. بيىل 2020 جىلى, «اباي. XXI عاسىرداعى قازاقستان» ات­تى ولەڭدەر جيناعىن قۇراستىردى. وسى 2020 جىلى يدەيا اۆتورى جانە قۇراس­تىرۋ­شىسى بولىپ, قازاق جانە ورىس تىل­دەرىندە «اباي كۇندەلىگى» باسى­لى­مىن شىعاردى. قازاقستان اكادەميا­لىق كىتاپحاناسىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا جازىلعان «ابايدىڭ العاشقى كىتابى» ماقالاسىن بيىلعى 22 شىلدەدە «ليتەراتۋرنايا گازەتا» باستى, ونىڭ قىرىم تاتارلارى تىلىن­دەگى اۋدارماسىن (اۋدارعان سەيران) ۇستىمىزدەگى جىلعى 7 تامىزدا قىرىم رەسپۋبليكاسىنىڭ «يانى ديۋنيا» («جاڭا دۇنيە») گازەتى جاريالادى. ب.قاناپيانوۆ 1997-2014 جىلدارى م.و.اۋەزوۆتىڭ 50 تومدىق اكادەميالىق تولىق باسىلىمىنىڭ شىعارۋشىسى جانە ورىس ماتىندەرىنىڭ رەداكتورى بولدى. ا.كيم جاڭادان اۋدارعان «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن باسپا جوباسىنىڭ جەتەكشىسى جانە رەداكتورى رەتىندە شىعارىپ, 2007-2017 جىلدارعى بىرنەشە قايتا باسىلىمىن جۇزەگە اسىردى. اباي تۋرالى «رادۋشنو راسپاحنۋتى دۆەري پوەتۋ» اتتى ماقالاسى 2020 جىلعى 20 مامىردا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە, سونداي-اق ippokrena.kz سايتىندا جاريالانعان. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جازعان «پروسترانستۆو دۋشي كازاحا» اتتى ماقالاسى ماسكەۋدە بيىلعى شىلدەدە «پروفيل» جۋرنالىندا جارىق كورگەن. وسى جىلعى شىلدەدە ول «ابايTV» تەلەارناسىندا جۇرگەن اباي تۋرالى حابارعا قاتىسىپ, وزىندىك تىڭ وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى. اقىننىڭ زاماناۋي جىر جولدارىنا تۇسىرگەن اباي ولەڭدەرى تسيكلى «اباي اۋەندەرى» دەگەن اتپەن 2018 جىلى «دوستويانيە دۋشي» اتتى, بيىل مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتابىنا ەنگەن. ول ورىس تىلىنە جانە الەمنىڭ باسقا دا ون تىلىنە اۋدارىلعان اباي ولەڭدەرىنەن ارنايى جيناق قۇراستىردى (العىسوزىن  پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جازعان). 

قاناپيانوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىندا چەرنوبىلدەگى اپات ەرەكشە ءىز قالدىردى. اقىن اتوم ستانساسى جارىلعان ايماققا بارىپ, جارىلىس زاردابىن جويۋشىلار قاتارىندا ءجۇردى. زۇلمات ورىندارىن 1986-1988 جىلدارى تاعى بىرنەشە رەت ارالاپ كوردى. جاڭا قاسىرەت جايىندا اقىندار ىشىنەن العاشقىلار قاتارىندا ءۇن قاتتى. ونىڭ بۇل تاقىرىپتا سەمەي پوليگونى تراگەدياسىن قوسا كوتەرگەن «ايست ناد پريپياتيۋ» («پريپيات ۇستىندەگى لايلەك») اتتى ولەڭدەر جيناعى ورىس جانە ۋكراين تىلدەرىندە جاريالاندى. اقىننىڭ تۋىندىلارى, جالپى, قازاق اقىندارى ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ امەريكا قۇراما شتاتتارىندا, كانا­دادا جانە ۇلىبريتانيادا تاسقا باسىل­عان-دى. ونىڭ شەتەلدە شىققان «تى­نىش­تىق ۋاقىتى» جيناعىنا العىسوزدى ايگىلى ورىس اقىنى اندرەي ۆوزنە­سەن­­سكي جازعان بولاتىن. اقىن­نىڭ شى­عار­ماشىلىعى تۋرالى ءار كەزدە كورنەكتى ءسوز شەبەرلەرى مەن ادەبيەت­تانۋشىلار قالام تەربەپ, پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇردى. ال ماسكەۋلىك سىنشى ۆيكتور ماكسيموۆ تۇتاس مونوگرافيا جازىپ, «سۆەت كوچەۆوي زۆەزدى» («كوشپەندى جۇلدىز جارىعى») دەگەن اتپەن 2000 جىلى «پيليگريمم» باس­پاسىنان شىعاردى.

اقىننىڭ اۋدارماشى رەتىندەگى ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ول ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قايتا قۇرۋ جىلدارى اقتالعان, ەسىمدەرى مەن شىعار­مالارى قوعامعا تاۋەلسىزدىك داۋىرىن­دە عانا شىن مانىندە ورالعان شاكارىم قۇبايبەرد ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى­لارىنىڭ پوەزيالىق مۇرا­لارىن تارجى­مەلەدى. سونداي-اق ماحامبەت, اباي, جامبىل, كەنەن ولەڭدەرىن ورىس تىلىندە سويلەتتى. سولارمەن قاتار ورىس­شاعا قازاق ۇلتتىق فولكلورىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى «قىز-جىبەك» داستانىن اۋداردى. باقىتجاننىڭ اقش-تا, نيۋ-يورك قالاسىندا حالىقارالىق ا.س.پۋشكين قورى ۇيىمداستىرعان ء«ۇمىتتىڭ التىن ليراسى» اتتى پوەزيا­لىق كونكۋرسقا دۇنيە جۇزىندەگى 41 مىڭ 157 اقىن قاتارىندا قاتىسىپ, لاۋرەات اتانعان قىرىق اقىننىڭ ءبىرى بولعانىن اتاپ ايتقان ءجون. ونىڭ ءوزى دە الەمدە تۇڭعىش رەت بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك پوە­زيا كۇنىن جاريالاپ, 1996 جىلعى 29 اقپاندا الماتىدا حالىقارالىق پوەزيا كۇنىن وتكىزدى. ەكىنشى پوە­زيا كۇنى نيدەرلاندياداعى «Hivos» قورىنىڭ قولداۋىمەن 2000 جىلعى اقپان ايىندا گااگا قالاسىندا ءوتتى (وسى شارالار اياسىندا تۇڭعىش رەت ينتەرنەت-پوەزيا جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى). بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك پوەزيا كۇنى شارالارى اۋقىمىندا قانا­پيا­نوۆتىڭ ۇلكەن پوەزيا كەشى 2004 جىلى الماتىدا, 2008 جىلى استانادا ءوتتى. اقىننىڭ ءوزى دە اقش, انگليا, فران­تسيا, گوللانديا, فينليانديا, رەسەي, گەر­مانيا, شۆەتسيادا بولعان حالىق­ارا­لىق پوەزيا فەستيۆالىنە سان مارتە قا­تى­سىپ, بارلىق شىعارماشىلىق كەز­­دەسۋ­لەردە ءوزىن ەلىمىزدىڭ اقىندىق الەمى­­نىڭ لايىقتى وكىلى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا «جىبەك جولى» باسپاسىن قۇرىپ العان قالامگەر ەندى كاسىبي باسپاگەر رەتىندە جۇمىس ىستەپ, ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ەلەۋلى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ول اباي شىعارماشىلىعىنا جانە ا.س.پۋشكيننىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا ارنالعان بىرەگەي كۇنتىز­بە­لەر شىعاردى. قازاق ءتىلىن ۇيرەن­ۋگە قاجەت­تى اۋديو جانە ۆيدەو قوسىم­شا­لارى بار بەستومدىقتى, «قازاق­ستان­نىڭ جاس پوەزياسى مەن پروزاسى» اتتى قازاق, ورىس جانە نەمىس تىل­دەرىن­دەگى بەستومدىقتى, ەكىتومدىق «قازاق­ستان كينوسى» انىقتامالىعىن, قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە تۇڭ­عىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەڭبەك­تەرىنىڭ جەتىتومدىق جيناعىن, م.و.اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ ەلۋتوم­دىق اكادەميالىق تولىق باسىلىمىن جارىققا شىعاردى. بۇلارمەن قاتار ادەبيەت­تانۋشى جانە پۋبليتسيست رەتىن­­دە, شوقان قاناپيانوۆ, اباي, شا­كارىم, ماعجان, ءوزىنىڭ بۇگىنگى زامان­­داس­­تارى و.سۇلەيمەنوۆ, ب.كەن­جەەۆ, ە.لوتيانۋ, س.مناتساكانيان, ۇ.ەس­داۋلەتوۆ, باسقا دا اقىن-جازۋشى­لار­دىڭ شى­عار­ماشىلىقتارىن قاراس­تىر­عان جۇز­دەن استام ماقالا جاز­دى. كينە­ما­تو­گرافيست رەتىندە جيىر­ما شاقتى كينو­ستسەناري مەن ءفيلم­نىڭ اۆتورى بولدى. «لاندشافتىلار. ەكسليبريس» اتتى بەينەپوەزيا تىزبەگىن جاسادى.

قىسقاسى, «جان-دۇنيە يگىلىگى» كىتا­بىنا اقىن قاناپيانوۆ وسىنداي باي شىعار­ماشىلىق جانە قاي­راتكەرلىك تاجى­ريبەسىمەن كەلدى. ونىڭ اتالمىش جيناعىنا ەنگەن ولەڭ­دەرىنىڭ بىرقاتارى الدەن-اق تۇرىك, ءازىر­بايجان, ارميان, يسپان, اراب, فرانتسۋز جانە موڭعول تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, شەتەلدىك پوە­زيا اۋەسقويلارىن رۋحاني تۇرعىدا سۋسىنداتۋدا. ال كىتاپ ەكى جىلدان بەرى رەسپۋبليكا جىرسۇيەر قاۋىمىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنىپ كەلەدى. قورىتا كەلە, «دوستويانيە دۋشي» («جان-دۇنيە يگىلىگى») كىتابى­نىڭ اۆتورى اقىن جانە جازۋشى باقىت­جان قاناپيانوۆ ەلىمىزدىڭ بيىك دارەجەلى سىيلىعىنا ابدەن لايىق دەگەن پىكىر ايتپاقپىز.

بەيبىت قويشىباەۆ,

جازۋشى