IGTIC ەل ۇكىمەتىنىڭ 2018 جىلعى 27 ساۋىردەگى قاۋلىسىمەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «استانا-ەكسپو 2017» كورمەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن مۇراسى نەگىزىندە قۇرىلدى. ورتالىقتى قۇرۋ تۋرالى باستاما 2015 جىلعى قىركۇيەكتە بۇۇ 70-ءشى باس اسسامبلەياسى بارىسىندا ايتىلعان بولاتىن. ورتالىقتىڭ قىزمەتى «جاسىل» ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋعا, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن ەنگىزۋگە جانە ەكولوگيالىق تازا قالا ورتاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان.
ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ (Best Available Techniques) – ەو جانە ەىدۇ-نىڭ 39 ەلىندە, سونداي-اق رەسەي, بەلارۋس جانە قىتايدا ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردا قورشاعان ورتاعا اسەردى ەداۋىر قىسقارتۋ ءۇشىن وزىق ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا قولدانىلاتىن ءتاسىل. بۇل قاعيدات – سالالار مەن باعىتتار بويىنشا بولىنگەن وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ ارنايى انىقتامالارىن ازىرلەۋدى كوزدەيدى.
ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە دامىتۋ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ وسى ستراتەگيالىق ماڭىزدى سالاسىنداعى ءىرى ونەركاسىپتىك قوندىرعىلاردان شىعارىندىلاردى ازايتۋعا كومەكتەسەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى تۇتاستاي العاندا ەلەۋلى ەكولوگيالىق سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىر. ەو تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, اتالعان تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە بايلانىستى ينتەگراتسيالانعان ەكولوگيالىق رۇقساتتار – جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. سىن-قاتەرلەردى مۇمكىندىكتەرگە اينالدىرىپ, ەو تابيعاتتى قورعاۋدى جاقسى باسقارۋ ءۇشىن ءوڭىردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدى قولدايدى.
ەۋروپالىق وداقتا قولجەتىمدى وزىق تەحنولوگيالار العاش رەت 1984 جىلى ونەركاسىپتىك قوندىرعىلاردان اۋانىڭ لاستانۋىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ ديرەكتيۆاسىندا ايتىلعان. تاجىريبە كورسەتكەندەي, تەحنولوگيانىڭ ومىرلىك تسيكلى تەك وسى تەحنولوگيانىڭ جۇمىسىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ ديزاينىن, ءوندىرىسىن جوندەۋ جانە ەسەپتەن شىعارۋدى دا قامتۋى كەرەك. بۇل كەيىنىرەك 1996 جىلعى لاستانۋدىڭ الدىن-الۋ جانە باقىلاۋ جونىندەگى ديرەكتيۆادان كورىنىس تاپتى. 2010 جىلعى ونەركاسىپتىك شىعارىندىلار ديرەكتيۆاسىندا اتالعان تەرمينگە تۇپكىلىكتى انىقتاما بەرىلدى: «ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالار (ەقت) – شىعارىندىلاردىڭ شەكتى ماندەرىن جانە الدىن الۋعا ارنالعان باسقا دا رۇقسات بەرۋ شارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى ادىستەردىڭ پراكتيكالىق جارامدىلىعىن كۋالاندىراتىن قىزمەت پەن جۇمىس ادىستەرىن دامىتۋداعى ەڭ ءتيىمدى جانە وزىق كەزەڭ, ال ماقساتقا لايىقسىز جەرلەردە شىعارىندىلاردى ازايتۋ جانە جالپى قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋ».
لاستانۋدىڭ الدىن-الۋ جانە باقىلاۋدىڭ ەۋروپالىق بيۋروسى (EIPPCB) BREF دەپ اتالاتىن ەقت بويىنشا انىقتامالىق قۇجاتتاردى شىعارادى. 2012 جىلدان باستاپ BREF كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەقت بويىنشا زاڭدى مىندەتتى قورىتىندىلارمەن بىرگە جۇرەدى. ينتەگراتسيالانعان رۇقساتتاردى قولداناتىن قوندىرعى وپەراتورلارى جاريالانعاننان كەيىن 4 جىل ىشىندە ەقت تۇجىرىمدارىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا مىندەتتى.
جاسىل باعىتقا سايكەس, ەو 2050 جىلعا قاراي ءبىرىنشى كليماتتىق بەيتاراپ كونتينەنت بولۋعا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەس جانە تۇيىق تسيكل ەكونوميكاسىنا كوشۋ جونىندەگى حالىقارالىق سەرىكتەستەرگە قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرۋعا نيەتتى. ەو كليمات پروبلەماسى بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلىن تالاپ ەتەدى دەپ سانايدى. قازىرگى پاندەميا بارشامىزدىڭ پلانەتامىز بەن ءوزىمىز ءۇشىن سالاماتتى جانە تۇراقتى بولاشاق ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋگە مۇددەلى ەكەنىمىزدى كورسەتتى.
قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ جوباسىندا ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالار قاعيداتتارىنا كوشۋ كوزدەلگەن, ال 2019 جىلى «جاسىل» تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعىندا وسىنداي تەحنولوگيالاردىڭ تەحنيكالىق انىقتامالىعىن ازىرلەۋگە جاۋاپتى «ەقت بيۋروسى» قۇرىلدى. ورتالىقتىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ 50 ءىرى كاسىپورنىنىڭ ەقت قاعيداتتارىنا مىندەتتى كوشۋى قاراستىرىلعان.
قازاقستاندا ەڭ كوپ شىعارىندىلار ەنەرگەتيكالىق سالاعا تيەسىلى, وندا كومىر گەنەراتسياسىنىڭ ۇلەسى 70%-دى قۇرايدى, بۇل رەتتە نەگىزگى وتىن ەكىباستۇز كومىر باسسەينىنىڭ كۇلدىلىگى جوعارى كومىرى بولىپ وتىر.
ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسى ءالى قابىلدانباعانىنا قاراماستان, ەكولوگيالىق كودەكس تۇجىرىمداماسى مەن جوباسىندا كوزدەلگەن شارالار ەكولوگيالىق تولەمدەردى ەسەلىك ارتتىرۋ ەسەبىنەن ىنتالاندىرۋ ارقىلى (2, 4 جانە 8 ەسە) قورشاعان ورتاعا كوپ اسەر ەتەتىن ءبىرىنشى ساناتتاعى بارلىق ءىرى كاسىپورىنداردى ەڭ وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا بىرتىندەپ كوشىرۋدى بىلدىرەدى. ناتيجەسىندە ەكولوگيالىق تولەمدەر بويىنشا جۇكتەمە ايتارلىقتاي ارتادى, بۇل كاسىپورىنداردى بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە وسى تولەمدەردەن بوساتۋ ءۇشىن تازا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا «ەقت بيۋروسى» ورتالىقتىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ وفيسىمەن بىرلەسىپ, ەو جانە رەسەي ەلدەرىندەگى ەقت-عا كوشۋ تاجىريبەسىنە ارنالعان اشىق ۆەبينارلار سەرياسىن وتكىزۋدە. ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنداعى ەقت-عا كوشۋدەگى تاجىريبەسىنە ارنالعان ەڭ تاياۋداعى ۆەبينار 2020 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءوتتى. ۆەبينار «ەۋروپالىق وداق – ورتالىق ازيا: سۋ رەسۋرستارى, قورشاعان ورتا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق» (WECOOP) جوباسىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلادى.
بۇرىن چەح رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان, ەو زاڭناماسى بويىنشا WECOOP نەگىزگى ساراپشىسى, عىلىم دوكتورى ۆلاديسلاۆ بيزەك ۆەبيناردىڭ سپيكەرى بولدى. ساراپشى قاتىسۋشىلارعا ەو ۇلگىسىمەن ەكولوگيالىق رەتتەۋ نەگىزدەرىن, ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالار, كەشەندى رۇقساتتار بەرۋ پروتسەسى, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە شىعارىندىلاردى ازايتۋ تەحنولوگيالارى تۋرالى اڭگىمەلەدى.
