دانىشپان اتا-بابامىزدان ءسوز قالعان با؟ كوشپەندى قازاقتىڭ كەيپىنە ءتۇسىپ زاتتارىمىزدى جيناي بەرگەندە «كەدەي بولساڭ, كوشىپ كور» دەپ كۇبىرلەدىك. كوشىرۋگە كولىك كەلسە دە, سوعان دەيىن جەتكىزەتىن جۇكتىڭ اۋىرلىعىنا ابدىرادىق. كىتاپتار ەكەن سالماق سالىپ تۇرعان. بۇعان دەيىن وقىپ تاستاعان كىتاپتاردى كىتاپحاناعا وتكىزىپ جىبەرەتىن ادەت تاپقانبىز. كارانتيندە كىتاپحانالار جابىق. جۇگىمىزدى قالاي جەڭىلدەتەرىمىزدى, قايتىپ قۇتىلارىمىزدى بىلمەي وتىردىق. ءسويتىپ الەۋمەتتىك جەلىگە «كيىمنەن كىتابىمىز كوپ. مىناۋ كىتاپتاردىڭ ىشىنەن كەرەگىن الاتىندارىڭىز بار ما؟ تەگىن بەرەمىز» دەپ جازىپ قويدىق. جۋرناليست بولعىسى كەلەتىندىكتەن بىزدەن از-كەم ءدارىس العان وقۋشى قىزدىڭ اناسى: «سوفيا (قىزىنىڭ اتىن اتاپ) ءوزىنىڭ قايىرىمدىلىق كىتاپحاناسىنا كىتاپتار جيناپ ءجۇر. كىتاپتارىڭىزدى ءبىز الىپ كەتەيىك», دەدى. جۇگىمىزدى جەڭىلدەتىپ – ءبىر, كىتاپتارىمىزدىڭ قايىرىمدىلىققا سەبەپكەر بولاتىنىنا ەكى قۋاندىق. جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە ۇيگە يندرايۆەرمەن تاكسي جىبەرىپ, كىتاپتاردى الىپ كەتتى. سودان سوفيا سەۆەرينانى سوزگە تارتتىق.
مۇنداي ءىستى قولعا الۋىنا دا باياعى جان-جانۋارلارعا دەگەن جاناشىرلىعى يتەرمەلەپتى. باياعى دەگەن سەبەبىمىز, سوفيانى تانىعان 3-4 جىلدان بەرى ونىڭ جانۋارلارعا جاردەمشى بولىپ جۇرەتىنىن بىلەتىنبىز. دەمالىس ۋاقىتىن ءبىز ۇنەمى باراتىن يپپودرومداعى جىلقىلارعا قامقورلىق كورسەتۋگە, اتقا مىنۋدەن قورقاتىن, بىراق قىزىعاتىن كەلۋشىلەرگە جەتەكتەۋشى بولۋعا ارنايتىن. جان-جانۋارلارعا جانىن بەرەتىنى سونداي, اكە-شەشەسىنىڭ قاباعىنا قاراماستان قاڭعىباس يت-مىسىقتاردى ۇيىنە كىرگىزىپ الاتىن. قازىر جۇمىسىن جانداندىرىپتى. ء«ۇمىت جەلكەنى» – «پارۋس نادەجدى» دەپ قايىرىمدىلىق قوزعالىسىن قۇرىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ارنايى پاراقشا اشىپ, ادامداردان قاجەتسىز كىتاپتاردى جيناپ, كەرەك ەتكەن جاندارعا ساتىپ, سول اقشاعا بوسىپ جۇرگەن جانۋارلاردى (كوبىنە مىسىق, يتتەر) ەمدەتىپ, اسىراپ العىسى كەلەتىن ادامدارعا بەرەدى ەكەن. «قوعامدىق قوزعالىستى قولعا العان ءبىر جارىم جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن كىتاپتى ساتىپ, ءبىراز جانۋاردى ەمدەتتىك. ولار دا ءتىرى جان عوي. جاقىندا ەلورداداعى اربات كوشەسىندە ەرىكتىلەردىڭ جارمەڭكەسى ءوتتى. سوعان مەنى دە شاقىردى. سول شارادا 100-گە جۋىق كىتاپ ساتتىق. ساتىلىمنان تۇسكەن اقشاعا ءبىراز جانۋاردى ەمدەتتىك. جۇمسالعان بارلىق قاراجاتتىڭ ەسەبى پاراقشامىزعا سالىنعان», دەيدى سوفيا.
وسى جۇمىستى نەبارى 9-سىنىپتى تاۋىسقان وقۋشى ىستەپ ءجۇر. «قوعامعا قىزمەت قىلۋ جاس تالعامايدى ەكەن عوي», دەدىك ىشتەي.
ء«بارى 2016 جىلدىڭ جازعى دەمالىسىندا باستالدى. اكەمنىڭ اۋىلىندا ءبىر بۇرىشتان تانىس ءيتتى كورىپ قالدىم. كوزىندە مۇڭ بار سەكىلدى. ارتىنان ەرىپ بارسام, پانالاعان جۇپىنى جەرىندە ون شاقتى كۇشىگى بار ەكەن. ارىقتىعى سونداي قابىرعاسىن ساناۋعا بولاتىن يتكە سۇيەك, ونىڭ كۇشىكتەرىنە ءسۇت اكەلىپ بەردىم. بىردە دۇكەننەن شىعىپ كەلە جاتىپ ۆەلوسيپەد تەپكەن بالانى كوردىم. ءبىر قولىمەن شايتان اربانىڭ ءرولىن, ءبىر قولىمەن كۇشىك ۇستاپ الىپ زىرىلداپ بارادى. ال سول بالانىڭ سوڭىنان تانىس يت جۇگىرىپ كەلەدى. مەن دە سوڭدارىنان ەردىم. يت بالانىڭ الدىنا شىققاندا ول قولىنداعى كۇشىكتى ارىققا لاقتىرا سالدى. كۇشىك ءوزى باتىپ كەتەتىن تەرەڭدىكتەگى ۇلكەندەۋ ارىقتان ازەر دەگەندە شىعىپ, ەنەسىنە ىلەسىپ الدى. ەگەر يت بولماعاندا, الگى بالانىڭ كۇشىككە نە ىستەيتىنىن قۇداي ءبىلسىن! كوشە بالالارىنىڭ سول يتكە كۇندە تاس لاقتىرىپ, كۇشىكتەرىن قالاعانىنشا ازاپتاپ, ويلارىنا كەلگەنىن ىستەيتىنى ماعان تاڭسىق بولماي كەتتى. مۇنىڭ ءبارى ادامنىڭ قاتىگەزدىگىن جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە كەزەك كۇتتىرمەي كوڭىل ءبولۋ كەرەگىنە دالەل. بالالار قورشاعان ورتا مەن اينالاسىن ساقتاپ, قورعاي الماسا دا زيانىن تيگىزبەۋگە تاربيەلەنۋى ءتيىس. جان-جانۋارلاردىڭ, اسىرەسە ءۇي-كۇيسىز جۇرگەن ماق ۇلىقتاردىڭ جايى شەتەلدەردە ءبىرشاما جولعا قويىلعان. گەرمانيادا ادامدار ءۇي جانۋارلارىن ۇستاعانى ءۇشىن كوپ مولشەردە سالىق تولەيدى. مىنە, وسىدان جاۋاپكەرشىلىك تۋادى. ءارى ءۇي جانۋارلارىن اسىراپ الاردا ويلانادى. رەسەيلىكتەر جانۋارلار تۋرالى زاڭدى كۇشەيتۋ ءۇشىن ميتينگىلەر ۇيىمداستىرىپ, وعان 200 مىڭعا جۋىق بەلسەندى قاتىسىپ, قول قويعان ۇسىنىستارىن مەملەكەتتىك دۋماعا جىبەرگەن. ال قازاقستاندا ءبىر عانا 2017 جىلى قاڭعىباس يتتەر مەن مىسىقتاردى اتۋعا قالالىق بيۋدجەتتەن 50 ملن تەڭگە ءبولىندى. مۇنداي قوماقتى سوما اۋرۋحانا سالۋعا, يا ناۋقاستاردى ەمدەۋگە, بولماسا ءتىپتى بالالار ۇيىنە ەمەس, جانۋارلاردى جويۋعا جۇمسالعان.
نەگىزى سوفيا كەلتىرگەن دەرەك ءۇش جىل ىشىندە ءبىراز وزگەرگەنى انىق. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ ماجىلىسمەندەردىڭ ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا 2018 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاڭعىباس جانۋارلارمەن جۇمىسقا 929 723 264 تەڭگە, ياعني 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى قاراستىرىلعانىن جانە سول قاراجاتقا اتالعان جىلدىڭ باسىندا 211 مىڭ يت پەن مىسىقتىڭ اتىلعانىن ايتقان ەدى. بۇدان بولەك اتالعان قارجى ءبىر جىل ىشىندە 980 590 جانۋاردى ۆاكتسينالاۋعا جۇمسالعان.
ەرىكتى بولۋ ءۇشىن ادامعا ۇلكەن جۇرەك كەرەك ەكەنى بەلگىلى. كەيىپكەرىمىز كامەلەت جاسقا جەتپەسە دە ەلىمىزدە ۆولونتەرلىك قىزمەتتى دامىتۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. ءوزى كىشكەنتاي بولعانىمەن, جۇرەگى كەڭ جاندار ەلدە ەرىكتىلەر جىلىنىڭ جاريالانۋىن كۇتىپ وتىرمايدى.
جانۋارلاردىڭ جاناشىرى ءوز ويىن: «بيىل قازاقستاندا ۆولونتەر جىلى بولىپ جاريالاندى. فرانتسۋز كينو اكتەرى بريجيت باردو ەلىمىزدەگى جانۋارلارعا قاتىگەزدىك كورسەتكەن جاعدايلار جونىندە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆقا اشىنا اشىق حات جولدادى. وسى حاتقا جاۋابىندا پرەزيدەنتىمىز ۇلتىمىزدىڭ جاناشىرلىعىن كورسەتۋگە جانە بالالاردى عانا ەمەس, جانۋارلاردى دا قورعاۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەگىن ايتتى. بىراق شەتەلگە قاتىگەزدىگىمىزبەن تانىلىپ قالساق تا, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى حاتقا ناقتى جاۋاپ بولمادى. جانۋارلاردى قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭ ءالى دە جوق. مەنىڭشە, ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق قوعامدا مادەنيەتتى دامىتۋ كەرەك. ادام سەكىلدى تابيعاتتىڭ ءبىر بولىگى, ءتىرى جاراتىلىس رەتىندە جانۋارلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭ قابىلداۋ كەرەك. سودان سوڭ قاڭعىباس جانۋارلار پانالايتىن مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك مەكەندەر جاساقتاۋ قاجەت. سوندا قاڭعىباس يتتەردى اتۋعا قوماقتى قارجى ءبولۋدىڭ اسا قاجەتى بولماي قالادى», دەپ تۇيىندەدى. مەملەكەت باسشىسى باستاعان, ءبىز كوكسەگەن, قوعام بولىپ قالىپتاستىرۋدى كوزدەگەن ەكولوگيالىق تاربيە دەگەنىمىز وسى ەمەس پە ەدى؟..
سوفيا العاشىندا جينالعان كىتاپتاردى ۇيىندە ساقتاپتى. بولمەسىنىڭ كوپ بولىگىن, سومكەلەر مەن سورەلەر تولى كىتاپ بولعان. كەيىن كوسمەتيكالىق زاتتار دۇكەنى سوفياعا كومەكتەسىپ, ونىڭ قايىرىمدىلىق ءۇشىن ساتاتىن كىتاپتارىنا ورىن بەرىپتى. وعان دەيىن كەيىپكەرىمىز كىتاپتاردى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كورسەتىپ, ساتىلىمدى ونلاين رەجىمدە جۇرگىزگەن. ايتپاقشى, كەيىپكەرىمىز بولاشاقتا بىزگە ارىپتەس, ياعني جۋرناليست بولعىسى كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا كولەمدى زەرتتەۋ ماقالالارى جاريالانىپ ءجۇر.
جۇرەكپەن ىستەلگەن ءىس تە جۇرەكپەن ايتىلعان ءان سەكىلدى جۇرەككە جەتەدى ەكەن. وسىنداي وي تۇيۋىمىزگە تاعى دا سوفيا سەبەپ بولدى. ويتكەنى ول ءوز ىسىمەن وزگەلەردى دە شابىتتاندىرىپ ءجۇر. سوفيانىڭ اناسى سۆەتلانا سەۆەرينا دا قازىر ءوزى توقىعان ويىنشىقتارىن ساتىپ, ءار تاۋارىنان تۇسكەن قارجىنىڭ 10 پايىزىن جانە ءاربىر 10-شى ويىنشىقتىڭ تولىق اقشاسىن قىزىنىڭ قايىرىمدىلىق ىسىنە ءبولىپ وتىر. جالعاسقان جاناشىرلىق دەگەن وسى شىعار... ءيا, ء«ۇمىت جەلكەنى» جەلبىرەي بەرگەي!
