ءوڭىردىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنىن زەردەلەگەن ولكەتانۋشى-جۋرناليست, ارحيۆ قىزمەتىنىڭ ارداگەرى راحىمجان وتەمىستىڭ ايتۋىنشا, ىرعىزدىڭ تاريحى – قالىڭ تاريح. ايتالىق, اقتوبە قالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا بىلتىر 150 جىل عانا تولعان بولسا, ىرعىزدىڭ قالا اتانۋى, وركەنيەت پەن دامۋ ساتىلارىنىڭ پايدا بولۋى بۇدان دا ارىرەك ەكەن.
ىرعىز اۋدانى 50 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جۋىق جەردى الىپ جاتىر. بۇل وسى توپىراقتىڭ ادال ۇلى, ەل مەن جەر تاريحىنا بايلانىستى ارتىنا مول مۇرا جازىپ قالدىرعان ازامات سەيىلحان ورازىمبەتوۆتىڭ جازۋىنشا, كەڭەستىك كەزەڭدە ەكى بىردەي اۋدانعا ەنشى بەرىپ, بولشەكتەۋدەن قالعان الاقانداي اۋماق قانا ەكەن. ايتپەسە ەل ۇعىمىندا ىرعىز وزەنىنىڭ 128 مىڭ شارشى شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان قوس قاپتالى ەجەلدەن ىرعىز ەلى دەپ اتالىپ كەلگەنىنە ەشكىم تالاس تۋعىزا المايدى.
ىرعىز ۇكىمەتتەن قارجىلاي كومەك, ياعني سۋبۆەنتسيا الاتىن اۋدانداردىڭ قاتارىنا كىرەدى. بۇل رەتتە قوسىمشا قاراجات كوزدەرىن تابا ءبىلۋدىڭ ورنى ەرەكشە. وسى ورايدا ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمى اققانات شاحيننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋداعى الىمدىلىعى مەن شالىمدىلىعىن ايتا كەتكەن ءجون. ايتالىق, 2020 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىنگى دەرەك بويىنشا ونىڭ كولەمى 600 ملن تەڭگەگە جۋىقتايدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 193,6 پايىزعا ارتىق.
«قازىر ىرىستى ىرعىزدا اۋداندىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن 11 جوبا جۇزەگە اسۋدا. سونداي-اق «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2025» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى بويىنشا 11 نىساننىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان. بۇعان بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋ دەڭگەيى – بۇگىندە ءارتۇرلى ساتىدا. ءارى وسى ارقىلى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى جاسالدى», دەدى اۋدان اكىمى اققانات شاحين.
ىرعىزدا ساۋىقتىرۋ سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى بوي كوتەرمەك. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوجولدار كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلمەك. ءارى اتالعان سالالارعا قاتىستى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەر وركەن جايماق. اتالعان جوبالار اياسىندا اۋدان ورتالىعىنداعى كوشەلەرگە اسفالت توسەۋ جۇمىستارى ودان ءارى جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولدىق.
سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا اۋدان تۇرعىندارىن تازا اۋىزسۋمەن قامتۋ ىسىندە اۋقىمدى ءىس اتقارىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 85,3 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋ جەلىسىن پايدالانىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا بۇل ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ جۇمىستارى ودان ءارى جالعاسىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا جارما اۋىلىندا اۋىزسۋمەن قامتۋدىڭ قۇرىلىسى باستالسا, شەڭبەرتال مەن جانىسبي اۋىلدارىندا توپتىق سۋ قۇبىرى قۇرىلىسىنا سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ارقىلى قاجەتتى قاراجات بولىنگەن. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىندا بۇل ءىستى اتقارۋ «كولسايستروي» جشس-نىڭ ەنشىسىنە ءتيىپتى.
وبلىس ورتالىعىنان 450 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان, ءارى اۋماعى وتە كەڭ, سونداي-اق ەلدى مەكەندەرى ءبىر-بىرىنەن الىس ىرعىز اۋدانىنىڭ اۋىلدارىن كوگىلدىر وتىن قۇبىرىنا قوسۋ وڭاي ءىس ەمەس. ونىڭ قارجىلىق تۇرعىدان ءتيىمسىز تۇستارى دا جەتەرلىك. ايتسە دە اۋداندا الەۋمەتتىك ءمانى جوعارى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە كومەكتەسە الاتىن ءىس – گازبەن قامتۋدىڭ كەشەندى ءىس-قيمىل جوسپارى جاسالعان. ونىڭ العاشقى ناتيجەسى تۋرالى ايتا كەتسەك, اۋدان ورتالىعىنداعى تۇرعىن ءۇي يەلەرىنىڭ توقسان پايىزدان استامى كوگىلدىر وتىندى قولدانۋعا كوشكەنى اۋىزعا ءبىرىنشى ورالادى. مۇنداعى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي مەكەمەلەرى دە گاز قۇبىرىنا قوسىلعان. بۇعان قوسا قازىر جانىس بي ەلدى مەكەنىنە گاز تاراتۋ بەكەتى قۇرىلىسى اياقتالىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە جىل اياعىنا دەيىن اقشي, قۇرىلىس جانە شەڭبەرتال اۋىلدارىنا تارتىلىپ جاتقان گاز قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالماق. اۋدان تۇرعىندارىن كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋ ءىسى وسىلايشا ىلگەرى باسا بەرمەك.
ىرعىزدىڭ وبلىستىڭ وزگە اۋداندارىمەن سالىستىرا قاراعاندا باستى وزگەشەلىگىنىڭ ءبىرى – تابيعي سۋ كوزدەرى مەن رەسۋرستارىنا اسا باي. ناقتىراق ايتقاندا اۋدان اۋماعىندا 4 وزەن مەن 80-نەن استام كول تىركەلگەن. الايدا سوڭعى جىلدارى ونىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ ارناسى تارتىلىپ, كەۋىپ قالعانىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىزگە ۇلكەن وكىنىشپەن جەتكىزدى. ەڭ باستىسى, بيىل وڭىردەگى اۋدان اتاۋىمەن قاتار اتالاتىن, باستاۋىن مۇعالجار تاۋىنىڭ جوتاسى وتەش ۇستىرتىنەن الاتىن ىرعىز وزەنى تاسىماي قالىپتى. بۇعان ءوزىمىز دە كۋا بولدىق. مۇنىڭ باستى سەبەبى, وتكەن كۇز ايلارىندا جاڭبىر جاۋماي, ىلعال از ءتۇستى. بۇل جاعداي توڭ قاباتتارىنىڭ تۇزىلمەۋىنە اسەر ەتتى. ىرعىز وزەنىنىڭ سۋى ىلعال مول بولعان جىلدارى 51600 شارشى شاقىرىمعا دەيىن جايىلادى. سوڭعى جىلدارى ءنار ونىڭ شيرەگىنە دەيىن جەتپەي قالدى. بۇل تۋرالى جولباستاۋشىمىز, ىرعىز ءوڭىرىنىڭ شەجىرەشىسى راحىمجان وتەمىس ايتىپ بەردى.
سونداي-اق بۇدان 24 جىل بۇرىن, ياعني 1996 جىلدىڭ 7 تامىزى كۇنى ومىردەن وتكەن ولكە تاريحىنىڭ تامىرشىسى سەيىلحان ورازىمبەتوۆ كوزى تىرىسىندە جازعان جازبالارىنىڭ بىرىندە ىرعىز, تورعاي, تەلعارا, ولكەيەك وزەندەرىندە كوكتەمدە 25-30 مىڭ توننا بالىق جانە 100-دەن استام قۇس تۇرلەرى بار ەكەنىن كورسەتىپتى. ءارى كەلەشەكتە بارلاۋ جاساي بىلەتىن زيالى جان سۋلاندىرۋ مەن گيدروتەحنيكالىق-مەليوراتسيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ تاپتىرماس مۇمكىندىكتەرى اشىلاتىنىن ايتقان. سونداي-اق ول شامامەن العاندا توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن جىل سايىن ىرعىز اۋماعىنداعى وزەندەردەن 1000-1200 توننا بالىق اۋلاناتىنىن جەتكىزگەن. مۇنىڭ ءوزى اقتوبە وبلىسىندا وندىرىلەتىن بالىقتىڭ توقسان پايىزى ەكەنى جازىلعان.
قانداي ءىستىڭ دە باعامى سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا ايقىندالا تۇسەتىنى بەلگىلى. وسى ارادا اۋداندا بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرە كەتكەن ءجون. ياعني اۋدان اكىمدىگىنەن الىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى ءتورت جىلدىڭ ارالىعىندا 20 سۋ ايدىنى 9 اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمى مەن 7 جەكە كاسىپكەرگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن. سونداي-اق ءتورت جىل بۇرىن بالىق اۋلاۋ كولەمى 60 توننا بولسا, بيىل ونىڭ مولشەرى 124 تونناعا ءوسىپتى. ايتسە دە 1 قاڭتار مەن 15 ءساۋىر ارالىعىندا نەبارى 22500 توننا بالىق اۋلانعان. سەبەبى بالىق ۋىلدىرىق شاشاتىن كەزەڭگە سايكەس كەلدى. ايتسە دە قىركۇيەكتەن باستاپ سۋ ايدىنىن پايدالانۋشىلار قالعان 124 توننا بالىق اۋلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىنىن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماس تۇرتاەۆ ايتتى.
ءبىز بالىق ءوندىرۋ ءىسى جولعا قويىلعان نۇرا اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا بولعان ەدىك. بالىق اۋلاۋدى كاسىپكە اينالدىرعان اۋدانداعى جەتى كاسىپكەردىڭ التاۋى نۇرادا بولىپ شىقتى. بيىل ىرعىز وزەنى تارتىلىپ قالسا دا, تورعاي مەن تەلعارا وزەندەرىندە سۋ قورى بۇرىنعى دەڭگەيگە جەتەعابىل. بۇل بالىق ءوندىرۋ مەن وڭدەۋگە وڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر. اۋماقتا تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ ازىرگە بۇزىلا قويماعانىنىڭ شاپاعاتى شىعار, ءتىپتى «ناۋرىزسيم» جشس جەتەكشىسى يبراگيم سارسەنباەۆ جىلىنا 100 توننا بالىق وڭدەۋگە قۋاتى جەتەتىن تسەح اشۋعا بەل بۋعان. ول بۇل جوسپارىن «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2025» باعدارلاماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەپ وتىر.
قالاي دەگەندە دە بۇگىندە ىرعىز اۋدانىندا سۋى تارتىلىپ قالعان 40-تان استام كولدىڭ سۋىن تولتىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعانى انىق. بۇل بالىق شارۋاشىلىعى عانا ەمەس, وزەن-كولدەر ماڭىنداعى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ قايتا جاندانۋىنا دا وڭ سەپتىگىن تيگىزبەك. وسى رەتتە وبلىستا 8 رەتتەگىش بوگەتتىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ەگەر جوبا قارجىلىق تۇرعىدان وڭ شەشىمىن تاپسا, تۇتاس ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋعا جول اشا الار ەدى. اقتوبە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ اتالعان رەزەرۆات ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىندا بولعاندىقتان, وعان بولىنەتىن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ارقىلى شەشىلگەنىن ءجون كورەتىندەرىن جەتكىزدى.
حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى قونىسىنىڭ بىرىندە قولعا الىنعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى جوبالاردىڭ قاي-قايسى دا ىرعىزدىڭ ىرىسى ورتايماۋىن كوزدەگەن قامقور كوزقاراستان تۋىنداپ وتىر. ىرعىز اۋدانىندا قالىپتاسقان بەرەكەلى بىرلىك پەن تاتۋ-ءتاتتى تىرلىك ونىڭ الداعى دامۋ جولى دا باياندى بولا بەرەتىنىنە بەرىك سەنىم تۋعىزادى. ال ادامدى سەنىم ەشقاشان الدامايتىنى ەجەلدەن بەلگىلى ەمەس پە؟!
اقتوبە وبلىسى,
ىرعىز اۋدانى
