ءبىلىم • 20 تامىز، 2020

دەنەشىنىقتىرۋ پانىنە دۇرىس كوزقاراس قاجەت

781 رەت كورسەتىلدى

گادجەتتەر ومىرىمىزگە دەندەپ ەنبەي تۇرعاندا اۋلاداعى ويىننىڭ قىزىعىنا باتقان بالالاردى اتا-انالارى قاراڭعى تۇسسە دە ۇيگە كىرگىزە الماي جۇرەتىن. ال «تەلەفونمەن تۋعان» بۇگىنگىنىڭ بالدىرعاندارىن اكە-شەشەلەرى ۇيدەن دالاعا شىعارا الماي الەك بولادى.

قاساڭ ويدان ارىلۋ كەرەك

انە-مىنە دەگەنشە جازعى دەم­الىستىڭ سوڭعى ايى دا تامام­دالۋعا تاياۋ. اتا-انا، مۇعالىم، وقۋشى، جالپى قوعام بولىپ جاڭا وقۋ جىلىن قاشىقتان وقىتۋ فورماتىندا باستاۋعا دا­يىن­دالىپ جاتىر. ەندى ساباق وقۋ ءۇشىن تەحنيكاعا تەلمىرەتىن بالا­نىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا سەپ­تەسەتىن، بىراق ماڭىزدى پان­دەر­دىڭ قاتارىنا كىرمەيتىن دەنە­شىنىقتىرۋ ساباعىنىڭ جايى نە بولماق؟

مەكتەپتە «مەنسىنبەيتىن» دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى ستۋدەنت اتان­عان شاقتا ەڭ ماڭىزدى، ءتىپتى ەڭ قيىن پانگە اينالعانى بار. كەيبىر كۋرستاستارىمىز ءبىر عانا وسى پاننەن 3-كە قورى­تىل­عاننىڭ كەسىرىنەن شاكىرتاقىدان قاعىلدى. سوندا ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپتە دەنەشى­نىقتىرۋ ساباعىنا ءتيىپ-قاشىپ قاتىسقانىن، اتالعان ءپاننىڭ سىنىپ جۋرنالىندا وقۋشىلاردى تۇگەندەۋمەن عانا وقىتىلعانىن اشىق ايتاتىن.

شاكىرتاقىدان ايىرىلعان ءبىر كۋرستاسىمىزدىڭ: «دەنە­شىنىقتىرۋ دەگەن مەكتەپتە ۇلدار دوپ تەبەتىن، قىزدار سولاردىڭ ءارى-بەرى جۇگىرگەنىنە شەمىشكە شاعىپ قاراپ وتىراتىن ساباق ەدى. جىل بويى وقۋلىقتىڭ ءبىر بەتىن اشپاستان مەكتەپ كىتاپحاناسىنا كەرى قايتاراتىنبىز. ەندى مىنە، باسكەتبولدىڭ ەرەجەسىنەن ەمتيحان تاپسىراتىن كۇيگە تۇستىك»، دەپ قىنجىلعانى ەسىمىزدە. شىن مانىندە وقۋشىعا دەنە تاربيەسى ءپانى بولاشاقتا ستيپەنديادان قاعىلماس ءۇشىن ياكي ۇزدىك اتتەستاتپەن بىتىرۋگە عانا كەرەك پە ەدى؟ بۇل پانگە دەگەن قاساڭ كوزقاراستى قالاي وزگەرتۋگە بولادى؟

گۇلناز ايتجانقىزى وقۋشى كەزىنەن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولۋدى قالاپتى. بىراق اتا-اناسى قىز بالاعا ەرسى دەپ تاڭداۋىنا قولداۋ كورسەتپەگەن كورىنەدى. سوعان قاراماستان كەيىپ­كەرىمىز اراعا 4-5 جىل سالىپ ءوزى تاڭداعان ماماندىققا گرانت ۇتىپ العان ەكەن. 20 جىلعا جۋىق مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان گ.ايت­جانقىزى ساباعى ءبىر رەت وتپەي قالسا، وقۋشىلارىنىڭ جىلاپ كورىسەتىنىن ايتادى.

– كەز كەلگەن پانگە وڭ كوز­قاراس­تى قالىپتاستىرۋ – سول پان­نەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمنىڭ قولىن­دا. جاي مۇعالىم حابارلايدى، جاقسى مۇعالىم تۇسىندىرەدى، كەرە­مەت مۇعالىم كورسەتەدى، ال ۇلى مۇعالىم شابىتتاندىرادى. ەڭ قيىن ءپان دەنەشىنىقتىرۋ سابا­عى دەر ەدىم. سەبەبى بۇل جەردە با­لانىڭ ءومىرى، دەنساۋلىعى ءبىرىن­شى ورىندا تۇر. شەبەر پەداگوگ كەز كەلگەن جاعدايدا ءبىلىم بەرە الادى. قاشىقتان وقىتۋ فور­ماتىنا كوشكەن كەزدە دە سا­باعىمىز ۋاقتىلى، جوسپار بو­يىنشا ءجۇرىپ وتىردى. وتكەن IV توق­ساندا دەنەنى قىزدىرۋعا ارنال­عان قيمىل-قوزعالىس جات­تىعۋ­لارىن ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسە ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ، ازىرلەگەن روليكتەردى وقۋشىلارعا جىبەرىپ تۇردىق. مەن مىندەتتەمەسەم دە قىزىعۋشىلىقپەن جاتتىعۋلاردى جاساعان ساتتەرىن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ، ماعان جولداعان وقۋشىلارىم بولدى، – دەيدى بۇگىندە اقتاۋ قالاسىنداعى №3 ورتا مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىن گ.ايتجانقىزى.

 

دەنەنى قاشىقتان قالاي شىنىقتىرادى؟

كوكتەمگى «توتەنشە توقسان» كوپ نارسەگە كوزىمىزدى جەتكىز­دى جانە مەملەكەت مارتەبەسىن كوتەرۋ­گە ق ۇلىقتى پەداگوگ قاۋىم مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر­لاي تۇسكەن، اسىرەسە قيت ەتسە مۇعا­لىم­دى كىنالاي جونەلەتىن اتا-انا­لارعا ۇلكەن ساباق بولدى. الداعى جاڭا وقۋ جىلى تاعى قاشىقتان وقىتۋ فورماتىندا باستالماق. ونسىز دا بارلىق وقۋ وشاعىندا بىردەي ءوز دەڭگەيىندە وتپەيتىن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى قاشىقتان قالاي وقىتىلادى؟

حالىقارالىق مەكتەپ سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەترينكا لوران ۇلتتىق عىلى­مي-پراكتيكالىق دەنە تاربيەسى ورتالىعى ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسيادا قاشىقتان وقىتۋ كەزىندە دە دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنا وقۋشىلاردى بەلسەندى قاتىستىرۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى.

– بۇگىندە بالالار مەن جاسوس­پىرىمدەر قيمىل-قوزعالىستىڭ از­دىعىنان ءتۇرلى اۋرۋعا ءجيى شال­دىعادى. بۇل سوزىمىزگە جەت­كىلىك­تى دالەل كەلتىرۋگە بولادى. كورو­نا­ۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ الەمگە جايىلىپ، پاندەميانىڭ ءورشىپ كەتۋى بۇعان دەيىن دە كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىق­تىر­دى. ءبىز قازاقستانداعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كاران­تيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە ءتۇرلى ونلاين سپورت شارالارىن وتكىزىپ وتىرعانىنان حاباردارمىز. وسى ءۇردىستى ۇزدىكسىز جالعاس­تىرعان ءجون. پاندەميا بىزگە دەن­ساۋ­لىقتىڭ قادىرىن، سو­نىڭ ىشىندە سپورتتىڭ ادام ومى­رىنە قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكە­نىن ۇعىندىردى. اسىرەسە بالالاردى قاۋىپتى ىندەتتەن قورعاۋ ءۇشىن ولاردىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن دەنەشىنىقتىرۋ جاتتىعۋ­لارى­نىڭ ماڭىزى زور، – دەدى پ.لوران.

حالىقارالىق ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، ۆيرۋستى جەڭىپ، الەمدىك احۋال قال­پىنا كەلىپ، وقۋشىلار وقۋ وشاق­تارىنا ورال­عاندا مەكتەپ­تەردە دەنە­شى­نىق­تىرۋ ءپانىن وقىتۋدىڭ جاڭا جۇ­يە­س­ىن ازىرلەپ، بۇرىنعى ءمان بەر­مە­گەن كەم-كەتىكتەر ەسكەرىلگەن زاما­ناۋي ادىستەمە ازىرلەنگەنى اب­زال. بۇل جۇمىس بالالارعا دەنە­شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ ماڭىز­دى­لىعىن تۇسىندىرۋگە، قىزىعۋ­شى­لى­عىن ارت­تىرۋعا باعىتتالۋى قاجەت.

ال ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكا­لىق دەنە تاربيەسى ورتالىعىنىڭ ما­مانى، پەداگوگيكا عىلىمدارى­نىڭ كانديداتى مەرۋەرت تۇياق­باەۆا ىزدەنىستەگى پەداگوگ ءۇشىن قا­شىق­­­تان وقىتۋعا ارنالعان زاماناۋي كونتەنتتىڭ كوپ ەكەنىن جەت­كىزدى. دەگەنمەن ءدال دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن قاشىقتان وقىتۋ ءبىز­دىڭ پەدا­گوگتەرگە عانا ەمەس، وسى پان­نەن ساباق بەرەتىن شەتەل­دىك مۇ­عا­­لىمدەرگە دە جاڭا سىناق بولدى.

– بايقاساڭىز، ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، بيولوگيا سەكىلدى بارلىق ەلدەردە مىندەتتى تۇردە وقىتىلاتىن نەگىزگى پاندەردىڭ كەز كەلگەن فورماتتاعى وقۋ پرو­تسەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇلگى­لەرى بار. ينتەرنەتتىڭ زامانىن­دا بەينەساباقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن تابۋعا بولادى. ەلىمىز­دەگى مەك­تەپ­تەر قاشىقتان وقى­تۋ­عا كوش­كەندە بىردەن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن جاڭا فورماتتا قالاي ۇيىمداستىرۋعا بو­لا­تى­­­­نىن زەرتتەۋدى باستادىم. الەم ەل­دەرىنىڭ 79 پايىزىندا ناق وسى ءپان مەكتەپتە مىندەتتى تۇر­دە باع­دار­لاماعا ەنگىزىلگەن ەكەن. پان­دەميا كەزىندە وسىنشاما ەلدىڭ دەنەشىنىقتىرۋ ءپا­نى­­نىڭ مۇعالىمدەرى توسىن جاع­داي­عا تاپ كەلدى. سەبەبى مۇنداي پراك­­تي­كالىق ءپاننىڭ قاشىقتان وقىتۋعا ارنالعان دايىن ۆيدەو دا­رىس­تەرى تۇگىلى ارنايى نۇس­قاۋ­لىعى دا بولمادى، – دەيدى م.تۇياقباەۆا.

مىنە، وسى ادىستەمەلىك نۇسقاۋ­لىقتى ساراپشى م.تۇياق­باەۆا ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تيكا­­لىق دەنە تار­بيەسى ورتالى­عىنىڭ ءوزى باس­شىلىق ەتەتىن زەرت­ح­انا­سىن­­دا دايىنداپ شىق­تى. عا­لىم-پەداگوگ ازىرلەگەن نۇس­قاۋ­­لىق­تىڭ ءمانى «كوبىنە پراك­تيكا­لىق ارە­كەتتەرمەن ۇيىمداس­تىرىلاتىن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن قاشىقتان وقىتاتىن مۇ­عالىم ءوز ماقساتى­نا جەتۋ ءۇشىن وقۋشىنىڭ ءبىلىم الۋىن باقى­لاۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى كەرەك» دەگەنگە سايادى. بىراق بۇل تەكسەرۋ دە، باعالاۋ دا ەمەس، بار بولعانى كەرى بايلانىس ورناتۋ. ايتالىق، انكەتا جۇرگىزىپ، وقۋشىلاردان ونلاين سۇحبات الۋعا، شاعىن كونكۋرستىق جوبالار ۇيىمداستىرىپ، مونيتورينگ جاساۋعا، ءبىلىم الۋشىلار اراسىندا قىزىقتى ەستافەتالار جولداۋ­دى ۇسىنىپ، وقۋشىعا ءوزىن-ءوزى باعالاۋ كۇندەلىگىن تولتىرۋدى ۇيرەتۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى بالانى ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋعا، ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋگە، ەرەسەك­تەر­دىڭ يتەر­مەلەۋىنسىز ىزدەنۋىنە باستايدى. قاشىقتان وقىتۋدىڭ ماقساتى دا وسى، ياعني اتا-انا – بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋشى، ال پەداگوگ – وقۋشىعا باعىت بەرۋشى.

 

بالا دەنساۋلىعىنا بەيجايمىز با؟

ءبىر وقۋشىنىڭ ءۇي تاپسىرماسىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى وت­باسىلىق چاتتا بۇكىل اۋلەت بولىپ ورىندايتىن ۇيدە دەنە­شىنىقتىرۋ ءپانى بار مەن جوقتىڭ ارا­سىنداعى ساباق سانالاتىنى تۇسىنىكتى. «يۋنەسكو» كلاس­تەرلىك بيۋروسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار سەك­­تورىنىڭ جەتەكشىسى مياسوەد ارينا قاشىقتان وقىتۋ جاعدا­يىن­دا دەنەشىنىقتىرۋ سابا­عى­نىڭ جۇيەلى جانە ناتيجەلى ۇيىم­داستىرىلۋى اتا-انالارعا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ايتادى.

– دەنەشىنىقتىرۋ – تاربيە­نىڭ ءبىر ءتۇرى. ال بالا ەڭ الدىمەن وتباسىندا تاربيەلەنەدى. ەگەر اتا-انا ۇيدە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى­نىڭ اسا ماڭىزدى، قاجەتتى ەكە­نىن ەسكەرتىپ، قۇلاعىنا ءسىڭى­رىپ وتىرسا، ءوزى دە سپورتپەن شۇ­عىل­­دانسا، بالا ەڭ جاقىن ءارى قىم­­بات اقىلشىسىنىڭ ايتقا­نىن بۇل­جىتپاي تىڭدايدى جانە ىستەگەنىن ىستەيدى. دەنەشىنىقتىرۋدان بەرەتىن مۇعالىمىنىڭ تاپسىرمالارىنا ىجداعاتپەن قارايدى. پان­دەميا كەزىندە جۇرگىزگەن زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز اتا-انا­لاردىڭ «توتەنشە توق­سانعا» دايىن بولماعانىنا كوز جەت­­كىز­دىك. ولاردىڭ كوبى ءتىپتى با­لا­­لارى­نىڭ فيزيولوگيالىق ەرەك­شەلىگىن ەسكەرىپ فيزيكالىق تۇر­عىدا تۇل­عانى قالاي دامىتۋ كەرەگىن بىلمەيدى. قاي جاستا قان­شا ۋاقىت سپورتتىق جاتتىعۋ جاساۋ قاجەت؟ ءۇي جاعدايىندا قانداي قيمىلدى ويىن ويناۋعا بولادى؟ مىنەكي، وسىنداي قارا­پايىم سۇراقتاردىڭ جاۋا­بىن ايتا المايدى، – دەگەن م.ارينا ماسەلەنىڭ توركىنىن تۇسىن­دىرگەن­دەي بولدى.

«دەنساۋلىق بولسا، ءبارى بولادى، بۇل – ءبىرىنشى بايلىق»، دەيمىز. بىراق بالاسىنىڭ دەنى ساۋ بولعاندا عانا كەز كەلگەن قيىن ءپاندى يگەرىپ كەتە الاتىنىن بىلە تۇرا دەنەسىن شىنىقتىراتىن نەگىز­­گى پانگە نەمقۇرايدى قاراي­تىن اتا-انا كوپ. وعان قوسا ءوزىنىڭ پىكى­رى­مەن، ۇستانىمىمەن بالانىڭ دا پانگە دەگەن تەرىس كوزقاراسىن قالىپ­تاس­تىرۋعا ىقپال ەتەتىندەر دە بار. مۇنى جوعارىداعى كەيىپ­كەرى­مىز، دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعا­لىمى گ.ايتجانقىزى دا راستايدى.

– ءبارى دەمەيمىن، بىراق باعا جاعىنان جانە ساباقتان سۇرانار كەزدە «جىبەرە سالساڭىزشى، دەنە­شى­نىقتىرۋ عوي» دەگەن اتا-انالار دا، مۇعالىمدەر دە بولدى، – دەيدى مۇعالىم. بايقادىڭىز با، ءپان مۇعالىمى ايتقانداي، اتا-انا­لار عانا ەمەس، وزگە (مەكتەپتەر­دە نەگىزگى پاندەردەن ساباق بەرە­تىن­­دەر، قولقا سالعىش سىنىپ جەتەك­­شىلەرى) پەداگوگتەر دە قاجەت­تى ءپاندى قاجەتسىز كورەدى. ال دەنە­شىنىقتىرۋ پانىنە ءاتۇستى قاراۋ – بالانىڭ دەنساۋلىعىنا، تۇپتەپ كەلگەندە ومىرىنە نەمقۇرايدى قاراۋ دەگەن ءسوز عوي...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مەرەكە قارساڭىندا ماراپاتتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 13:58

6 مامىرعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:16

«چەلسي» فينالعا شىقتى

سپورت • بۇگىن، 10:48

«قىزىل ايماققا» قايتا ورالدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:33

ۆاكتسينالاۋعا سەنىم ارتىپ كەلەدى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:30

ۇقساس جاڭالىقتار