قاساڭ ويدان ارىلۋ كەرەك
انە-مىنە دەگەنشە جازعى دەمالىستىڭ سوڭعى ايى دا تامامدالۋعا تاياۋ. اتا-انا, مۇعالىم, وقۋشى, جالپى قوعام بولىپ جاڭا وقۋ جىلىن قاشىقتان وقىتۋ فورماتىندا باستاۋعا دايىندالىپ جاتىر. ەندى ساباق وقۋ ءۇشىن تەحنيكاعا تەلمىرەتىن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا سەپتەسەتىن, بىراق ماڭىزدى پاندەردىڭ قاتارىنا كىرمەيتىن دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنىڭ جايى نە بولماق؟
مەكتەپتە «مەنسىنبەيتىن» دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى ستۋدەنت اتانعان شاقتا ەڭ ماڭىزدى, ءتىپتى ەڭ قيىن پانگە اينالعانى بار. كەيبىر كۋرستاستارىمىز ءبىر عانا وسى پاننەن 3-كە قورىتىلعاننىڭ كەسىرىنەن شاكىرتاقىدان قاعىلدى. سوندا ستۋدەنتتەردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنا ءتيىپ-قاشىپ قاتىسقانىن, اتالعان ءپاننىڭ سىنىپ جۋرنالىندا وقۋشىلاردى تۇگەندەۋمەن عانا وقىتىلعانىن اشىق ايتاتىن.
شاكىرتاقىدان ايىرىلعان ءبىر كۋرستاسىمىزدىڭ: «دەنەشىنىقتىرۋ دەگەن مەكتەپتە ۇلدار دوپ تەبەتىن, قىزدار سولاردىڭ ءارى-بەرى جۇگىرگەنىنە شەمىشكە شاعىپ قاراپ وتىراتىن ساباق ەدى. جىل بويى وقۋلىقتىڭ ءبىر بەتىن اشپاستان مەكتەپ كىتاپحاناسىنا كەرى قايتاراتىنبىز. ەندى مىنە, باسكەتبولدىڭ ەرەجەسىنەن ەمتيحان تاپسىراتىن كۇيگە تۇستىك», دەپ قىنجىلعانى ەسىمىزدە. شىن مانىندە وقۋشىعا دەنە تاربيەسى ءپانى بولاشاقتا ستيپەنديادان قاعىلماس ءۇشىن ياكي ۇزدىك اتتەستاتپەن بىتىرۋگە عانا كەرەك پە ەدى؟ بۇل پانگە دەگەن قاساڭ كوزقاراستى قالاي وزگەرتۋگە بولادى؟
گۇلناز ايتجانقىزى وقۋشى كەزىنەن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولۋدى قالاپتى. بىراق اتا-اناسى قىز بالاعا ەرسى دەپ تاڭداۋىنا قولداۋ كورسەتپەگەن كورىنەدى. سوعان قاراماستان كەيىپكەرىمىز اراعا 4-5 جىل سالىپ ءوزى تاڭداعان ماماندىققا گرانت ۇتىپ العان ەكەن. 20 جىلعا جۋىق مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان گ.ايتجانقىزى ساباعى ءبىر رەت وتپەي قالسا, وقۋشىلارىنىڭ جىلاپ كورىسەتىنىن ايتادى.
– كەز كەلگەن پانگە وڭ كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ – سول پاننەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمنىڭ قولىندا. جاي مۇعالىم حابارلايدى, جاقسى مۇعالىم تۇسىندىرەدى, كەرەمەت مۇعالىم كورسەتەدى, ال ۇلى مۇعالىم شابىتتاندىرادى. ەڭ قيىن ءپان دەنەشىنىقتىرۋ ساباعى دەر ەدىم. سەبەبى بۇل جەردە بالانىڭ ءومىرى, دەنساۋلىعى ءبىرىنشى ورىندا تۇر. شەبەر پەداگوگ كەز كەلگەن جاعدايدا ءبىلىم بەرە الادى. قاشىقتان وقىتۋ فورماتىنا كوشكەن كەزدە دە ساباعىمىز ۋاقتىلى, جوسپار بويىنشا ءجۇرىپ وتىردى. وتكەن IV توقساندا دەنەنى قىزدىرۋعا ارنالعان قيمىل-قوزعالىس جاتتىعۋلارىن ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسە ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, ازىرلەگەن روليكتەردى وقۋشىلارعا جىبەرىپ تۇردىق. مەن مىندەتتەمەسەم دە قىزىعۋشىلىقپەن جاتتىعۋلاردى جاساعان ساتتەرىن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, ماعان جولداعان وقۋشىلارىم بولدى, – دەيدى بۇگىندە اقتاۋ قالاسىنداعى №3 ورتا مەكتەپتە جۇمىس ىستەيتىن گ.ايتجانقىزى.
دەنەنى قاشىقتان قالاي شىنىقتىرادى؟
كوكتەمگى «توتەنشە توقسان» كوپ نارسەگە كوزىمىزدى جەتكىزدى جانە مەملەكەت مارتەبەسىن كوتەرۋگە ق ۇلىقتى پەداگوگ قاۋىم مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىرلاي تۇسكەن, اسىرەسە قيت ەتسە مۇعالىمدى كىنالاي جونەلەتىن اتا-انالارعا ۇلكەن ساباق بولدى. الداعى جاڭا وقۋ جىلى تاعى قاشىقتان وقىتۋ فورماتىندا باستالماق. ونسىز دا بارلىق وقۋ وشاعىندا بىردەي ءوز دەڭگەيىندە وتپەيتىن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى قاشىقتان قالاي وقىتىلادى؟
حالىقارالىق مەكتەپ سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەترينكا لوران ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق دەنە تاربيەسى ورتالىعى ۇيىمداستىرعان كونفەرەنتسيادا قاشىقتان وقىتۋ كەزىندە دە دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنا وقۋشىلاردى بەلسەندى قاتىستىرۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قيمىل-قوزعالىستىڭ ازدىعىنان ءتۇرلى اۋرۋعا ءجيى شالدىعادى. بۇل سوزىمىزگە جەتكىلىكتى دالەل كەلتىرۋگە بولادى. كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ الەمگە جايىلىپ, پاندەميانىڭ ءورشىپ كەتۋى بۇعان دەيىن دە كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىردى. ءبىز قازاقستانداعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە ءتۇرلى ونلاين سپورت شارالارىن وتكىزىپ وتىرعانىنان حاباردارمىز. وسى ءۇردىستى ۇزدىكسىز جالعاستىرعان ءجون. پاندەميا بىزگە دەنساۋلىقتىڭ قادىرىن, سونىڭ ىشىندە سپورتتىڭ ادام ومىرىنە قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇعىندىردى. اسىرەسە بالالاردى قاۋىپتى ىندەتتەن قورعاۋ ءۇشىن ولاردىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرەتىن دەنەشىنىقتىرۋ جاتتىعۋلارىنىڭ ماڭىزى زور, – دەدى پ.لوران.
حالىقارالىق ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۆيرۋستى جەڭىپ, الەمدىك احۋال قالپىنا كەلىپ, وقۋشىلار وقۋ وشاقتارىنا ورالعاندا مەكتەپتەردە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن وقىتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ازىرلەپ, بۇرىنعى ءمان بەرمەگەن كەم-كەتىكتەر ەسكەرىلگەن زاماناۋي ادىستەمە ازىرلەنگەنى ابزال. بۇل جۇمىس بالالارعا دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرۋگە, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋى قاجەت.
ال ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق دەنە تاربيەسى ورتالىعىنىڭ مامانى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مەرۋەرت تۇياقباەۆا ىزدەنىستەگى پەداگوگ ءۇشىن قاشىقتان وقىتۋعا ارنالعان زاماناۋي كونتەنتتىڭ كوپ ەكەنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن ءدال دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن قاشىقتان وقىتۋ ءبىزدىڭ پەداگوگتەرگە عانا ەمەس, وسى پاننەن ساباق بەرەتىن شەتەلدىك مۇعالىمدەرگە دە جاڭا سىناق بولدى.
– بايقاساڭىز, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سەكىلدى بارلىق ەلدەردە مىندەتتى تۇردە وقىتىلاتىن نەگىزگى پاندەردىڭ كەز كەلگەن فورماتتاعى وقۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇلگىلەرى بار. ينتەرنەتتىڭ زامانىندا بەينەساباقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن تابۋعا بولادى. ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر قاشىقتان وقىتۋعا كوشكەندە بىردەن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن جاڭا فورماتتا قالاي ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنىن زەرتتەۋدى باستادىم. الەم ەلدەرىنىڭ 79 پايىزىندا ناق وسى ءپان مەكتەپتە مىندەتتى تۇردە باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن ەكەن. پاندەميا كەزىندە وسىنشاما ەلدىڭ دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى توسىن جاعدايعا تاپ كەلدى. سەبەبى مۇنداي پراكتيكالىق ءپاننىڭ قاشىقتان وقىتۋعا ارنالعان دايىن ۆيدەو دارىستەرى تۇگىلى ارنايى نۇسقاۋلىعى دا بولمادى, – دەيدى م.تۇياقباەۆا.
مىنە, وسى ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتى ساراپشى م.تۇياقباەۆا ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق دەنە تاربيەسى ورتالىعىنىڭ ءوزى باسشىلىق ەتەتىن زەرتحاناسىندا دايىنداپ شىقتى. عالىم-پەداگوگ ازىرلەگەن نۇسقاۋلىقتىڭ ءمانى «كوبىنە پراكتيكالىق ارەكەتتەرمەن ۇيىمداستىرىلاتىن دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىن قاشىقتان وقىتاتىن مۇعالىم ءوز ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن وقۋشىنىڭ ءبىلىم الۋىن باقىلاۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى كەرەك» دەگەنگە سايادى. بىراق بۇل تەكسەرۋ دە, باعالاۋ دا ەمەس, بار بولعانى كەرى بايلانىس ورناتۋ. ايتالىق, انكەتا جۇرگىزىپ, وقۋشىلاردان ونلاين سۇحبات الۋعا, شاعىن كونكۋرستىق جوبالار ۇيىمداستىرىپ, مونيتورينگ جاساۋعا, ءبىلىم الۋشىلار اراسىندا قىزىقتى ەستافەتالار جولداۋدى ۇسىنىپ, وقۋشىعا ءوزىن-ءوزى باعالاۋ كۇندەلىگىن تولتىرۋدى ۇيرەتۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبارى بالانى ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋعا, ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋگە, ەرەسەكتەردىڭ يتەرمەلەۋىنسىز ىزدەنۋىنە باستايدى. قاشىقتان وقىتۋدىڭ ماقساتى دا وسى, ياعني اتا-انا – بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋشى, ال پەداگوگ – وقۋشىعا باعىت بەرۋشى.
بالا دەنساۋلىعىنا بەيجايمىز با؟
ءبىر وقۋشىنىڭ ءۇي تاپسىرماسىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى وتباسىلىق چاتتا بۇكىل اۋلەت بولىپ ورىندايتىن ۇيدە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى بار مەن جوقتىڭ اراسىنداعى ساباق سانالاتىنى تۇسىنىكتى. «يۋنەسكو» كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى مياسوەد ارينا قاشىقتان وقىتۋ جاعدايىندا دەنەشىنىقتىرۋ ساباعىنىڭ جۇيەلى جانە ناتيجەلى ۇيىمداستىرىلۋى اتا-انالارعا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ايتادى.
– دەنەشىنىقتىرۋ – تاربيەنىڭ ءبىر ءتۇرى. ال بالا ەڭ الدىمەن وتباسىندا تاربيەلەنەدى. ەگەر اتا-انا ۇيدە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ اسا ماڭىزدى, قاجەتتى ەكەنىن ەسكەرتىپ, قۇلاعىنا ءسىڭىرىپ وتىرسا, ءوزى دە سپورتپەن شۇعىلدانسا, بالا ەڭ جاقىن ءارى قىمبات اقىلشىسىنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي تىڭدايدى جانە ىستەگەنىن ىستەيدى. دەنەشىنىقتىرۋدان بەرەتىن مۇعالىمىنىڭ تاپسىرمالارىنا ىجداعاتپەن قارايدى. پاندەميا كەزىندە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز اتا-انالاردىڭ «توتەنشە توقسانعا» دايىن بولماعانىنا كوز جەتكىزدىك. ولاردىڭ كوبى ءتىپتى بالالارىنىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ فيزيكالىق تۇرعىدا تۇلعانى قالاي دامىتۋ كەرەگىن بىلمەيدى. قاي جاستا قانشا ۋاقىت سپورتتىق جاتتىعۋ جاساۋ قاجەت؟ ءۇي جاعدايىندا قانداي قيمىلدى ويىن ويناۋعا بولادى؟ مىنەكي, وسىنداي قاراپايىم سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ايتا المايدى, – دەگەن م.ارينا ماسەلەنىڭ توركىنىن تۇسىندىرگەندەي بولدى.
«دەنساۋلىق بولسا, ءبارى بولادى, بۇل – ءبىرىنشى بايلىق», دەيمىز. بىراق بالاسىنىڭ دەنى ساۋ بولعاندا عانا كەز كەلگەن قيىن ءپاندى يگەرىپ كەتە الاتىنىن بىلە تۇرا دەنەسىن شىنىقتىراتىن نەگىزگى پانگە نەمقۇرايدى قارايتىن اتا-انا كوپ. وعان قوسا ءوزىنىڭ پىكىرىمەن, ۇستانىمىمەن بالانىڭ دا پانگە دەگەن تەرىس كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىندەر دە بار. مۇنى جوعارىداعى كەيىپكەرىمىز, دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى گ.ايتجانقىزى دا راستايدى.
– ءبارى دەمەيمىن, بىراق باعا جاعىنان جانە ساباقتان سۇرانار كەزدە «جىبەرە سالساڭىزشى, دەنەشىنىقتىرۋ عوي» دەگەن اتا-انالار دا, مۇعالىمدەر دە بولدى, – دەيدى مۇعالىم. بايقادىڭىز با, ءپان مۇعالىمى ايتقانداي, اتا-انالار عانا ەمەس, وزگە (مەكتەپتەردە نەگىزگى پاندەردەن ساباق بەرەتىندەر, قولقا سالعىش سىنىپ جەتەكشىلەرى) پەداگوگتەر دە قاجەتتى ءپاندى قاجەتسىز كورەدى. ال دەنەشىنىقتىرۋ پانىنە ءاتۇستى قاراۋ – بالانىڭ دەنساۋلىعىنا, تۇپتەپ كەلگەندە ومىرىنە نەمقۇرايدى قاراۋ دەگەن ءسوز عوي...
