يمپورتقا تاۋەلدىلىك ارتۋى مۇمكىن
ەندى اراداعى ساۋدا-ساتتىق نارىق زاڭىمەن جۇيەلەنبەك. سەبەبى 11 تامىز كۇنى ەاەو القاسىنىڭ وتىرىسىندا وداققا قاراستى ەلدەردە پوليمەر شيكىزات ونىمدەرىنە كەدەن سالىعىن 6,5 پايىزعا كوتەرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
بۇل يدەيا رەسەيگە تيەسىلى, داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە ۇسىنىس وداققا مۇشە ەلدەردىڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىر. ساراپشىلار ونداعان پوليمەر شيكىزاتىن شىعاراتىن زاۋىت سالىپ تاستاعان رەسەيدىڭ بۇل ماسەلەگە ابدەن دايىندىقپەن كەلگەنىن ايتادى. سەبەبى ەاەو-نىڭ كۇنى كەشەگى وتىرىسىنا دەيىن قازاقتىڭ پوليمەر شيكىزاتى نارىعىنىڭ ەڭ سۇبەلىسى – رەسەيلىكتەردىڭ ۇلەسىندە بولاتىنىن جىل سايىنعى پوليمەر شيكىزاتىنان دايىندالعان ءونىم تۇرلەرىنىڭ كورمەسىمەن تانىسقان كەزدە بايقاپ قالعانبىز.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, پوليمەر ماتەريالدارىنسىز ەكونوميكانىڭ دامۋىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. 1960 جىلى الەمدە 12 ملن توننا پوليمەر ماتەريالدارى وندىرىلسە, 1970 جىلدارى 46 ملن تونناعا, 1988 جىلى 192 ملن تونناعا جەتكەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر 5 قىركۇيەكتە اتىراۋدا مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە زاماناۋي مۇناي سەرۆيسى كلاستەرىن قۇراتىن كەز كەلگەنىن, مۇناي سەرۆيسى وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا, ءونىمدى جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, قوسىمشا قۇنى جوعارى وندىرىستەردى وقشاۋلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان بولاتىن.
«قازاقستان قاپتاۋشىلار قاۋىمداستىعى» اق باسقارما توراعاسى باتىربەك اۋباكىروۆ جيىندا ءبىزدىڭ ەلدىڭ قانداي ۇستانىمدا بولعانىن بىلمەگەنىن ايتادى. بىلەتىنى – پوليمەرلى شيكىزات ونىمدەرىنە كەدەن سالىعىن 6,5 پايىزعا كوتەرۋ ماسەلەسىنىڭ وداققا مۇشە ەلدەر اراسىندا قولداۋعا يە بولعانى, سولاي دەپ زاڭداستىرىلعانى. بۇگىنگە دەيىن پوليەتيلەن, پوليمەردەن دايىندالاتىن ونىمدەردى رەسەيدەن تاسىمالداپ وتىرعان قازاق كاسىپكەرلەرىن بۇل جاڭالىق الاڭداتىپ وتىر: بىرىنشىدەن, تاۋار قىمباتتايدى; ەكىنشىدەن يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىگىمىز تەرەڭدەي تۇسەدى. قازاننىڭ قۇلاعىن ۇستاپ, شيكىزاتتىڭ مول كەنىندە وتىرعان رەسەيلىك زاۋىتتار ەڭ الدىمەن تۇتىنۋشىلارىن قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرەدى. قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءوتىنىم بەرگەنشە, شيكىزات ءوندىرۋشى پروفيلاكتيكاعا, جوندەۋگە جابىلىپ, باسقا دا سىلتاۋ تاۋىپ, جاساندى تاپشىلىقتى قولدان ۇيىمداستىرۋى ابدەن مۇمكىن.
حالىقارالىق بيرجالاردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, پوليپروپيلەننىڭ باعاسى تونناسىنا 475-500 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. كورشى تۇرىكمەنستان, يران جانە وزبەكستاننان دايىن پوليپروپيلەن قاپتامالارى سىرتقى نارىقتاردا قازاقستانداعى شيكىزات – پوليپروپيلەن باعاسىنا جاقىن باعامەن ساتىلادى. شيكىزات دايىن ءونىمنىڭ باعاسىمەن ساتىلسا, باسەكەلەستىك تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس, ونداي جاعدايدا ءوندىرىس ءتيىمسىز بولادى.
قازاقستان قاپتاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى باتىربەك اۋباكىروۆ الماتىدا وتكەن ونلاين جيىندا ەاەو-نىڭ سوڭعى جيىنىندا ءبىراز ماسەلەنىڭ بەتى ايقىندالىپ قالعانىن ايتتى. كەدەن وداعىنا كىرگەنگە دەيىن شيكىزاتتى اكەلۋگە كەدەندىك مولشەرلەمە 0 % بولعان ەدى. وداق قۇرىلعاننان كەيىن بۇل 10%-عا جەتتى. ياعني قازاقستاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر شيكىزاتتى رەسەيدەن عانا ساتىپ الاتىنداي جاعدايدا قالدى. رەسەي ۇكىمەتى قازاقستاننىڭ نارىعىن تولىقتىرا الاتىن كولەمدى ءوندىرىس ورىندارى بار ەكەنىن ايتىپ, كۇتە تۇرۋدى وتىنگەن. ساراپشىلار وسى رەتتە مۇناي نارىعى, شيكىزات باعاسىنا قاتىستى قىزىق قۇبىلىستاردىڭ بايقالا باستاعانىن ايتادى. شيكىزات مۇناي باعاسىنا تاڭىلماعان دەلدالداردا بار. مۇناي باعاسى ءتۇسىپ بارادى, شيكىزات قۇنى دا تۇسۋگە ءتيىس. بىراق ول بۇرىنعىشا قالىپ وتىر. ءۇشىنشى تۇيتكىل – بۇل 100 پايىزدىق الدىن الا تولەم. بۇل ساۋدادا قوسىمشا قيىندىقتار تۋدىرادى.
ەندى پوليمەرلى شيكىزات ونىمدەرىنە كەدەن سالىعىن 6,5 پايىزعا كوتەرۋ تۋرالى شەشىم وداققا مۇشە ەلدەردىڭ بارىنە بىردەي قولايسىز بولۋى كەرەك ەدى. بىراق رەسەيدىڭ ءۇنسىز وتىرعانى, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ تىنىسىن تارىلتاتىن شەشىمگە قارسى تۇرا الماعانى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردى تاڭعالدىرىپ وتىر.
– كۇنى كەشەگە دەيىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى پوليمەرلى شيكىزات ونىمدەرىنە كەدەن سالىعىن 6,5 پايىزعا كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا قارسى بولادى دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىك. ءۇمىت ءۇزىلدى. ءبىز بۇل جاعدايعا ارالاسۋ ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە حات دايىنداپ جاتىرمىز, – دەيدى باتىربەك اۋباكىروۆ.
وسى رەتتە, قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر شەتەلدىك ونىمدەردى اكەلۋگە باج سالىعىن كوتەرۋى كەرەك دەگەن ويعا بەكىنىپ وتىر. شيكىزاتتى ءوندىرۋشى زاۋىتتان ساتىپ الۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, پوليمەردى دەلدالداردان ايىنا 10-20 توننالاپ ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. سول سەبەپتى باعانى ۇستاپ تۇرعان جانە وتاندىق ءوندىرىستىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جۇرگەن دەلدالداردىڭ ىقپالىن ازايتۋدى ۇكىمەت قاپەرگە الۋعا ءتيىس. وتاندىق ءوندىرۋشىنى قورعايتىن جانە شەتەلدىك باسەكەلەستەردىڭ ونىمدەرىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول اشاتىن جالعىز شەشىم وسى.
– جاعداي كۇردەلى. قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە ەكى كاسىپورىن جابىلدى, جىل سوڭىنا دەيىن 4-5 زاۋىت جابىلادى دەپ بولجاپ وتىرمىز. ۇكىمەت قوسىمشا شەشىمدەر قابىلداماسا, ەاەو اياسىنداعى بارلىق پوزيتسيالاردان ۇتىلامىز. ءبىز سوڭعى ءۇش جىل ىشىندەگى پروتسەستەرگە (2017-2019 جج.) تالداۋ جۇرگىزىپ, يمپورت ەكسپورتتان 339 ەسە اساتىنىن تۇسىندىك. پاندەمياعا جانە ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى قازاقستاندا جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەر جۇمسالۋى كەرەك, – دەيدى باتىربەك اۋباكىروۆ.
قازاقستان قاپتاۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى وسىعان دەيىن جۋرناليستەرگە تۇرىكمەنستان, يران جانە وزبەكستان سياقتى ەلدەردىڭ پوليمەرلى قاپتامالارىن وندىرۋشىلەرمەن ادال باسەكەلەستىكتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك ەكەنىن تالاي ايتقان. قاپتاما قۇنىنىڭ 65-80 پايىزى پوليپروپيلەننىڭ وزىندىك قۇنىنان قالىپتاسادى. وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستاندا مۇناي-حيميا كاسىپورىندارى نەگىزىنەن مەملەكەتكە تيەسىلى بولعاندىقتان, ولار ەكسپورتتى ۇلعايتۋ جانە كوبىرەك ۆاليۋتالىق كىرىس الۋ ماقساتىندا ىشكى وڭدەۋدى دامىتۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدە. ياعني وتاندىق وڭدەۋشىلەر شيكىزاتتى ارنايى باعامەن الادى, سوندىقتان ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك مول.
سالانى دامىتۋ ستراتەگياسى كەرەك
باتىربەك اۋباكىروۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا تىم بولماسا وزبەكستانعا قاتىستى جاعدايدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. وزبەكستان, ەاەو-عا مۇشە ەمەس. بىراق ءونىم وندىرۋشىلەرى ءبىزدىڭ ەلمەن, وداققا مۇشە ەلدەرمەن كەلىسىمدەردە كورسەتىلگەن بارلىق جەڭىلدىكتەردى پايدالانىپ وتىر. وزبەكستان پرەزيدەنتىنىڭ 2019 جىلعى 2 قازانداعى № 3818 جارلىعى اياسىندا شەتتەن كەلگەن تاۋار تۇرلەرىنە 20 پايىزدىق باج سالىعىن ەنگىزگەن. بۇل فاكتور وزبەك تاۋارلارىنا اشىق باسەكەلەستىكتىڭ وتىندە قالقان بولىپ, جولىن اشىپ وتىر. كۇنى كەشە ەاەو مۇشە ەلدەردىڭ 6,5% كەدەندىك باج سالىعى ەنگىزۋدى مىندەتتەگەن شەشىمىنەن كەيىن وداقتاعى سەرىكتەس ەل رەسەي عانا ەمەس, قىتايلىق جانە وزبەكستاندىق وندىرۋشىلەر دە قازاق نارىعىن پوليمەرلى قاپتاۋىش ونىمدەرمەن تولتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تىنىسىن جاۋىپ تاستايتىنى انىق. سەبەبى مۇنداي جاعدايدا رەسەيمەن عانا ەمەس, وزبەكستانمەن دە باسەكەلەستىك جاعدايىندا بولامىز. وزبەكستان ءۇشىن باج سالىعى وزگەرمەيدى. بۇل فاكتور ولارعا پوليمەرلى شيكىزاتتى ارزانىراق ساتىپ الۋعا, جوعارى ساپالى ءونىمدى جاساۋعا جانە ونى ارزان ساتۋعا جول اشادى. ۇتىلاتىن تاعى دا قازاقستان.
– يران مەن تۇرىكمەنستان تۋرالى مالىمەتتەردى ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا جىبەرىپ, تەرگەۋدى باستاعىمىز كەلەدى. ءبىز اقشا نەمەسە جەڭىلدىكتەر سۇرامايمىز, دەمپينگكە قارسى شارالاردى نەمەسە وندىرۋشىلەردى قورعايتىن باسقا شارالاردى ەنگىزۋىمىز كەرەك. ايتپاقشى, قۇبىر شىعاراتىن رەسەيلىك زاۋىتتار بۇل مۇمكىندىكتى ءساتتى پايدالاندى. سەبەبى كورشى ەل جاعدايدى باقىلاپ, وزدەرىنە ءتيىمسىز بولىپ تيەتىن شارتتاردىڭ قابىلدانىپ كەتپەۋىن قاداعالاپ وتىر. مەنىڭ بىلۋىمشە, قازاقستاندىق تاراپ ەشقاشان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياعا ءوتىنىش جىبەرمەگەن, – دەيدى ب.اۋباكىروۆ.
ول وسى تامىز ايىندا الماتىدا وتكەن جيىندا مۇنايدىڭ ۇلكەن قورى بار قازاقستان پوليمەرلى شيكىزاتتى وڭدەۋدى جانە ءوندىرۋدى ۇيرەنبەگەنىن, مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋ ستراتەگياسى جوق ەكەنىن ايتتى.
رەسەيدە مۇناي كلاستەرىنە قاتىستى ستراتەگيا بار. وزبەكستان ەكى زاۋىت اشىپ, ءۇشىنشىسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. تۇرىكمەنستاندا ەكى زاۋىت بار. يران مۇناي-حيميا سالاسىن بەلسەندى دامىتىپ جاتىر. ەگەر جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, بىرەر جىلدا قازاقستان نارىعى وسى مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا بولىسكە ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. وندىرۋشىلەرىمىز پوليمەر شيكىزاتىنا تاۋەلدى. وكىنىشكە قاراي, شيكىزاتتىڭ جوقتىعىنان وڭدەۋ ونەركاسىبى ناشار حالدە.
– 2015 جىلى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قازاقستان 500 مىڭ توننا پوليەتيلەن, 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن وندىرەدى دەپ ۋادە بەرگەن ەدى. 2020 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنا جەتتىك, جاعداي وزگەرگەن جوق. كورشى ەلدەر شيكىزاتتى كوپ ءوندىرىپ, جاقىن ارادا نارىق سولاردىڭ ونىمىنە تولادى. مۇنايى مول قازاقستاننىڭ پوليمەرلى شيكىزاتتى وڭدەۋدى جانە ءوندىرۋدى بىلمەۋى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى, – دەدى ب.اۋباكىروۆ.
ول اتىراۋداعى زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى ءالى جالعاسىپ جاتقانىن, پاۆلوداردا ءبىر زاۋىت بولعانىمەن, ول قاجەتتى ءونىمدى جەتكىلىكتى مولشەردە وندىرمەيتىنىن جانە جەكە ينۆەستوردىڭ مەنشىگىندە ەكەنىن ايتتى. قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ شيكىزاتى جوق, ساتىپ الۋى كەرەك. ءوزى شيكىزات وندىرمەيىنشە, ءوندىرىس سالاسىن كوتەرە المايمىز.
قايتپەك كەرەك؟ پوليمەر وندىرەتىن شيكىزات بار, تاۋار جوق. الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى سالماقتى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى بولساق تا, مۇنايدى تەرەڭ وڭدەيتىن كلاستەر جوق. ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي پايدا اكەلەتىن جانە ساپالى جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ىلەسپە سالالار (ەتيلەن, پروپيلەن, رەزينا, لاتەكس) شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى قۇرىلمادى. الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن جانارماي ستانسالارىنىڭ جەلىسى ءتىپتى جوق. ماماندار ايتقانداي, بۇل سالا تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, الەمدە دە جابىق سالالاردىڭ ءبىرى. بىراق قازىر قۇپيا ازايدى, سوندىقتان مۇناي-گاز سالاسىنا قاتىستى قالتارىستا قالىپ كەلگەن ماسەلەلەردى اشىق ايتىپ, شەشىمىن ىزدەيتىن كەز كەلدى. قازاقستاندا مۇناي-حيميا سالاسىن دامىتۋدىڭ ستراتەگياسى جوق ەكەنى, مۇنايلى ەكونوميكا ءبىزدىڭ كوپ كەمشىلىگىمىزدى سىرت كوزگە بايقاتپاي وتىرعانى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتىلعان.
شيكىزات كوپ, ءونىم جوق
قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارى وداعىنىڭ تورالقا توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆ ادامزاتتىڭ مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىگى ءالى ۇزاق جىلدارعا سوزىلاتىنىن, ءدارى-دارمەكتەن باستاپ پوليمەر, پوليەتيلەنگە دەيىن مۇناي قالدىقتارى – مۇناي كۇكىرتىنەن دايىندالاتىنىن ايتتى. سونداي-اق مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ, مۇناي-حيميا كلاستەرى ماسەلەسىنە كەلگەندە ۇكىمەتتە دە, باق-تا دا قول جەتكەن جەتىستىكتەرمەن شەكتەلىپ قالاتىن شۇكىرشىلىكتىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىنا جابىرقايتىنىن دا جاسىرمادى. ەكونوميكانىڭ وسى سالاسى تۋرالى ءسوز بولعاندا جول قۇرىلىسىمەن شەكتەلىپ قالۋ ءۇردىسىنىڭ بوياۋى قالىڭداپ بارادى. بۇل ءۇردىس تەرەڭدەي بەرسە, كەلەر ۇرپاق ءبىزدىڭ بۋىنعا, ءبىزدىڭ «مۇنايدىڭ, شيكىزات كەنىنىڭ قۇلاعىندا وتىرىپ, جول ەكونوميكاسىن عانا وركەندەتكەن ۇرپاق» دەپ باعا بەرۋى دە ابدەن مۇمكىن.
– جول سالعان كەزدە قولدانىلاتىن بيتۋمدى نەمەسە مازۋتتى دايىنداۋ ءۇشىن كوپ باس قاتىرۋدىڭ كەرەگى جوق. بيتۋم مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ كەزىندە الىناتىن ەڭ سوڭعى ءونىم ءتۇرى, مۇنى ساراپشىلار سوڭعى كەزدە مۇناي قوقىسى دەپ ءجۇر. الەمدىك ەكونوميكادا مۇنايدى قولدانبايتىن بىردە-ءبىر سالا جوق. ءتىپتى اعاش پەن تەمىردى پوليمەر تاۋارلار ىعىستىرا باستادى. ەندىگى جەردە ۇكىمەتتىڭ دە, باق-تىڭ بۇل ماسەلەگە تەرەڭىرەك قاراعانى ءجون بولار ەدى, – دەيدى راشيد جاقسىلىقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك الپاۋىت مۇناي كومپانيالارىنىڭ شيكىزاتتى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ناتيجەسىندە پوليمەر شيكىزاتىن دايىندايتىن ەنشىلەس كومپانيالارى كوپ.
– قازىر وتكەنگە ورالۋ, ينۆەستورلاردى مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەپ, پوليمەر شيكىزاتىن, ودان دايىن ونىمدەردى دايىنداۋعا مىندەتتەۋگە سەبەپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. سەبەبى شەتەلدىك كومپانيالار پوليمەر دايىندايتىن مۇناي كۇكىرتىن ەلدەرىنە تاسىپ الىپ كەتىپ جاتقان جوق. كوزىن تاپساق, پوليمەر كەنى – مۇناي كۇكىرتى بىزگە دە, شەتەلدىكتەرگە دە جەتەدى. ەگەر عىلىمدى وندىرىسپەن ۇشتاستىرعاندا, مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ ءاربىر بۇرىشىنان ءبىر-ءبىر كاسىپورىن سالىپ تاستاۋعا بولار ەدى. بىراق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان باعدارلامالاردىڭ عىلىمنان الىستاپ كەتكەنى ەندى سەزىلىپ, سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرمىز. سەبەبى ءاربىر سالانىڭ تيىمدىلىگىن تەوريا دەڭگەيىندە دايىنداپ بەرەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جوق. امال جوق, وزگەنىڭ زەرتتەۋىنە تاۋەلدىمىز. بىلتىر عانا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنە باستاعان قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ كىلتيپانى مۇناي كلاستەرىندە جاتىر, – دەيدى ول.
ساراپشى ايتقانداي, پوليپروپيلەن مەن پوليەتيلەن ءوندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىلدىق ءوسىمىن ورتاشا ەسەپپەن 1,5 پايىزعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. مۇناي-گاز حيمياسى سالاسى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا مۋلتيپليكاتيۆتى ىقپال ەتەدى. الەمدە بۇل سالاداعى كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ قولدانىلۋ ۇلەسى – 34 پايىز. ال قازاقستاندا وتە از.
الماتى
