مايدان باسىلىمىنداعى مەرەيتويلىق ماقالا

ايتالىق, سارسەن امانجولوۆ باستاۋىش مەكتەپكە ارنالعان تۇڭعىش قازاق تiلi گرامماتيكاسىنىڭ, ورتا مەكتەپكە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان قازاق تiلiن تانۋدىڭ نەگiزiن سالۋشى, 1937-1942 جىلدار ارالىعىندا كسرو عى­لىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستانداعى في­ليالىنىڭ تiل ادەبيەتi سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشiسى بولىپ, وسى كەزەڭدە, ياعني 1939 جىلى اباي شىعارمالارىنىڭ لاتىن الىپبيىندە تولىق جيناعىن شىعارۋعا, 1940 جىلى قازاق جۇمباقتارىنىڭ جارىق كورۋىنە جانە ت.ب. كوپتەگەن ۇلت مۇراسىن تۇگەندەۋگە تىكەلەي جەتەكشىلىك ەتتى.

قازاق زيالىلارىنىڭ الدىڭعى قاتا­­رىن­داعى وتباسىندا وسكەن التاي امانجولوۆ ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ شىعىس بولىمىندە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەس­پون­دەنت-مۇشەسى, اكادەميك, تۇركى فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ن.ك.دميتريەۆ, كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىن, ورحون-ەنيسەي جازبالارىن زەرتتەگەن ۆ.م.نوسيلوۆ, «بابىرناما», ءا.ناۋاي ەڭبەكتەرىن كونە شاعاتاي تىلىندە تالداعان گ.ف.بلاگوۆا, ن.ا.باسكاكوۆ سياقتى تانىمال عالىمداردىڭ الدىن كورگەن شاكىرتى, ەلىمىزدەگى كونە تۇركى جازبالارىن وقۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان عالىم.

زيالى تۇلعانىڭ زەردەلى اڭگىمەسىن تىڭ­داعانىمىزدا, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1945 جىلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ جازعان ماقالاسى كوڭى­لىمىزدى ەرەكشە اۋدارعان-دى.

جالپى, سارسەن امانجولوۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنان باستاپ ءبىلىس ەكەن دە, كەيىن مۇحاڭ تاشكەندە اسپيرانتۋرادا وقىعان كەزدە دە سارسەكەڭ سوندا ستۋدەنت بولىپ, ودان سوڭ دا وتباسىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان ەكەن. بۇل تۋرالى التەكەڭ بالا كەزىندە اكەسىنە ەرىپ, ۇلى جازۋشىنىڭ ۇيىنە ءجيى بارعانىن ساعىنىشپەن اڭگىمەلەگەن ەدى. 1934 جىلى بۇرىنعى قازپي-گە ابايدىڭ اتى بەرiلدi. ۋنيۆەرسيتەتكە اباي ەسiمiن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساۋشىلاردىڭ اراسىندا س.امانجولوۆ تا بولدى. مىنە, وسى ءنازيرا بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە مۇحتار اۋەزوۆ ۇلى حاكىم جونىندەگى ماقالاسىن وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا شىعىپ جاتقان مايدان باسىلىمىنا جولداعان سىڭايلى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, سارسەن امان­جولوۆ سوعىس جىلدارىندا پوليارلى ايماق­تا, مۋرمانسك تۇبiندەگi مايداندا جاۋىن­گەرلەر ۇگiتشiسi بولعان. 1944 جىلدىڭ كوك­تەمiندە ونى ماسكەۋگە شاقىرىپ الادى. سوعىس كەزىندە قىزىل شتابتىڭ جا­نىن­داعى باس ساياسي باسقارمادا وداقتىڭ بار­لىق ۇلتتارى ءۇشiن ۇگiت-ناسيحات جۇمىس­تارى جۇرگiزiلدi. بۇكiل مايدانداردا قازاق تiلiندە جيىر­ما شاقتى مايدان گازەت­تەرi جارىق كوردى. «سوۆەت جاۋىنگەرi», «سۋ­ۆو­روۆشى», «وتاندى قورعاۋدا», «قى­زىل اسكەر اقيقاتى» سىندى بۇل مايدان باسى­­لىمدارى دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن اۋقىم­دى تاقىرىپ. س.امانجولوۆ مايدان گا­زەتتەرiنە كۋراتور-باقىلاۋشى رەتiن­­دە جۇمىسقا شاقىرىلعان ەكەن. ول كەز­­دە ديحان ءابiلوۆ, مۇسا دiنiشەۆ, ت.ب. بەلگiلi ازاماتتار قازاق تiلiندەگi ماي­دان گازەتتەرiندە رەداكتور بولاتىن. ال س.امان­جولوۆ «قىزىل ارميا ۇگiتشiسiنiڭ بلو­ك­نوتى» («بلوكنوت اگيتاتورا كراسنوي ار­مي») دەگەن كiتاپشا تۇرىندەگى بلوك­نوت­­­تىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ رەداكتورى بولدى.

سوعىس اياقتالۋعا جاقىن قالعان 1945 جى­لى بۇكىل رەسپۋبليكا ابايدىڭ تۋعا­نى­نا 100 جىل تولۋىن اتاپ وتكەلi جاتتى. وسى كەزدە «قىزىل ارميا ۇگiتشiسiنiڭ بلوك­نوتىنا» مۇحتار اۋەزوۆتiڭ ابايدىڭ 100 جىل­دىعىنا ارنالعان ماقالاسى جاريا­لانادى. بۇل ماقالا 1945 جىلدىڭ ءساۋiر ايىن­داعى نومiرiندە باسىلىپ شىعادى. با­سى­لىم بۇكiل مايدانعا تارايدى. اتالعان ماقا­لا باسقا باسىلىمدارعا شىقپاعان ەكەن. بەرتىنگە دەيىن اۋەزوۆتiڭ ەشبiر جينا­عىنا دا, م.بوجەەۆ, ى.دۇيسەنباەۆ قۇراس­تىرعان بيبليوگرافيالارىنا دا كiر­مە­گەن. التاي امانجولوۆ 1980 جىلدارى مۇحاڭنىڭ قىزى ءلايلا اۋەزوۆاعا وسى ماسە­لەنi ايتىپ, مۇحاڭنىڭ بلوكنوتتاعى ما­قالاسىنىڭ كوشiرمەسiن تابىستاعانىن جەتكىزىپ ەدى. ءلايلا مۇحتارقىزى سول كەزدە م.اۋەزوۆتiڭ الماتىداعى مۇراجاي-ءۇيiنiڭ ديرەكتورى ەكەن.

اتالعان بلوكنوتتى قولىمىزعا الىپ قاراعانىمىزدا سول كەزدەگi بارلىق ماي­دان باسىلىمدارىنىڭ ۇرانىنا اينال­عان «نەمiس باسقىنشىلارىنا ءولiم!» ءسو­زi بلوكنوت ماڭدايشاسىنىڭ بiر بۇرى­شىن­دا ورنالاسقانىن كوردىك. قىزىل ارميانىڭ جوعارعى ساياسي باسقارماسى شى­عارىپ تۇرعان باسىلىمدا مۇحاڭنىڭ ماقالاسىمەن بiرگە ابايدىڭ «اسەمپاز بولما ارنەگە..» اتتى ولەڭi جاريالانعان.

سارسەن امانجولوۆ 1944-1945 جىلدارى «قىزىل ارميا ۇگiتشiسiنiڭ بلوكنو­تى» جۋرنالىنىڭ اۋدارماشى-رەداكتورى بولعان. جۋرنالدىڭ تومەنگi جاعىندا جاۋاپتى رەداكتورى: ن.برىچەۆ, رەداك­تور-اۋدارۋشىسى س.امانجولوۆ دەپ جا­زىلعان. برىچەۆ بلوكنوتتىڭ ورىس تiلiن­دەگi باسىلىمىن شىعارعان. اتالعان بلوك­نوت سونىمەن بiرگە تاتار, وزبەك, ت.ب. تiلدەردە شىعىپ تۇرعان. بۇل باسىلىمعا قازاقستاننان مايدانعا اتتانعان ساربازدار تۋرالى, ولاردىڭ ەرلiگi جايىندا, ستاليننiڭ بۇيرىقتارى, كوبiنەسە مايدان تۋرالى جازبالار ەنەتiن. اتالعان «قىزىل ارميا ۇگiتشiسiنiڭ بلوكنوتى» كەڭەس وداعىنىڭ مارشالدارى ي.كونەۆتi, گ.جۋكوۆتى, ك.روكوسسوۆسكيدi كسرو جوعارعى سوۆەتi پرەزيديۋمىنىڭ «جەڭiس» وردەنiمەن ناگرادتاۋ تۋرالى ۋكازىمەن باستالادى. ودان كەيiن ورىس تiلiندە شىق­قان نۇسقادان م.ميرونوۆتىڭ, ۆ.نو­سوۆ­تىڭ­ ماقالالارىن س.امانجولوۆ اۋدارىپ بەر­گەن. سونداي-اق ءوز قالامىنان تۋ­عان وچەرك­تەرi جاريالانعان. ونىڭ iشiن­دە «شىڭ­عىس-تاۋ قىزى» اتتى ماقا­لا­سىندا­ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مان­شۇك مامە­تو­ۆانىڭ ەرلiگi بۇكiل قازاق دالا­سىنىڭ رۋحىن­ كوتەرiپ, مايدانعا ءوز ەركiمەن سۇرانۋ­شىلاردىڭ قاتارى ارتقانىن, سو­نىڭ iشiندە شىڭعىستاۋ قىزى باياننىڭ سو­عىستاعى ەرلiگi باياندالادى. بۇدان كە­يiن مۇحاڭنىڭ ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرە­كە­سiنە ارناپ جازعان ماقالاسىنا ورىن بەرiلگەن.

«اكەم مايداندا اۋەزوۆپەن حات جازىسىپ تۇرعان. ءوزi دە مايدان دالاسىنا شىعىپ, گەرمانيادا, پولشادا بولىپ, سوعىس تاقىرىبىنداعى وچەركتەرiن بلوكنوتقا جاريالاپ تۇرعان. ساكەڭ جۋرنال شىعارىپ جۇرگەن كەزiندە كاپيتان شەنiندە بولسا, سوعىستىڭ اياقتالار تۇسىندا مايور شەنiن العان» دەگەن ەدى التاي امانجولوۆ.

ۇلى جازۋشى ءومiرiنiڭ سوڭعى جىلدارىندا (1951-1961 جج.) تۇرعان, قازىرگى جازۋشى اتىنداعى مۇراجاي ءۇيiنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ساناگۇل كولبايقىزى كەيىنگى شىققان بيبليوگرافيا ارقىلى مۇحاڭنىڭ سوعىس جىلدارىنىڭ اياعىندا مايدان باسىلىمىنا شىققان ماقالاسىن تەز-اق تاۋىپ بەردi. تەك بۇل ماقالانى بiز, «قىزىل ارميا ۇگiتشiسiنiڭ بلوكنوتىنان» ەمەس, جازۋشىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قولعا الىنعان ەلۋ تومدىق شىعارمالار جيناعىنان كەزدەستiردiك. ياعني الماتىداعى «جiبەك جولى» باس­پا­سىنان 2007 جىلى شىققان «مۇحتار اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تو­لىق جيناعى» كوپتومدىعىنىڭ 27-تومى, 82-84-بەتتەرiندە تۇر. بۇل تومدا جازۋ­شى­نىڭ 1943–1946 جىلدارى جازعان ەڭ­بەكتەرi جيناقتالعان ەكەن.

كiتاپتىڭ 423-بەتiندە فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باقىت­جان مايتانوۆتىڭ اتالعان ماقالاعا تۇ­سi­نiك­تەمەسi بەرiلگەن. «ماقالا ارنايى تاپ­سىرىسپەن جازىلۋى مۇمكiن. مايدان شە­بiندەگi جاۋىنگەرلەرگە تۋعان ەلدە اتالماق­شى iرi مادەني شارانىڭ جوعارى رۋح بەرە­تiن قاسيەتi ەسكەرiلسە كەرەك. م.اۋەزوۆ ءوز وي­لارىنىڭ قىسقا ءارi تۇسiنiكتi بولۋىنا ءمان بەرەدi. اباي مۇراسىنىڭ ماڭىزى مەن باعاسى, ونىڭ ساياسي-الەۋمەتتiك استارى, ورىس ادەبيەتiمەن بايلانىسى, حا­لىقتار دوستىعىن جىرلاعانى ايتىلىپ وتەدi. اباي دارiپتەگەن « ۇلى قايرات», «قاسيەتتiڭ» سوعىس كەزiندەگi ەرەكشە ورنى كورسەتiلەدi» دەپ جازادى تۇسiنiكتەمەدە باقىتجان مايتانوۆ. تۇسىنىكتەمە اۆتو­رىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ماقالا «قىزىل ارميا» گازەتiنiڭ 27-شiلدەدەگi سانىندا دا قىسقارتىلىپ جاريالانعان ەكەن.

ابايدىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەكەسi الدىندا

مۇحتار اۋەزوۆ

بيىل اۆگۋستىڭ 15-دە قازاق حالقىنىڭ ارداقتى ۇلى, دانا اقىنى ابايدىڭ تۋعا­نىنا ءجۇز جىل تولادى.

قازاق حالقىنىن كارi-جاسى, ۇلى-قىزى ەرتە كۇننەن تەگiس بiلiپ, تۇتاس قادiرلەگەن اباي ەڭبەگi تەك قازاق جۇرتشىلىعى ءۇشiن عانا ەمەس, باۋىرلاس, تiلەكتەس, ۇلى سوۆەت وداعىنىڭ بارلىق حالىقتارى ءۇشiن دە قىمبات ەڭبەك. اباي تiرلiك ەتiپ, كەشiپ وتكەن زاماندى ەسكە الساق, اقىننىڭ قا­دىرى ەرەكشە ارتادى.

ول كەز قازاق دالاسى سياقتى شىعىس ول­كەلەردە بiر جاعىنان رۋشىل-بەكتiك, نادان قارا كۇش داۋرەن سۇرگەن كەز ەدi. ول كۇيدiڭ سوراقى جاعى قازاق حالقىن, قالىڭ بۇقارانى ءوز iشiندەگi رۋشىل زورلىقشىل بەك, سۇلتانى وزگە ەلدەن, ونەرلi ەلدەن الىستاتىپ, قاراڭعى تۇنەك iشiندە ۇستادى.

اباي شىعىستان شىعىپ, ەرتە ويانىپ, بارىن سالىپ, ءوز ەلiنiڭ يگiلiگi ءۇشiن سول جاڭاعى الىستى جاقىن ەتiپ, قيىن­نىڭ قيۋاسىن تاپپاققا تالپىندى. ەلiن ونەرلi ەلدiڭ قازىناسىنا جەتكiزiپ, ەرiن – بiلiمدi, سانالى, ونەرلi, بiلiمدi, باس ازامات, حالىق ازاماتى ەتپەككە باۋلىدى. ول كۇندەگi رەسەيگە قاراعان شىعىستا ۇلى ورىس حالقىنىڭ ونەر-بiلiم, وي-دانا قازىناسىن ءوز حالقىنا بار قاسيەتiمەن جەتكiزiپ, تانىتۋعا تالاپ ەتكەن, ەڭبەك ەتكەن قايراتكەرلەردiڭ بiرi, ۇلى  ازامات اقىنى اباي بولعان.

اباي پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ, تولستوي­لاردى اتاعاندا, جاقسى اقىن-جازۋ­شىلىعىن عانا قادiرلەپ قويمايدى. سولاردىڭ ەڭبەكتەرiنەن, ۇستازدىق, ۇگiت-ويلارىنان كورiنiپ تۇرعان شىن ادامدىق, ازاماتتىق قايسى ەكەنiن, سەزiمدi, ويلى كوركەم قاسيەتتەر قايسى ەكەنiن ەرەكشە تانىتىپ بەرەدi.

قىتىمىر قاتال زامانداردا پۋشكين, لەرمونتوۆتار ۇلى ادامدىق جولىن نۇس­قا­عان بولسا, ادەلەتتi, تەڭدiكتi, ەلدiك مۇڭ­دى جىرلاعان بولسا, اباي سونىڭ كوبiن قازاق وقۋشىسىنا جەتكiزە وتىرىپ, ورىس حالقىنىڭ بويىنداعى ۇلكەن اسىل قاسيەت وسى دەپ كورسەتتi. پۋشكيندەرگە قازاق وقۋ­شىسىن دوس ەتتi.

بۇگiن بارلىق دۇنيە حالىقتارىنا, بار­لىق ادام جىنىسىنا وزدەرiنiڭ جيرەنiش­تi, سۇ­مىراي «جىنىستىق جۇيەسi­مەن» جاۋ بوپ شىققان, جاۋىز نەمiس-فاشيس­تەرiن جا­پىرىپ, جويىپ بارا جاتقان سوۆەت وتان­شىلدارىنىڭ بiلەك, جۇرەك بiر­لi­گi ماڭگi اينىماس, مىزعىماس بiرلiك بوپ وتىر. وسى بiرلiك جولىندا وتكەن شاقتا ۇلى قايرات, قاسيەتتi ەڭبەك ەتiپ كەتكەن وتان­شىل ۇلى ازامات, دانا اباي, بۇگiن بiزدiڭ بارلىق سوۆەتتiك حالىقتارىمىزعا قادىرلى دەيمiز.

وسىنداي ەرەكشە ەڭبەگiن باعالاپ, سوۆەت جۇرتشىلىعى ابايدىڭ ءجۇز جىلدىعىن ۇلكەن مەرەكە ەتiپ وتكiزبەكشi.

ءجۇز جىلدىق قارساڭىندا ەڭ الدىمەن اقىننىڭ ءوز شىعارمالارى كوپكە جەتiپ, تولىق تارالۋى قاجەت. سوندىقتان اباي شىعارمالارىننىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعى الماتىدا تىڭنان باسىلىپ شىققالى جاتىر. بۇل جولعى جيناققا اقىننىڭ بۇرىن باسىلماعان بiرنەشە تىڭ ولەڭدەرi دە كiرەدi. ەكiنشi, وسىنداي ۇلكەن جيناق ورىس تiلiندە دە شىقپاقشى. ابايدى ورىس حالقىنا جانە ورىس تiلi ارقىلى بۇكiل وداق حالىقتارىنا تانىستىرۋ ءۇشiن بۇل سوڭعى جيناقتىڭ ءمانi اسا زور. قازiر بۇل كiتاپ ماسكەۋدە دايارلانىپ جاتىر. باستىراتىن كوركەم ادەبيەت باسپاسى, باسقارۋشى قازاق ادەبيەتiنiڭ ەسكi دوسى, جازۋشى لەونيد سوبولەۆ. اۋداراتىن موسكۆاداعى iرi اقىندار بولادى.

قازاقستاندا iستەلiپ جاتقان, مەرەكەگە ارنالعان كiتاپتىڭ بiرi – اقىننىڭ ءومiرi مەن ەڭبەكتەرi جونiندەگi عىلىمدىق تەكسەرمەلەر جيناعى. بۇل كiتاپتىڭ جازى­لۋى­نا قازاق پەن ورىس وقىمىستى, سىنشى, جا­زۋشىلارىنىڭ كوبi قاتىناسقان. كiتاپ 25 باسپا تاباق بوپ ورىس تiلi مەن قازاق تiلiندە بiردەن شىقپاق. بۇنى ازiرلەۋiشi عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالى.

وكiمەت تاراپىنان iستەلەتiن ۇلكەن شا­را­لاردىڭ ەڭ زورى – الماتىدا ابايدىڭ ەسكەرتكiشiن ورناتۋ بولادى.

وتكەن 1944 جىلدىڭ دەكابر ايىندا الماتىدا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتiك وپەرا بالەت تەاترىندا «اباي» اتتى جاڭا وپەرا قويىلدى. مۇنىڭ مۋزىكاسىن جاز­عان قازاق كومپوزيتورلارى – احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف حاميدي.

ءجۇز جىلدىق مەرەكە قارساڭىندا ال­ماتىدا «اباي» اتتى ۇلكەن كينو-سۋرەت شىق­­پاقشى. مەرەكە قارساڭىندا وسى سۋرەت تۇگەل باسىلىپ بولىپ, بۇكiل وداقتاعى كينو­لاردا تەگiس قويىلاتىن بولادى.

قازاق جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ اباي­دىڭ ءومiرi مەن ەڭبەكتەرi تۋرالى ايرىقشا عىلىمدىق زەرتتەۋ كiتابىن جازىپ جاتىر. وسى رەتتە, ءجۇز جىلدىققا قارسى م.اۋەزوۆ جازعان «اباي» اتتى رومان­نىڭ بiرiنشi كiتابى ورىس تiلiندە باسىلىپ شىقپاق. ول رومانىڭ اۋدارماسىن ورىس جازۋشىسى لەونيد سوبولەۆ باس­قارىپ, كiتاپ موسكۆادا باسپاعا بەرiلدi.

اۆگۋستىڭ 15-دە, ابايدىڭ تۋعان كۇ­نiندە, رەسپۋبليكا كولەمiندە سالتاناتتى مەرەكەلەر وتەدi. الماتىدا بولاتىن ارناۋلى سالتاناتتى, عىلىمدىق جيىلىس, ماجiلiستەردەن باسقا, ابايدىڭ تۋعان وبلىسى سەمەيدە جانە اسiرەسە, تۋعان جەرi شىڭعىستا – قازiرگi اباي اۋدانىندا – زور حالىق مەرەكەسi بولماق.