بىرەسە ءوزى, بىرەسە ت ۇلىگى بولىپ ايتىسىپ جۇرگەن باياعىنىڭ قاراپايىم قازاعى مەن سۇيىكتىسىمەن قاۋىشا الماي ارماندا قالعان بۇرىنعى بوزبالانىڭ ايتىسقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى قانداي بولسا, بۇگىنگى كۇننىڭ قازاعى دا سونداي. سول قازاقتىڭ ىشىندە ءبىز دە بارمىز. قىسقاسى, قازاق تا بار, قازاق بار بولعان سوڭ, ايتىس تا بار. سول ايتىستىڭ بۇگىنگى كيەسى مەن جۇيەسىن سۇڭعىلالىقپەن سەزىنگەن اقىننىڭ ءبىرى – بەكارىس شويبەكوۆ.
كەشەگى جانە بۇگىنگى «كىل جۇيرىكتىڭ ىشىندە كىم جۇيرىك؟» دەگەن ساۋال قويىلسا, «بەكارىس شويبەكوۆ» دەپ قۇلشىنا جاۋاپ بەرەتىندەردىڭ قاراسى كوپ-اق. ولاي دەگىزەتىن – بەكارىستىڭ تالانتى, تالاي دودادا دارالانىپ كورىنگەن ايرىقشا اقىندىعى. ءار ونەردىڭ شوقتىعى بيىك تۇلعالارى بار دەسەك, ايتىستاعى بەكارىس تا سونداي. ونىڭ قارسىلاسىن سوزبەن تۇساپ, ادىمىن اشتىرماعان ءدۇبىرلى سايىستارى قالىڭ كورەرمەننىڭ جادىندا.
ءبىز بەكارىستىڭ كىممەن ايتىسقانىن, قالاي جاۋاپ قايتارعانىن تىزبەلەمەي-اق قويالىق. ونى ايتىسسۇيەر ءار قازاقتىڭ جاقسى بىلەتىنىنە كۇمان جوق. بەكارىس بۇگىنگى ايتىسقا, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ونەرىنە قانداي ۇلەس قوستى, قاي دەڭگەيگە كوتەردى دەگەن ماسەلەگە نازار سالىپ كورەلىك.
اقساقالدىڭ ۇلى بەكارىس – قازىرگى ايتىس ونەرىندە يمپروۆيزاتسيالىق ەرەكشە تالانتىمەن, تاپقىرلىعىمەن تانىلعان اقىن. يمپروۆيزاتسيا, ءبىز سۋىرىپسالمالىق دەپ قازاقشالاپ جۇرگەن تالانت پەن شابىتتىڭ ۇيلەسۋىندەگى عاجاپ اقىندىق بولمىستى تانىتاتىن قۇبىلىس قازاق بولىپ تۋعان جانعا عانا ءتان دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولار. بەكارىس – وسى بولمىستى ونەر الاڭىندا جارقىراتا كورسەتىپ, تىڭدارمانىنىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن ونەر يەسى.
بەكارىستىڭ ايتىس اقىنى رەتىندەگى ەرەكشەلىگى – تىڭدارمانىن سۇيسىنتەر تاپقىرلىعى, ۇشقىر ويدى ولەڭ تىلىنە ءاپ-ساتتە ءىلىپ الىپ, كەستەلى ءتىل, كەلىستى سوزبەن ايشىقتاي قويار شاپشاڭدىعى, قارسىلاسىنا ايتار ءۋاجىنىڭ دالدىگى.
ايتىس ساحناسىنداعى ۇلكەنمەن دە, قاتارىمەن دە, كىشىمەن دە ءسوز سايىستارى بەكارىستىڭ تاپقىرلىعىن بىرنەشە قىرىنان تانىتادى. ول قارسىلاس اقىننىڭ ايتقانىن وي ەلەگىنەن لىپ ەتىپ وتكىزىپ الار شاپشاڭدىعىمەن ونىڭ سوزىندەگى ءالسىز تۇستى نەمەسە استارلى ماعىنانى بىردەن اڭعارىپ, ءۇيىرىپ اكەتۋگە شەبەر. بۇل ءسوزىمىزدى وزبەكستاندىق اقىن قۇلماحانبەت دۇيسەنوۆتىڭ «كيللەر» دەگەن اتىڭ بار ەدى, سىعىرايعان كوزىڭدى قىسىپ الىپ, قاي جەرىمنەن اتقالى وتىرسىڭ» دەگەن سيپاتتاعى ءازىل-شىنى ارالاس ساۋالىنا:
«كيللەر» دەگەن اتىمدى بىلە تۇرا,
اعام مەنەن ايىلىن جيمايتىنداي.
«قاي جەرىمنەن اتاسىڭ؟» دەپ قويادى,
سول ساۋال ساناڭىزدى قينايتىنداي.
قاي جەرىڭنەن اتسام دا ءبارىبىر عوي,
قانداي جەرىڭ بار ەدى قيمايتىنداي؟!» – دەپ ازىلگە ءازىل ۇستەي بەرگەن ءدال دە ۋىتتى جاۋابىمەن دايەكتەۋگە بولار. بۇل ءبىر عانا مىسال. ءار ايتىسىن وسىنداي تاپقىر شۋماقتارى دارالايتىن اقىننىڭ «كيللەر» اتانۋى دا نىساناعا ءدوپ تيەر وتكىر سوزبەن قاعىپ تۇسەر ەپتىلىگىندە ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل – ايتىس ونەرىنە ءتان شەبەرلىك بيىگى.
ءوزىن «كارىسكە ۇقسايسىڭ» دەپ قاعىتىپ, ء«تۇرىڭ كارىس بولعانى ەشتەڭە ەمەس // ءتۇبىڭ كارىس بولسا دا كەت دەمەيدى», – دەگەن تولەگەن اقىنعا بەرگەن جاۋابىن قاراڭىزشى:
«بارىڭدى كەپ وتىرمىن اسىرعالى,
جوعىڭدى كەپ وتىرمىن جاسىرعالى.
«اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەپ,
ايتىپ كەتكەن قازاقتىڭ اسىلدارى.
«كارىس» دەپ مەنىمەنەن الىسقانشا,
قازاعىڭا ەگە بول وسىنداعى!»
بەكارىس تاپقىرلىعىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – الەۋمەتتىك ويدى وتكىر سوزدەرمەن جەتكىزە ءبىلۋى. ول ايتىستى قىزۋ تارتىسقا اينالدىرىپ, كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىعار شىمىر دا تاپقىر ۇيقاستى بەينەلى سوزبەن ارلەي وتىرىپ, قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعايدى. ەل مەن ەلدىك, بىرلىك پەن تىرلىك, ءتىل مەن ءدىل – قوعامنىڭ بەينەسىن, زاماننىڭ تىنىسىن تانىتاتىن ماڭگىلىك ماسەلەلەر. ماسەلەن, بەكارىس جەزقازعان قالاسىندا تولەگەن جامانوۆپەن ايتىسقاندا:
ء«بىراز ۇلىڭ كەتىپتى سيرياعا,
ۇناماي ۇلىتاۋدىڭ جاسىل باعى», دەپ باستاپ جىرىن:
«ولار ءالى تۇسىنبەي ءجۇر بىلەمىن,
جەر ءجانناتى جەزقازعان ەكەندىگىن», دەپ ءبىر قايىرادى.
قوعامداعى كەلەڭسىز وقيعالار, بيلىكتەگى كەيبىر ادامداردىڭ ادىلەتسىز ارەكەتى, قازاق اۋىلىنىڭ جاعدايى, ەلدەن سىرت جەردە جاتقان قانداستار تاعدىرى, ايتا بەرسەك تاۋسىلا قويمايتىن وسىنداي الەۋمەتتىك, ساياسي جاعداياتتار ايتىس ساحناسىندا سان مارتە كوتەرىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. اسىرەسە رۋحاني اداسۋ – ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە زور قاۋىپ ەكەنىن تۇيسىگى تەرەڭ, ويى جۇيرىك اقىن قارسىلاسىنىڭ جەڭىل قاعىتپاسىن تويتارا وتىرىپ تولعايدى.
بەكارىستىڭ ايتىستاعى اقىندىق بولمىسىن تانىتاتىن تاعى ءبىر قىرى – ونىڭ ۇتىمدى ءازىل مەن ۋىتتى مىسقىلدى شەبەر قولداناتىنى عانا ەمەس, سول شەبەرلىكتى جوعارى اقىندىق مادەنيەتىمەن ۇشتاستىرا بىلۋىندە. ايتىستىڭ تىڭداۋشىسىن سۇيسىندىرەر مۇنداي ازىلدەر قارسىلاستىڭ تابيعاتىنا نەمەسە ونىڭ وزىنە جولداعان سوزىنە جاۋاپ رەتىندە تۋىنداپ جاتادى.
بەكارىس شويبەكوۆتىڭ اقىندىق شەبەرلىگى مىق شەگەدەي تەگەۋرىندى ءسوزدى سەلكەۋى جوق ۇيقاسپەن ۇيلەستىرۋىندە عانا ەمەس, ونىڭ ايتىستاعى ستراتەگياسىندا, ورىندى ءۋاجى مەن سولقىلداماس لوگيكالىق دالەلىندە, سونداي-اق ۇلتتىق بوياۋى قانىق پوەتيكالىق تىلىندە.
وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ايتىسقا قادام باسقان جاس بۋىننىڭ ءبىر وكىلى وسى بەكارىس بولسا, ايتىس زەرتتەۋشىلەرى مەن سىنشىلارى سول جاس تولقىننىڭ اقىندىق قارقىنى قاتتى ەكەنىنە توقتالا وتىرىپ, قارسىلاسىنىڭ ءسوزىن جاۋاپسىز قالدىرمايتىن, كوزدەپ ايتقان ءسوزى نىساناعا ءدوپ تيەتىن بەكارىس شويبەكوۆتى ايتىسقا تىڭ سەرپىن, جاڭا لەپ اكەلگەن تالانت رەتىندە باعالاپ, ايتىستىڭ بيىك ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى.
بەكارىستىڭ اقىندىق تالانتىنىڭ يمپروۆيزاتسيادا ايرىقشا كورىنەتىنىن ايتىپ وتتىك. ول قارسىلاسىمەن شەبەر ديالوگ قۇرىپ, ايتىس ۇستىندە ويدى شاپشاڭدىقپەن ولەڭگە اينالدىرادى, كىدىرىسسىز ۇتىمدى جاۋاپ بەرەدى. بۇل – ايتىسقا كەرەك ەڭ باستى مىقتى قۇرال. قارسىلاسقا تويتارىس بەرە ءبىلۋ – ءسوز دوداسىنداعى جەڭىستىڭ ءبىر كەپىلى. بەكارىستىڭ تويتارىسى جالاڭ, جاداعاي ەمەس, ول قارسىلاسىنىڭ ايتىسىنا قاراي قارسى ارگۋمەنتتى قولدانا ءبىلۋ ءتاسىلىن شەبەر مەڭگەرگەن.
ونىڭ ايتىستارىنا زەر سالا قاراعاندا وسى ءبىر قيىن دا كۇردەلى ونەردى ء«وز تارتىبىنە» باعىندىرا العان تاسىلقويلىعى بايقالادى. قالىپتاسقان تارتىپپەن كورەرمەنگە جانە قارسىلاسىنا سالەم بەرە كەلە قارسىلاسىنىڭ وسال تۇسىن تابۋ, سول تۇستان ءوزىنىڭ «شالماسىن» تاستاۋ, ايتىستى ۇتىمدى ازىلمەن نەمەسە ەل ەسىندە قالار وتكىر تۇيىنمەن اياقتاۋ ونىڭ ايتىس كومپوزيتسياسىن شەبەر قۇراتىن ءبىلىمى مەن بىلىگىنەن دە حابار بەرەدى.
تالانتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – ونىڭ باي دا بەينەلى ءتىلى دەدىك. ايتار ءسوزىن تەگەۋرىندى تەڭەۋ, استارلى بەينەلەۋلەرگە استاستىراتىن اقىننىڭ كوركەمدىك تانىمى يمپروۆيزاتسياسىمەن قابىسىپ جاتادى. ايتىستى تەك سىننان تۇراتىن نەمەسە ساياسي كوزقاراستى بىلدىرەتىن قۇرال دەپ ەمەس, ونەر تۋىندىسى, كوركەم ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ قابىلدايتىن پوزيتسياسى ەستەتيكالىق بيىك تالعاممەن ورىلگەن ولەڭدەرىنەن ايقىن اڭعارىلادى.
بەكارىس – ايتىس ونەرىندەگى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ جالعاسىپ, جاڭا تۇرپاتتا جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اقىن. ول – ايتىس ساڭلاقتارىنان مۇرا بولعان تەكتى ونەرگە دەگەن ەل قۇرمەتىن ارتتىرۋ ەنشىسىنە تيگەن جان. ءداستۇرلى ايتىس ۇلگىسىن ساقتاي وتىرىپ, تەرەڭ مازمۇنمەن بايىتۋدا دا بەكارىستىڭ مول ۇلەسى جاتىر. ونىڭ ايتىستارى – ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ شەبەر ۇشتاسۋىنىڭ مىسالى.
بەكارىس – يمپروۆيزاتسياعا, ريتوريكالىق دالەلدەرگە, بەينەلى تىلگە جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تانىتۋعا نەگىزدەلگەن ايتىستارىمەن «كىل جۇيرىكتىڭ» ىشىنەن سۋىرىلىپ شىققان شىن جۇيرىك بولىپ, ابدەن مويىندالعان اقىن. ونىڭ وسى اقىندىق تالانتى «بەكارىستىڭ ايتىستاعى بەينەسى» دەگەن ءبىر تاقىرىپتا وي قوزعاۋعا باستى سەبەپ. ايتىستاعى اعا بۋىن وكىلى شورابەك ايداروۆ ەنشىلەپ بەرگەن «ايتىستىڭ كيللەرى» دەگەن «اتاعى» ونى اڭىزعا اينالدىردى دەسە دە بولادى. مارجان ەسجانوۆا اتتى ايتىستاعى ارىپتەسى ءارى قارسىلاسى:
«بەزبۇيرەك», كەيبىرەۋلەر, «كيللەر» دەدى,
ايتەۋىر سەنى «الىنباس قامال» دەدى.
سونىڭ ءبارىن ەسىتىپ, ءبىلىپ, كورىپ تۇرىپ,
جۇپ ەتىپ بەكارىستى ماعان بەردى.
اعامىز قارىنداسقا جانى اشىسا,
قاسقىرمەن ءبىر اپانعا قامار ما ەدى؟!
ءجۇرسىن اعا قارىنداسقا جانى اشىسا,
ارىستاننىڭ اۋزىنا سالار ما ەدى؟!»
– دەپ, بەكارىستىڭ «كيللەر» اتاعىن ايشىقتاي وتىرىپ, «الىنباس قامالداي» مىقتىلىعىن, ءسوز تالاسىندا ارىستانداي ايباتتىلىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. كەيىنگى بۋىننىڭ «جاس پەرىسى» مەيىربەك سۇلتانحان:
«قار جاۋاتىن اقىنسىڭ قاباعىنان.
«كيللەر» دەگەن اتاققا يە بولىپ,
سان اقىن ساۋ قايتپاعان ساداعىڭنان.
«بەزبۇيرەك» بەكارىستى كەزىكتىردىم,
ايتىستىڭ الاقۇيىن الاڭىنان»,
دەسە, باۋىرجان حاليوللا قارسىلاسىن ماداقتاۋ ءتاسىلىن وزگەرتىپ, ايتىستىڭ «اتاسى» ءجۇرسىن ەرمانعا قاراتا:
«بەكەڭدى «ايتىستاعى كيللەر» دەيدى,
شەشەننىڭ حانعا ايتاتىن داتى سىندى.
«شاكىرتىم, شاكىرتىم» دەپ الاسىڭ دا,
شىعادى شەشىمىڭنىڭ زاتى شۋلى.
وسى ما ماعان دەگەن جاقسىلىعىڭ؟
كيللەرمەن جۇپتاپ قويدىڭ اتىشۋلى», دەپ ءسوز ايتادى. اقىنداردىڭ بۇل ايتقاندارىنان بەكارىستىڭ ونەرىنە بەرگەن جوعارى باعانى كورۋگە بولادى.
«ايتىستىڭ ارىستانى» – بەكارىستىڭ وسى ونەردەگى ايرىقشا تالانتىنا قاتىستى بەرىلگەن تاعى ءبىر «پوەتيكالىق اتاق». ول وسى «اتاققا» ابدەن لايىق. ايتىستاعى وكشەلەس ءىنىسى ماقسات احانوۆتىڭ «بەكارىس اعانىڭ كەرەمەت ءبىر شەبەرلىگى – ۇيقاستارىنىڭ ءبارى بەكەڭنىڭ ويىنا جۇمىس جاساپ جاتادى عوي», دەپ ونەردەگى اعاسى تۋرالى اعىنان جارىلىپ, سۇيسىنە وي تولعاۋى – بەكارىستىڭ «ارىستاندىعىن» ايگىلەي تۇسەتىن مىڭ دالەلدىڭ بىرەۋى عانا. ۇلىتاۋدا بولعان بۇل ايتىستا باعزى تاريحقا بۇگىنگى كۇننەن ءدۇربى سالا قاراعان اقىن ماقسات ءىنىسىنىڭ «ايتىستىڭ جوشى حانى» دەگەن ماقتاۋىنا تابان استىندا:
«جوشى حان, جوشى حان»
دەپ ماقتاپ-ماقتاپ,
تەۋىپ كەتىپ جۇرمەسىن اقساق قۇلان», –
دەپ جوشىعا قاتىستى باياعى اڭىز وقيعاسىنىڭ ءبىر دەتالىن تۇرلەنتە وتىرىپ جاۋاپ قايىرادى. ماقسات احانوۆ تەلەديداردان ۇزىندىلەرىن بايان ەتكەن بۇل ايتىستىڭ تولىق ءماتىنىن تابا الماي, وكىنىشتە قالدىق...
«ات شابا ما, باپ شابا ما, الدە باق شابا ما؟» دەگەن ءتامسىل بار عوي. ايتىس ساحناسى بەكارىسقا جەڭىستىڭ عانا ەمەس, جەڭىلىستىڭ دە (ادىلەتسىزى دە, ادىلەتتىسى دە بار) ءدامىن تاتىردى. سويتە ءجۇرىپ شىڭدادى. ول – بۇل دەگدار ولەڭنىڭ زاڭدىلىعى. ءسوز قادىرىن بىلگەن اقىننىڭ ۋاجگە توقتاي بىلەتىن مارتتىگى, سىرباز قالپىن ساقتاپ سىر بەرمەيتىن بەكزاتتىعى, ارتىق سوزدەن بوي تارتاتىن مادەنيەتى – اقىندىق بەينەسىن ءار قىرىنان تانىتاتىن قاسيەتتەرى.
بەكارىستىڭ ايتىستاعى تۇلعاسى – جەكە ءبىر زەرتتەۋگە ارقاۋ بولارلىق تاقىرىپ, ول الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ءبىز بار بولعانى مەرەيلى جاسقا كەلىپ جاتقان اقىن ىنىمىزگە ءوزىمىز باعالاعان ونەرى, ايتىستاعى ايرىقشا مانەرى تۋرالى لەبىزىمىزدى جەتكىزگىمىز كەلدى. ايتىستىڭ بەكارىسىنا تالانتىڭ توقىراماسىن, بيىگىڭ الاسارماسىن دەگەن تىلەگىمىزدى جولدايمىز.
جانات اسكەربەكقىزى,
اقىن, ادەبيەتتانۋشى
