بانك سەكتورىندا ويىن قىزدى

بۇعان دەيىن قارجى سەكتورى تاريحىندا بانكتەر ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ, ىرىلەنىپ نەمەسە جابىلعان جاعدايلار كەزدەسكەن. بۇل جولى شاعىن بولسا دا قارىزعا باتپاي, ۇكىمەتكە الاقان جايماي, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ كەلگەن قازاقستاندىق بانك رەسەيلىك ينۆەستيتسيالىق, بروكەرلىك كومپانيامەن بىرگە قۇرىلتايشىنىڭ قاراماعىنا ءوتتى. «Kassa Nova بانكىنىڭ» ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان دەرەكتەردە قارجى ينستيتۋتى جۇمىسىن جالعاستىراتىنىن, مامىلە اياقتالعاننان كەيىن بانك قىزمەتىنە جوسپارلانعان وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنى ايتىلعان.

«Kassa Nova بانكى» وتاندىق نارىقتا 2010 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتا كەتەيىك. 2019 جىلدىڭ سوڭىندا اكتيۆى 117 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2018 جىلعى 132 ملرد تەڭگەدەن 11% -عا از. تازا پايداسى
2 ملرد تەڭگە بولىپ, ءبىر جىل بۇرىنعى 1,45 ميلليارد تەڭگەدەن 38 پايىزعا ارتتى. ياعني ءوز كۇنىن ءوزى كورگەن بانكتەردىڭ ءبىرى. ال ونىڭ ساتىلۋى – قۇرىلتايشىسىنىڭ قالاۋىمەن بولعانى انىق.

«Freedom Holding Corp» باسشىسى تيمۋر تۋرلوۆ جۋرناليستەرمەن ونلاين كەزدەسۋدە جەكە بانك اشۋدى ءبىرازدان بەرى جوسپارلاپ جۇرگەنىن دە ايتىپ ءوتتى. بىراق ليتسەنزيا مەن باسقا دا قۇجاتتاردى الۋعا جىلدار كەتەدى.

– ءبىز بۇل قىزمەت تۇرىنە بارىنشا تەزىرەك ارالاسقىمىز كەلدى. نارىقتا بەدەلى بار, اشىق قۇرىلىمى, بيزنەسى, پورتفوليوسى بار شاعىن بانكتەر از. قازاقستاندىق بانكتى ساتىپ الۋ بىزگە ونى كليەنتتەر ءۇشىن بارىنشا ىڭعايلى ەتۋگە, جوعارى تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز ينۆەستيتسيالىق-بانكتىك سەرۆيسى بار زاماناۋي بانك قۇرعىمىز كەلەدى, – دەدى ول.

تاراپتار ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ, باسەكەلەستىكتى جانە تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋ كوميتەتى مەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ماقۇلداۋىن كۇتىپ وتىر. مامىلە اياقتالعاننان كەيىن «Kassa Nova بانكى» رەسەيلىك حولدينگتىڭ ەنشىلەسىنە اينالادى. اتالعان قارجى ينستيتۋتى 2009 جىلى قۇرىلدى, قازىر قازاقستان بويىنشا 9 فيليالى بار. وسىعان دەيىن بروكەرلىك, ديللەرلىك جانە دەپوزيتارلىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلگەن «Freedom Holding Corp» كومپانياسىنىڭ باعىتىن جانە ساياساتىن ءارتاراپتاندىرىپ, بانك سەكتورىنداعى قولىن ۇزارتادى. رەسەيلىك كومپانيا بۇعان دەيىن ينۆەستيتسيالىق باعىتتا باسىمدىق بەرگەن-ءدى.

ساراپشى ەرلان يبراگيم ينۆەس­تيتسيالىق كومپانيا مەن بانك اراسىنداعى ەرەكشە مامىلەنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن ايتادى. ماسەلە قازاقستانداعى قۇندى قاعازدار نارىعى بيزنەسى اشىق, جاريالى تۇردە جۇرگىزىلمەگەنىندە جاتىر. نەگىزى, قۇندى قاعازدار نارىعى ءبىر-بىرىنە قول ۇشىن بەرىپ, ورتاق كورپوراتيۆتىك كاسساعا اقشا سالۋ نەمەسە ءبىر كومپانيانىڭ ەكىنشى كومپانياعا قارىزعا اقشا بەرۋى دەگەن سياقتى قاراپايىم دۇنيەلەردەن تۇرادى.

– قۇندى قاعازدار نارىعىنىڭ دامىماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – نارىقتىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن جەكەمەنشىك كومپانيالار تابىسىن اشىق, جاريالى ەتپەۋىندە, ەسەبىن كورسەتپەۋىندە. قازاقستاننىڭ كومپانيالارىنا اشىق اكتسيا نارىعى ارقىلى قاراجات تارتۋ قاجەتتىلىگى بولعان جوق. كومپانيانى قارجىلاندىرۋ اۋەلدەن-اق بانكتەر ارقىلى جۇزەگە اسقان. سول سەبەپتى دە قور نارىعى دامىماي, كەشەۋىلدەپ قالدى. ونى دامىتۋعا بانكتەر دە نيەت تانىتقان ەمەس. جەكەمەنشىك بيزنەستى مۇنداي جاعدايدىڭ تولىق قاناعاتتاندىراتىنى دا تۇسىنىكتى, – دەيدى ەرلان يبراگيم.

اقش-تىڭ باعالى قاعازدار جانە بيرجالار جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ سايتىندا جاريالانعان مالىمەتتەرگە سايكەس, Freedom Holding Corp بانك «Kassa Nova بانكى» اق-تىڭ 9,3 ملن جاي اكتسياسىن ساتىپ الادى. ساتىپ الۋعا بولىنەتىن سوما شامامەن 41 ملن دوللار بولادى. «Freedom Holding Corp»-تىڭ بانك نارىعىنا «بەس قارۋىن سايلاپ, اۋىر سالماقتى ويىنشى» رەتىندە ەنگەنىن جانە الداعى ۋاقىتتا قور نارىعىنا دا, بانك­تەرگە دە باسەكە قالىپتاستىرا الاتىنىن بايقاتىپ تۇر.

– قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشە بول­عانىنا بىرنەشە جىل بولسا دا, بانكتەر «كومفورت ايماقتا» ءومىر ءسۇردى. بۇل جاعداي سىرتتان كەلگەن شەتەلدىك بانكتەرگە اسا جايلى بولمادى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «اتف بانكتى» ساتىپ العان يتاليالىقتار كوپ ۇزاماي ەلدەرىنە كەتىپ قالدى. وسىنداي جاعدايدى ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن «اmro bank» تە باستان كەشتى» دەيدى ەرلان يبراگيم.

ونىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندىق بانكتەر دسۇ-نىڭ بەيىمدەلۋگە بەرگەن مۇمكىندىگىن پايدالانۋى, شاعىن بانكتەردىڭ كۇش الۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك ەدى.

– وتكەندى ايتا بەرگەننەن تۇك شىقپايدى. ءبىز ەندى بىرەر جىلدا دسۇ جاعدايىندا, باسەكەلەستىك ورناعان نارىقتا ءومىر سۇرەمىز. قازاقستاندىق بانكتەردىڭ قالاي بەيىمدەلگەنىن الداعى ۋاقىتتا بىلەتىن بولامىز. رەسەيلىك «Freedom Holding Corp» بانك سەكتورىنا كىرگەنى – بىزگە ەسكەرتۋ. ول جاڭا ويىنشى ەمەس, ىشكى جاعدايدى, قانداي شەشىم قابىلداۋدى بەس ساۋساقتاي بىلەدى. كۇنى ەرتەڭ بىرنەشە بانكى بار ينۆەستيتسيالىق كومپانيالار نەمەسە بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارى بار بانكتەر كەلۋى مۇمكىن. ءبىز دە قور نارىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋىمىز كەرەك. بانكتەر مەن قور نارىعى ءبىر-ءبىرىن باسەكەلەس كورىپ كەلگەن ساياسات كەلمەسكە كەتتى, – دەيدى ەرلان يبراگيم.

قارجىگەر ءىلياس يساەۆ ايتقانداي, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بانك جۇيەسى انگلوساكسوندىق جانە رومان-گەرماندىق مودەلىمەن جۇمىس ىستەيدى. انگلوساكسوندىق جۇيە قور بيرجاسىنىڭ جۇمىسىن شەكتەپ تاستايدى, ال رومان-گەرماندىق جۇيە قور بيرجاسىمەن ينتەگراتسيالانىپ جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىزدىڭ ەلدەگى بانك جۇيەسىنىڭ جۇمىسى انگلوساكسوندىق جۇيەسىنىڭ ەڭ ساۋاتسىزداۋ فورماسىنا كوبىرەك ۇقسايدى ەكەن.

– «Kassa Nova بانكى» الداعى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ باعىتىنا قور نارىعى مەن ينۆەستيتسيالىق باعىتتىڭ بىرنەشە ەلەمەنتىن ەنگىزۋمەن شەكتەلەدى, ەلدەگى بانك جۇيەسىنە بىردەن وزگەرىستەن ەنگىزەدى دەۋگە ءالى ەرتە. ول وزگەرىستى ەنگىزۋگە ءوزىمىز مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك. قور نارىعى دامۋى ءۇشىن حالىقتىڭ قارجىلىق جاعدايى سوعان ساي بولۋى, حالىقتىڭ كەم دەگەندە 15 پايىزىنىڭ ونىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى كەرەك. بۇل كورسەتكىش بىزدە 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى دا ءماز ەمەس. بانكتەردەگى پروبلەمالىق نەسيە 10 پايىزدان اسىپ كەتتى. ىشكى نارىقتا رەسەيلىك كومپانيالار بارشىلىق. ء«دال قازىر «Freedom Holding Corp»-تىڭ قور نارىعىنىڭ ينۆەستورى بولۋىنىڭ ءوزى بىزگە ولجا, – دەيدى ءىلياس يساەۆ.

ساراپشى ايتقانداي, قارجى داعدارىسى كەزىندە رەسەيلىك «Freedom Holding Corp» بانك نارىعىنا ەنۋى بانك جۇيەسىنە سەرپىلىس اكەلۋگە ءتيىس. كوروناۆيرۋستىق پاندەميا بانك جۇيەسىنە اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. ەلدەگى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ شەتەلدىكتەردىڭ يەلەگىنە ءوتۋى الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرۋى بۇل پروتسەستىڭ ەلگە ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارى بار شەتەلدىك بانكتەردىڭ كىرۋىمەن قاتار ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن.

دسۇ مەملەكەتكە جەرگىلىكتى بانكتەرگە الابوتەن ىقىلاس تانىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەندى شەتەلدىك بانك تە, قازاقستاندىق بانك تە تەڭ مۇمكىندىكپەن ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. ەلدە جەكەشەلەندىرۋدىڭ جاڭا تولقىنى باستالدى. بۇل پروتسەسس بىزگە قىراعىلىقتى ەسەلەپ كۇشەيتۋدىڭ كەزى كەلگەنىن سەزدىرىپ تۇر.

– وسىعان دەيىن ۇكىمەت نەمەسە بانك­تەر تاراپىنان «جۇيە قۇرۋشى بانكتەر» دەگەن ۇعىمعا باسىمدىق بەرىلدى. بۇل ۇستەمدىك بانكتەردىڭ ءبىر-بىرىنە جۇتىلىپ كەتۋىنە جول اشتى. قازىر بانك سەكتورىندا ۇلەستىڭ كەم دەگەندە 70-80 پايىزى ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلەسىندە. ەلدەگى ءىرى بانكتەر ەندىگى جەردە تابەتىن شەكتەپ, شاعىن بانكتەردىڭ قوسىمشا تىنىس الۋىن­ا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك. دسۇ تالابى بويىنشا, بانكتەردىڭ اراسىنداعى تارتىس شاحمات ويىنىنا كوبىرەك ۇقسايدى. شاحمات زاڭى بويىنشا كورولگە تەك تەك فەرز عانا ەمەس, پەشكى ارقىلى دا مات قويۋعا بولادى. وسىعان دەيىن شاعىن بانك رەتىندە باعالانىپ كەلگەن «Kassa Nova بانكى» ەندى شەتەلدىك ويىنشىنىڭ قولىندا قانداي كۇشكە اينالاتىنىن ءبىز ازىرگە بىلمەيمىز, – دەيدى ءىلياس يساەۆ.

 الداعى ۋاقىتتا وزدەرىن فەرز سانايتىن تاڭداۋلى بانكتەر ۇساق بانكتەردىڭ دە جاعدايىنا قارايلاسسا عانا قاۋىپسىزدىك باقىلاۋدا بولادى. سەبەبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇكىمەتتىڭ ىقىلاسىنا يە بولىپ كەلگەن ءىرى بانكتەر دسۇ جاعدايىنداعى باسەكەلەستىكتە اتموسفەرانى وزگەرتە المايدى.

الماتى