ناتيجەگە جەتۋ جولى جەتەرلىك
وسى ساۋالداردى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە جولداعانىمىزدا, اتالعان ۆەدومستۆو پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى تارقاتىپ ايتۋعا ازىرگە ەرتە ەكەنىن جەتكىزدى. ايتەۋىر, ەرتەڭ تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتكەندە اسىعىستىققا ۇرىنىپ, ساپاسىز وقۋلىق شىعارۋعا الىپ كەلمەسە بولعانى.
ارينە وقۋلىق ازىرلەنىپ, مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەتىنى انىق. بىراق وسى ارادا ءبىر سۇراق تۋادى: «جاڭا ءپان جاڭا ءبىلىم بەرە مە, الدە مەكتەپتەگى پاندەردىڭ ەكولوگياعا قاتىستى تاقىرىپتارىنان قۇرالعان وقۋلىق بولىپ شىعا ما؟». پرەزيدەنت باستاماسىنىڭ ىسكە اسۋ ناتيجەسى دە وسى سۇراقتىڭ جاۋابىنان كورىنەتىن سەكىلدى. ەگەر قۇراما وقۋلىق بولسا, وندا وعان ارنايى ساعات ءبولىپ, ونسىز دا كوپ پاندەردىڭ قاتارىن كوبەيتكەنشە, بارلىعىندا بولماسا دا بىرنەشە پانگە كىرىكتىرىپ وقىتۋعا بولاتىن دۇنيە شىعارۋعا بولماس پا... مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپتارعا 40 جىل ساباق بەرىپ زەينەتكە شىققان مۇعالىم ايناگۇل ەركىنبەكقىزى وسىنداي وي ايتتى.
ء«بىزدىڭ كەزىمىزدە تابيعاتتانۋ دەگەن ءپان بولدى. سول ساباقتا بالالاردى تابيعاتپەن تانىستىرىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باۋليتىنبىز. نەمەرەلەردى وقىتقاننان بىلەمىن, قازىر مەكتەپ وقۋشىلارى ونسىز دا پاندەردىڭ جانە سوعان سايكەس وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگىنەن, باعدارلامانىڭ اۋىرلىعىنان قينالىپ ءجۇر. وعان تاعى ءبىر جاڭا ءپاندى قوسساق, ودان سايىن ميى اشيدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر پانگە ساعات بولۋدەن گورى مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتىلىپ جاتقان پاندەرگە ساعات قوسقان تيىمدىرەك. ويتكەنى ەكولوگيا بارلىق سالادا بار, ونىڭ اياسىن تارىلتىپ, ءبىر پانگە سىعىمداپ قويماعان ءجون.
ايتالىق, مۋزىكا پانىندە تابيعات انا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى ءان ايتۋعا بولادى. ال بيزنەس تۋرالى جاڭا پاندە قوقىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپ تۇرلەرىن ءسوز ەتسە, حيميا پانىنە حيميالىق زاتتاردىڭ اۋانى قانشالىقتى لاستايتىنىن زەرتتەيتىن تاقىرىپ قوسقان جاقسى», دەيدى زەينەتكەر-مۇعالىم. نەگىزى بۇل وي شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى جاڭا ءۇردىستىڭ تالابىنا ساي كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى وزىق دامىعان ەلدەر مەكتەپ باعدارلاماسىنداعى پاندەر سانىن قىسقارتۋدى قولعا الىپ جاتىر.
باستى پاندەرگە باسىمدىق بەرىلەدى دە, قالعان پاندەر باعدارلامادان الىنىپ تاستالادى. دەسە دە, قىسقارتۋ كەي پاندەردى مەكتەپ باعدارلاماسىنان مۇلدە الىپ تاستاۋمەن عانا جۇزەگە اسىرىلمايدى. ۇقساس پاندەردى بىرىكتىرۋ, تاقىرىپتارىن كىرىكتىرۋ ارقىلى دا قىسقارتۋعا بولادى. ونىڭ ءبىر ۇلگىسىن كەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ تا (2017 جىلى سول ۋاقىتتاعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆكە 5 كۇندىك ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ءۇشىن وقۋدى ۇزارتپاي, پاندەردى قىسقارتۋ كەرەگىن ايتقان) ۇسىنىپ, ناتيجەسىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءبىر ءپان, ءبىر وقۋلىق بولىپ شىقتى.
ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىز كۇتكەن ناتيجە – تابيعاتتى, جەر-انانىڭ ريزىعىن قورعاۋعا قابىلەتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ. وسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ جالعىز جولى ءپان ەنگىزۋ عانا ما؟
ەكولوگيالىق ءبىلىم بالالارعا عانا كەرەك پە؟
ءيا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسات بيىگىنەن كوزدەگەن ماقساتى وسكەلەڭ ۇرپاققا ەكولوگيالىق تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ ەكەنى انىق. بۇل ماقساتقا ءبىر عانا جاڭا ءپان ەنگىزۋمەن قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. جوعارىداعى تاجىريبەلى پەداگوگ ايتقانداي, بالالاردىڭ بويىندا ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ تاقىرىبى مەكتەپ باعدارلاماسىنداعى بىرقاتار پانگە كىرىكتىرىلسە, جاڭا باستاما لايىقتى ناتيجە كورسەتەتىندەي. الايدا بىرنەشە پانگە جاڭا تاقىرىپ قوسۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە ارنايى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن ازىرلەۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ مازمۇنى قانشالىقتى باي بولسا, ومىردە قولدانۋعا بولاتىن ءبىلىمنىڭ قورى دا سونشالىقتى مول بولماق. مۇنداي ماڭىزدى جۇمىس شىن مانىندە باستالىپ تا كەتتى.
قازاقستانداعى بۇۇ-نىڭ دامۋ جونىندەگى باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ جوباسى ءوز جۇمىسىن باستادى. ء«بىلىم بەرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرى مەن مودەرنيزاتسياسى: ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ەكولوگيالىق مادەنيەت جولىندا» اتتى جاڭا جوبانىڭ كەڭەسشى-ساراپشىسى گۇلنار قۇسيدەنوۆا: «كليماتتىڭ وزگەرۋى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جانە باسقا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر قازىرگى زاماننىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل شەشۋشى ساياسي ارەكەتتى عانا ەمەس, كوپتەگەن ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋدى دە قاجەت ەتەدى. ءبىلىم – بالالاردا, جاستاردا جانە ەرەسەكتەردە قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ جاقسى قۇرالى. ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جوباسى اياسىندا بالاباقشادان ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى ۇزدىكسىز ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ كەشەندى مودەلى جاسالادى. وندا جەردى توزىپ كەتۋدەن قورعاۋ, سۋدى, ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ, بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, اۋانىڭ ساپاسى, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى بولەك جيناۋ جايى قاراستىرىلادى. بۇل مودەل ەلىمىزدەگى مەكتەپتەرگە جاڭادان ەنگىزىلگەلى جاتقان ەكولوگيا ءپانى ءۇشىن نەگىز بولا الادى», دەيدى. دەمەك, پانگە, ءبىلىم مازمۇنىنا نەگىز بولاتىن جۇيەلى جوبا ازىرلەنىپ جاتىر ەكەن. بىراق ونىڭ سۇلباسى ءالى دايىن بولماعاندىقتان, جاڭا پانگە نەگىز بولادى دەۋ قيىنداۋ. دەگەنمەن ساراپشىنىڭ ۇزدىكسىز ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ تۋرالى تولعامى كوڭىل قويۋعا تۇرارلىق. سەبەبى ەكولوگيالىق ءبىلىم تەك وقۋشىلارعا عانا ەمەس, بالاباقشا تاربيەلەنۋشىلەرىنە, ستۋدەنتتەرگە, بارلىق ىزدەنۋشىگە قاجەت. جانە ەكو-ساراپشىنىڭ ويىنشا, بالالار مەن جاستاردا عانا ەمەس, جالپى ەرەسەكتەردە دە ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرۋى ورىندى. ويتكەنى وتىرعان جەرىنە شاققان شەمىشكەسىن, جانۋارلار مەن قۇستار سۋ ىشەتىن وزەن-كولگە بوساعان بوتەلكەسىن تاستاپ كەتە بەرەتىندەر – بالالار ەمەس, كوبىنە ەرەسەكتەر.
كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباەۆ, EQ
ءوزى وقىماعان ادام وزگەنى قالاي وقىتادى؟
«ەكوم» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى سۆەتلانا موگيليۋك ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى 90-جىلداردان بەرگى اۋقىمدى تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, ساپالى وقۋلىقتىڭ 2 ايدا دايىن بولمايتىنىن جەتكىزدى. «مەكتەپتەرگە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن ارنايى ءپان كەرەك. پەداگوگيكا سالاسىندا 20 جىلدان اسا ۋاقىت ەڭبەك ەتتىم, سوندىقتان ءبىلىم باعدارلاماسىن دا, جاڭا وقۋلىقتى دا ەندىگى قالعان ەكى ايدا جاڭا وقۋ جىلىنا ازىرلەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتا الامىن. مەن جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرگەن كەزىمدە «تۇراقتى دامۋ ەكولوگياسى» دەگەن ءپان بولدى. وسى ءپان ۋنيۆەرسيتەتتەگى بارلىق ماماندىقتا وقىتىلدى. قازىر بۇل ءپاندى تاڭداۋ بويىنشا عانا وقىتادى. بۇل ءپان نەگىزى كەز كەلگەن سالاداعى مامانداردا ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ, ەڭ بولماسا ماسەلەلەردى بولدىرماۋ قابىلەتتىلىكتەرىن قالىپتاستىراتىن ەدى. ەڭ الدىمەن وسى جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ءبىز تۇراقتى دامۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك», دەيدى س.موگيليۋك.
ەكو-بەلسەندى پەداگوگتىڭ ۇسىنىسىندا جۇيەلىلىك بار سەكىلدى. سەبەبى ءبىز ارنايى وقۋلىق ازىرلەپ, جاڭا ءپاندى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزگەنىمىزبەن, ونى وقىتاتىن ماماندى قايدان تابامىز؟ مەكتەپتەگى پاندەرگە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن تاقىرىپتاردى قوسۋ كەرەك دەيمىز. ونى الدىمەن ءوزى وقىماعان ادام قالاي وزگەگە وقىتادى؟ سول سەبەپتى ءبىرىنشى مامان دايارلانۋى كەرەك-اق. ايتپەسە دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمىنىڭ بيولوگيا پانىنەن ساباق بەرگەنىندەي تىرلىك بولىپ شىعادى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى دوڭگەلەك ۇستەلدە رەسەيلىك ەكوبلوگەر رومان سابلين سولتۇستىكتەگى كورشى ەلدە قۇرىلعان ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن ونلاين-مەكتەپتەردە قازاقستاندىق بالالاردىڭ وقىپ جاتقانىن ايتتى. بۇل دەگەنىمىز – ەلىمىزدەگى بالالار ەكولوگيالىق ءبىلىمدى سىرتتان الىپ ءجۇر دەگەن ءسوز. ياعني قازاقستاندا ەكولوگيالىق بىلىمگە سۇرانىس بار. ال سۇرانىس قاشاندا قاناعاتتاندىرىلۋى قاجەت.
