ءبىلىم • 03 تامىز، 2020

ەكولوگيا ءپانىن ەنگىزۋگە ءازىرمىز بە؟

158 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا يتبالىققا تاس لاقتىرعان بالالاردى مىسالعا كەلتىرىپ، ورتا ءبىلىم باعدارلاماسىنا وسكەلەڭ ۇرپاققا ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن جاڭا ءپان ەنگىزۋدى تاپسىردى. جاڭا ءپان جاڭا وقۋ جىلىندا ەنگىزىلە مە؟ وقۋلىق دايىن با؟ بۇل پاننەن كىم، قانداي مۇعالىم ساباق بەرەدى؟

ناتيجەگە جەتۋ جولى جەتەرلىك

وسى ساۋالداردى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە جولداعانىمىزدا، اتالعان ۆەدومستۆو پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى تارقاتىپ ايتۋعا ازىرگە ەرتە ەكەنىن جەتكىزدى. ايتەۋىر، ەرتەڭ تاپسىرمانىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتكەندە اسىعىستىققا ۇرىنىپ، ساپاسىز وقۋلىق شىعارۋعا الىپ كەلمەسە بولعانى.

ارينە وقۋلىق ازىرلەنىپ، مەكتەپ باع­دارلاماسىنا ەنگىزىلەتىنى انىق. بىراق وسى ارادا ءبىر سۇراق تۋادى: «جاڭا ءپان جاڭا ءبىلىم بەرە مە، الدە مەكتەپتەگى پان­دەردىڭ ەكولوگياعا قاتىستى تاقى­رىپ­تارىنان قۇرالعان وقۋلىق بولىپ شىعا ما؟». پرەزيدەنت باستاماسىنىڭ ىسكە اسۋ ناتيجەسى دە وسى سۇراقتىڭ جاۋابى­نان كورىنەتىن سەكىلدى. ەگەر قۇراما وقۋ­لىق بولسا، وندا وعان ارنايى ساعات ءبولىپ، ونسىز دا كوپ پاندەردىڭ قاتارىن كو­بەيتكەنشە، بارلىعىندا بولماسا دا بىرنەشە پانگە كىرىكتىرىپ وقىتۋعا بولاتىن دۇنيە شىعارۋعا بولماس پا... مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپتارعا 40 جىل ساباق بەرىپ زەينەتكە شىققان مۇعالىم ايناگۇل ەركىنبەكقىزى وسىنداي وي ايتتى.

ء«بىزدىڭ كەزىمىزدە تابيعاتتانۋ دەگەن ءپان بولدى. سول ساباقتا بالالاردى تابيعاتپەن تانىستىرىپ، قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باۋليتىنبىز. نەمەرەلەردى وقىتقاننان بىلەمىن، قازىر مەكتەپ وقۋشىلارى ونسىز دا پاندەردىڭ جانە سوعان سايكەس وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ كوپتىگىنەن، باعدارلامانىڭ اۋىرلىعىنان قينالىپ ءجۇر. وعان تاعى ءبىر جاڭا ءپاندى قوسساق، ودان سايىن ميى اشيدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر پان­گە ساعات بولۋدەن گورى مەكتەپ باع­دار­­لاماسىندا وقىتىلىپ جاتقان پاندەرگە ساعات قوسقان تيىمدىرەك. ويتكەنى ەكو­لو­­گيا بارلىق سالادا بار، ونىڭ اياسىن تارىل­­تىپ، ءبىر پانگە سىعىمداپ قويماعان ءجون.

ايتالىق، مۋزىكا پانىندە تابيعات انا، قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى ءان ايتۋعا بولادى. ال بيزنەس تۋرالى جاڭا پاندە قوقىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپ تۇرلەرىن ءسوز ەتسە، حيميا پانىنە حيميالىق زاتتاردىڭ اۋانى قانشالىقتى لاستايتىنىن زەرتتەيتىن تاقىرىپ قوسقان جاقسى»، دەيدى زەينەتكەر-مۇعالىم. نەگىزى بۇل وي شەتەلدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى جاڭا ءۇردىستىڭ تالابىنا ساي كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى وزىق دامىعان ەلدەر مەكتەپ باعدارلاماسىنداعى پاندەر سانىن قىسقارتۋدى قولعا الىپ جاتىر.

باستى پاندەرگە باسىمدىق بەرى­لەدى دە، قالعان پاندەر باعدار­لا­مادان الىنىپ تاستالادى. دەسە دە، قىسقارتۋ كەي پاندەردى مەكتەپ باعدارلاماسىنان مۇلدە الىپ تاستاۋمەن عانا جۇزەگە اسىرىلمايدى. ۇقساس پاندەردى بىرىكتىرۋ، تاقىرىپتارىن كىرىكتىرۋ ارقىلى دا قىسقارتۋعا بولادى. ونىڭ ءبىر ۇلگىسىن كەزىندە ەلباسى ن.نازار­باەۆ تا (2017 جىلى سول ۋاقىت­تاعى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەر­لان ساعاديەۆكە 5 كۇندىك ءبىلىم بەرۋگە كوشۋ ءۇشىن وقۋدى ۇزارتپاي، پان­دەردى قىسقارتۋ كەرەگىن ايت­قان) ۇسىنىپ، ناتيجەسىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءبىر ءپان، ءبىر وقۋلىق بولىپ شىقتى.

ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىز كۇتكەن نا­تي­جە – تابيعاتتى، جەر-انانىڭ ري­زىعىن قورعاۋعا قابىلەتتى ۇرپاق تار­بيەلەۋ. وسى ناتيجەگە قول جەت­كىزۋدىڭ جالعىز جولى ءپان ەنگىزۋ عانا ما؟

 

ەكولوگيالىق ءبىلىم بالالارعا عانا كەرەك پە؟

ءيا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسات بيىگىنەن كوز­دەگەن ماقساتى وسكەلەڭ ۇرپاققا ەكو­لوگيالىق تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ ەكەنى انىق. بۇل ماقساتقا ءبىر عانا جاڭا ءپان ەنگىزۋمەن قول جەت­كىزۋ مۇمكىن ەمەس. جو­عارى­­داعى تاجىريبەلى پەداگوگ ايت­قان­داي، بالالاردىڭ بويىن­دا ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپ­­تاستىرۋ تاقىرىبى مەكتەپ باعدار­لاماسىنداعى بىرقاتار پانگە كىرىكتىرىلسە، جاڭا باستاما لايىق­تى ناتيجە كورسەتەتىندەي. الايدا بىرنەشە پانگە جاڭا تاقىرىپ قوسۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە ارنايى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن ازىرلەۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ مازمۇنى قان­شالىقتى باي بولسا، ومىردە قولدانۋعا بولاتىن ءبىلىمنىڭ قورى دا سونشالىقتى مول بولماق. مۇن­داي ماڭىزدى جۇمىس شىن مانىندە باستالىپ تا كەتتى.

قازاقستانداعى بۇۇ-نىڭ دامۋ جونىندەگى باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ جوباسى ءوز جۇمىسىن باستادى. ء«بىلىم بەرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرى مەن مودەرنيزاتسياسى: ەلدىڭ تۇراق­تى دامۋى ءۇشىن ەكولوگيالىق ما­دەنيەت جولىندا» اتتى جاڭا جوبا­نىڭ كەڭەسشى-ساراپشىسى گۇلنار قۇسيدەنوۆا: «كليماتتىڭ وزگەرۋى، قورشاعان ورتانىڭ لاس­تانۋى جانە باسقا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر قازىرگى زاماننىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل شەشۋشى ساياسي ارەكەتتى عانا ەمەس، كوپتەگەن ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋدى دە قاجەت ەتەدى. ءبىلىم – بالالاردا، جاستاردا جانە ەرەسەكتەردە قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ جاقسى قۇ­رالى. ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جوباسى اياسىندا­ بالاباقشادان ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىنگى ۇزدىكسىز ەكولوگيالىق ءبى­لىم بەرۋدىڭ كەشەندى مودەلى جاسالادى. وندا جەردى توزىپ كەتۋ­دەن قورعاۋ، سۋدى، ەنەرگيانى ۇنەم­دەۋ، بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساق­تاۋ، اۋانىڭ ساپاسى، تۇرمىستىق قات­تى قالدىقتاردى بولەك جيناۋ جايى قاراستىرىلادى. بۇل مودەل ەلىمىزدەگى مەكتەپتەرگە جا­ڭادان ەنگىزىلگەلى جاتقان ەكو­­لوگيا ءپانى ءۇشىن نەگىز بولا الادى»، دەيدى. دەمەك، پانگە، ءبى­لىم مازمۇنىنا نەگىز بولاتىن­ جۇيەلى جوبا ازىرلەنىپ جاتىر ەكەن. بىراق ونىڭ سۇلباسى ءالى دايىن بولماعاندىقتان، جا­ڭا پانگە نەگىز بولادى دەۋ قيىنداۋ. دەگەنمەن ساراپشىنىڭ ۇزدىكسىز ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ تۋرالى تولعامى كوڭىل قويۋعا تۇرار­لىق. سەبەبى ەكولوگيالىق ءبىلىم تەك وقۋشىلارعا عانا ەمەس، با­لا­باق­شا تاربيەلەنۋشى­لەرى­نە، ستۋ­دەنتتەرگە، بارلىق ىزدەنۋ­شىگە قا­جەت. جانە ەكو-سا­راپ­شىنىڭ ويىن­شا، بالالار مەن جاستاردا عانا ەمەس، جالپى ەرەسەكتەردە دە ەكولوگيالىق مادە­نيەت قالىپ­تاستىرۋدىڭ ما­ڭىز­دىلىعىن ەسكە­رۋى ورىندى. ويتكەنى وتىرعان جەرىنە شاق­قان شەمىشكەسىن، جانۋارلار مەن قۇستار سۋ ىشەتىن وزەن-كولگە بوساعان بوتەلكەسىن تاستاپ كەتە بەرەتىندەر – بالالار ەمەس، كوبىنە ەرەسەكتەر.

1

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباەۆ، EQ

 

ءوزى وقىماعان ادام وزگەنى قالاي وقىتادى؟

«ەكوم» قوعامدىق بىرلەستى­گىنىڭ جەتەكشىسى سۆەتلانا موگي­ليۋك ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى 90-جىلداردان بەرگى اۋقىمدى تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ، ساپالى وقۋلىقتىڭ 2 ايدا دايىن بولمايتىنىن جەتكىزدى. «مەكتەپتەرگە ەكولوگيالىق ءبى­لىم بەرەتىن ارنايى ءپان كەرەك. پەدا­گوگيكا سالاسىندا 20 جىلدان اسا ۋاقىت ەڭبەك ەتتىم، سوندىقتان ءبىلىم باعدارلاماسىن دا، جاڭا وقۋلىقتى دا ەندىگى قالعان ەكى ايدا جاڭا وقۋ جىلىنا ازىرلەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتا الامىن. مەن جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرگەن كەزىمدە «تۇراقتى دامۋ ەكولوگياسى» دەگەن ءپان بولدى. وسى ءپان ۋنيۆەرسيتەتتەگى بارلىق ماماندىقتا وقىتىلدى. قازىر بۇل ءپاندى تاڭداۋ بويىنشا عانا وقىتادى. بۇل ءپان نەگىزى كەز كەلگەن سالاداعى مامانداردا ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ، ەڭ بولماسا ماسەلەلەردى بولدىرماۋ قابىلەتتىلىكتەرىن قالىپتاستىراتىن ەدى. ەڭ الدىمەن وسى جۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ءبىز تۇراقتى دامۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك»، دەيدى س.موگيليۋك.

ەكو-بەلسەندى پەداگوگتىڭ ۇسى­نىسىندا جۇيەلىلىك بار سەكىلدى. سەبەبى ءبىز ارنايى وقۋلىق ازىر­لەپ، جاڭا ءپاندى مەكتەپ باعدار­لاماسىنا ەنگىزگەنىمىزبەن، ونى­­ وقى­تاتىن ماماندى قاي­دان­ تابامىز؟ مەكتەپتەگى پان­دەر­­گە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرە­تىن تاقىرىپتاردى قوسۋ كەرەك دەيمىز. ونى الدىمەن ءوزى وقى­ماعان ادام قالاي وزگەگە وقى­تادى؟ سول سەبەپتى ءبىرىنشى مامان دايارلانۋى كەرەك-اق. ايت­پەسە دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مۇ­­عا­لى­مىنىڭ بيولوگيا پانىنەن سا­باق بەرگەنىندەي تىرلىك بولىپ شىعادى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە قا­تىستى دوڭگەلەك ۇستەلدە رەسەي­لىك ەكوبلوگەر رومان ساب­لين سول­تۇستىكتەگى كورشى ەلدە قۇرىلعان ەكو­لوگيالىق ءبىلىم بەرەتىن ونلاين-مەكتەپتەردە قازاقستاندىق بالالاردىڭ وقىپ جاتقانىن ايتتى. بۇل دەگەنىمىز – ەلىمىزدەگى بالالار ەكولوگيالىق ءبىلىمدى سىرت­تان الىپ ءجۇر دەگەن ءسوز. ياعني قازاقستاندا ەكولوگيالىق بىلىمگە سۇرانىس بار. ال سۇرانىس قاشاندا قاناعاتتاندىرىلۋى قاجەت.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى ءبىر اكىم قىزمەتىنەن كەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 18:06

مەننيدىڭ تاعى ءبىر مارتتىگى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:32

ۇقساس جاڭالىقتار