كەزەكتى كەيىپكەرىمىز – كومپيۋتەرلىك توموگرافيا مامانى, راديولوگ-دارىگەر, مەديتسينا عىلىمىنىڭ PhD دوكتورى باقىت سەرجانقىزى دۇيسەنباەۆا. ەلىمىزدە تاپشى ماماندىقتى تاڭداۋىنا بالا كەزدەگى اكەسىنىڭ اقىلى اسەر ەتىپتى. سەرجان بورىبەك ۇلى قىزىنا: «دۇنيەدە ءۇش ءتۇرلى ماماندىق ماڭىزدى. ءبىرىنشىسى – مۇعالىم, ءبىلىم ىزدەمەيتىن ادام جوق; ەكىنشىسى – دارىگەر, اۋىرمايتىن جان جوق; ءۇشىنشىسى – اسپاز, تاماق ىزدەمەيتىن جاراتىلىس جوق. وسىلاردىڭ ءبىرى بولساڭ, ەلگە پايداڭ تيەدى, ءوزىڭ دە ۇتاسىڭ», دەگەن ەكەن. وعان قوسا كەيىپكەرىمىزدىڭ اناسى دا دارىگەر, سوندىقتان وسى جاۋاپتى سالا وعان بالا كۇننەن تانىس بولدى. قولعا العان ءاربىر ىستە ادال, ءىلىم-بىلىمگە, ىزدەنۋگە, كىتاپ وقۋعا قۇشتار بولۋدى ۇيرەتكەن اتا-اناسى ەڭبەكتە دە, ومىردە دە وزىنە ۇلگى. سونىڭ ايعاعى بولار, باقىت سەرجانقىزى ەڭبەك جولىن قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ 4-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە اناسى جۇمىس ىستەيتىن پرەزيدەنت ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعىندا قاراپايىم سانيتار بولىپ باستاعان. كەيىن فليۋوروگرافيا بولىمىندە تىركەۋشى, 6-كۋرستى تامامداعان سوڭ رەنتگەن-زەرتحاناشى بولىپ جۇمىس ىستەدى. مەديتسينالىق اكادەميانى بىتىرگەننەن كەيىن اتالعان ورتالىقتا جانە ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيادا, ۇلتتىق عىلىمي ونكولوگيالىق ورتالىعىندا دارىگەر بولىپ ەڭبەك ەتتى. ال قازىر جەكەمەنشىك كلينيكادا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. قىزمەتىن اۋىستىرۋىنا مەملەكەتتىك مەكەمەدەگى ماردىمسىز جالاقى مەن ءالى دە ءتۇپ-تامىرىمەن جويىلماعان بيۋروكراتيزم تۇرتكى بولعان كورىنەدى.
«مەن شەتەلدەرگە ءتۇرلى گرانتتارمەن وقۋعا جانە تاعىلىمدامادان وتۋگە بىرنەشە رەت باردىم. سوندا سالىستىراسىڭ عوي. ماسەلەن, امەريكانىڭ سولتۇستىك كارولينا شتاتىنداعى ديۋك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعاندا (Duke University) جۇمىستاعى جۇيەلىلىككە كۋا بولدىم. ءدال وسى جۇيەلىلىك مامانداردىڭ عىلىمعا كەلۋىنە, كاسىبيلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىز باستى دا, جۇرەكتى دە, قانداي ورگاندى ءتۇسىرىپ, دياگنوزىن جازۋ كەرەك, ءبارىن ىستەي بەرەمىز. بىلايشا ايتقاندا, بىزدەن امبەباپ بولۋدى تالاپ ەتەدى. اقش-تا كارديوراديولوگ تەك جۇرەكتى قارايدى, باسقاسىنا باس قاتىرمايدى. جۇرەكتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ وتىرىپ, كەنەت باستى ءتۇسىرىپ كەتەسىڭ. وسىدان سوڭ ناقتى ءھام ناتيجەلى عىلىم قايدان بولسىن», دەيدى ب.سەرجانقىزى.
ال انگليادا 3 اي وقىعاندا كەيىپكەرىمىزدى دارىگەرلەرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ جوعارى ەكەنى جانە عىلىممەن اينالىساتىن دارىگەرلەرگە قولداۋدىڭ كوپتىگى قىزىقتىرىپتى. «قاراپايىم كوزقاراس پەن قارىم-قاتىناستىڭ ءوزى كوپ نارسەنى شەشەدى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, قازاقستاندا ءبىلىمدى بولىپ تۇرساڭ دا ساعان قولداۋ كورسەتە بەرمەيدى. ءبىر مىسال, مەن كورگەن انگليادا پروفەسسور ءوزىنىڭ اسسيستەنتىن نەمەسە قاتارداعى قىزمەتكەردى وزىمەن تەڭ دارەجەدە كورەدى, سويلەسەدى, قابىلدايدى. تۇسىنبەگەن نارسە بولسا, سۇراق تۋسا, ەرىنبەي تۇسىندىرەدى. بىزدە دەڭگەيلىك تومەندەتۋ بار. بۇل ءوز كەزەگىندە تاجىريبەسى مەن ءبىلىمى كوپ ادامنان بويىنداعى بارىن الىپ قالۋعا, ودان ۇيرەنۋگە كەدەرگى بولىپ تۇرادى. بۇدان بولەك جۇمىستاعى جاعداي دا مىقتى مامانداردى شەتەلدەرگە تارتادى. ەلىمىزدە انشەيىن كەم-كەتىگىڭدى, كىشىگىرىم قۇرالدارىڭنىڭ جوعىن, جەتىسپەيتىنىن ديرەكتورعا جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىن. باسشىلار كوبىنە پروبلەمانى شەشۋدىڭ ورنىنا سول ماسەلەنى كوتەرگەن اداممەن الىسىپ كەتەدى», دەيدى راديولوگ-عالىم.
ءدال قازىرگىدەي ىندەتتىڭ الدىن الۋعا جانە ۆيرۋستىڭ بار-جوعىن انىقتاۋعا كومپيۋتەرلىك توموگرافيانىڭ ۇلەسى زور بولىپ تۇر. سەبەبى ءتۇر-ءوڭىن وزگەرتۋگە بەيىم ۆيرۋستى انىقتاۋعا تەست-جۇيەلەردىڭ قاۋقارى جەتپەي جاتىر. بۇل تۋرالى «COVID-19: تەستتىڭ ءوزىن تەكسەرۋ كەرەك» اتتى ماقالامىزدا كەڭىرەك تارقاتقانبىز. سوندىقتان كوپ ادام كت جاساتۋعا ءماجبۇر. ال ماۋسىم ايىندا كت-عا كەزەك كۇرت كوبەيدى. مەملەكەتتىك مەديتسينا مەكەمەلەرىندەگى كت اپپاراتتارىنىڭ سانى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, كوبى جەكەمەنشىك كلينيكالارعا قارالىپ جاتىر.
ء«بىز ءار 10 كۇن سايىن پتر تەستىن تاپسىرىپ وتىرمىز. جاقىندا ارىپتەسىمنەن پتر تەست-جۇيەسى ارقىلى كوروناۆيرۋس انىقتالدى. بىراق ول ءوزىن وتە جاقسى سەزىنەدى. ەشقانداي بەلگىلەرى دە بىلىنبەيدى. سودان كت-عا ءتۇستى. وكپەسى ساپ-ساۋ, ياعني ەش وزگەرىس جوق. مۇنداي مىسالدار كوپ. ءبىر پاتسيەنت ءوزىن تىم ناشار سەزىنەدى, السىرەپ, ءتىپتى دەم جەتپەي جاتادى. كت وكپەسىنىڭ تەك 40 پايىزى عانا زاقىمدانعانىن كورسەتەدى. بىراق ءدال وسىنداي ناتيجە كورسەتكەن ەكىنشى ناۋقاس جاعدايى جاقسى ادامشا, تەك ازداعان جوتەلمەن جۇرەدى. سوندىقتان كت كورسەتكىشتەرى ءدال قازىر سوڭعى شەشىم شىعارۋعا جانە دۇرىس دياگنوز قويىپ, ەمدەۋگە نەگىز بولىپ وتىر», دەيدى ب.سەرجانقىزى.
دارىگەر-عالىمنىڭ ويىنشا, ساۋلەلىك دياگنوستيكا سالاسىندا جاڭالىققا جانى قۇمار جانە ءاردايىم ىزدەنىستە جۇرەتىن جاندار عانا جوعارى ناتيجەدە جۇمىس ىستەي الادى. سەبەبى تەحنيكا مەن تەحنولوگيا زامانىندا جىل سايىن ەمەس, ءتىپتى كۇن سايىن وزگەرىستەر ورىن الىپ وتىرادى. قىسقاسى, مامان زامانعا ىلەسە الۋى كەرەك. ەندى دامي باستاعان 90-جىلداردىڭ اياعى مەن 2000-جىلداردىڭ باسىندا اتالعان سالادا نەبارى 10-عا جۋىق مامان بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى ەلىمىزدە 100-دەن اسادى. بىراق وسى 100 ماماننىڭ ءوزى 18 ملن-نان اسا حالقى بار قازاقستانعا ازدىق ەتەتىنى انىق. مەديتسينا سالاسىندا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر دە مۇنداي ماماندىقتى تاڭداي بەرمەيتىن كورىنەدى. وسىنداي تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى كوزدەگەن كەيىپكەرىمىز مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ورتالىقتا جۇرگەندە كلينيكا تاريحىندا بولماعان ناتيجەگە قول جەتكىزىپ, رەزيدەنتۋرا اشىپ, ستۋدەنتتەردى وسى ماماندىققا تارتقان.
ىزدەنۋدى جانى سۇيەتىن كەيىپكەرىمىز ەۋروپالىق جانە سولتۇستىك امەريكا راديولوگتارىنىڭ قاۋىمداستىقتارى ۇيىمداستىراتىن ۆيرتۋالدى كەزدەسۋلەرگە اتالعان حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى رەتىندە ۇنەمى قاتىسىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن كەڭەسىپ, تاجىريبە الماسىپ وتىرادى. سەبەبى عىلىم كۇندە وزگەرەتىنىمەن قىزىقتىرادى. وتاندىق ارىپتەستەرى مەن عالىمداردى دا جادىنان شىعارماعان ب.سەرجانقىزى – قازاقستاندىق جاس عالىمدار اليانسىنىڭ (YRA – Young researchers alliance) بەلدى مۇشەسى. كەيىپكەرىمىز اليانستىڭ عىلىمي ورتا قالىپتاستىرىپ, ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەيتىن ماماندار تابۋىنا سەبەپكەر بولعانىن ايتادى. ول اتالعان اليانس مۇشەلىگىندەگى نانوتەحنولوگ ماماندارمەن بىرلەسىپ, جاڭا تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىن ساۋلەلىك دياگنوستيكادا ناتيجەلى قولدانۋ توڭىرەگىندە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ءارى وسى جۇمىس جونىندە ارنايى عىلىمي ماقالا جازىپ, ونى يمپاكت فاكتورى جوعارى حالىقارالىق جۋرنالعا جولداپ تا قويىپتى.
ول – ورتالىق ازيا بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ PhD دوكتورى اتاعىن العان ازىرگە جالعىز ايەل-راديولوگ. Scopus بازاسىنداعى جۋرنالدارعا عىلىمي ماقالالارى جاريالاعان, ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىندا 3 بىردەي جاڭا ءادىستى قولدانىسقا ەنگىزگەن, اۋستريا, چەحيا, امەريكا, تۇركيا, اقش, ۇلىبريتانيا, حورۆاتيا سىندى ەلدەردەگى كوپتەگەن حالىقارالىق عىلىمي-كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساعان, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى, سونداي-اق كوپتەگەن تەزيستەردىڭ جانە بىرقاتار عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى, بىلىكتى شاكىرتتەرى بار ۇستاز. ەڭ عاجابى, كەيىپكەرىمىز – ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا ۇلەس قوسىپ, ءۇش ۇل, ءبىر قىزدى ومىرگە اكەلگەن انا. ب.سەرجانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, وتباسىلىق ومىرمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىگى زور جۇمىستى الىپ جۇرۋىندە اتا-اناسىمەن بىردەي قولداۋ كورسەتۋدەن تانباي كەلە جاتقان جولداسىنىڭ ەڭبەگى وراسان. «مەن بوسانعاندا 3 اپتا عانا ۇيدە وتىردىم, سودان سوڭ جۇمىسقا شىعىپ كەتتىم. جولداسىم قىزمەتىمنىڭ قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءاردايىم جەتىستىككە جەتۋگە, كاسىبي شىڭدالىپ وتىرۋىما اتا-اناممەن تەڭدەي كومەكتەستى. مەن شەتەلدەرگە كەتكەندە اكە-شەشەم بالالارىما ۋايىمداماي, الاڭسىز وقۋ وقۋىما جاردەمدەستى. وسى جاقىندارىمسىز العا ءبىر قادام دا جىلجىماۋشى ەدىم», دەيدى.
كەيىپكەرىمىزبەن سويلەسىپ بولعاندا, قوس توستاعانىمىزدى ءبىر جۋىپ الدىق. ويتكەنى ول ءۇش اپتا بۇرىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ توتەنشە جاعداي جاعىندا جۇمىس ىستەيتىن اسقار تاۋ اكەسىنىڭ اتى جامان ىندەتتەن قايتىس بولعانىن قابىرعاسى قايىسا جەتكىزدى. ومىردەگى ەڭ اسىلىنان, بيىك شىڭىنان, شامشىراعىنان ايىرىلعانىنا كوپ بولماسا دا جۇمىستا ءجۇر. سوندا ىشىمىزدەن: «وزىنەن بۇرىن وزگەنىڭ ءومىرىن ويلاپ, قوعامعا, ەلدىك, مەملەكەتتىك مۇددەگە قىزمەت قىلۋ دا شاڭىراقتاعى تاربيەدەن, وتباسىنان باستالادى ەكەن-اۋ» دەپ وي تۇيدىك. ال ءبىز وسىنداي كەڭ جۇرەكتى جانداردى ارامىزدا جۇرگەندە باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟..
