سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ءتىپتى اتا-انالار «بۇرىن الىپپەمەن قوشتاساتىن ەدىك, ەندى ساۋات اشۋمەن قوشتاسامىز» دەپ ءاتۇستى شەشىمگە سىن تاقتى. سول ساتتە ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «الىپپە» نەدەن جازىقتى بولدى؟» دەگەن ماقالا جاريالادى. مىنە, ەندى بۇل ماسەلەگە دە نۇكتە قويىلىپ, عاسىرلىق باسىلىم كوتەرگەن تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تولىعىمەن تارقاتىلماق.
الىپپە وقۋلىعى مەكتەپ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالعاننان بەرى ۇدايى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تامىز كەڭەسىندە شەشىمىن تاۋىپ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ 2021 جىلى «الىپپەنىڭ» قايتىرالاتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. جاقىندا سونداعى ءسوزىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەنى تۋرالى مينيستر ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى رەسمي پاراقشاسىندا: «مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتقا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەۋدەن ءوتتى. ونداعى ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – كەلەسى 2021 وقۋ جىلىندا ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى «ساۋات اشۋ» ءپانىنىڭ ورنىنا «الىپپە» مەن «انا ءتىلىن» وقيدى. ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىلارى وقۋ جىلىنىڭ باستاپقى ەكى توقسانىندا «الىپپە» باعدارلاماسىن وقىسا, قالعان ەكى توقساندا «انا ءتىلى» ءپانىن وقيدى. ايتا كەتەيىن, «الىپپە» احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە ازىرلەنەدى», دەپ جازدى.
«الىپپەنىڭ» تەرەڭ تاريحى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنەن باستاۋ الادى. ول 1910 جىلى قازاق بالالارىنا ارنالعان الىپپە وقۋلىعىن جازدى, وسى جۇمىسى «وقۋ قۇرالى» دەگەن اتپەن 1912-1925 جىلدار ارالىعىندا ون شاقتى رەت باسىلىپ شىعىپتى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىناي ساعىنعاليقىزى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ الىپپەسى مەن قازىرگى الىپپەنىڭ اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار ەكەنىن ايتادى. «ا.بايتۇرسىن ۇلى ءوزىنىڭ وقۋ قۇرالىن جۇيەلى جازعان. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە ارىپتەردى ۇيرەتۋدىڭ ادەمى ادىستەمەسى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن. ول ارىپتەن بۇرىن دىبىستى, دىبىستاۋدى ۇيرەتكەن. ارىپكە كوشكەندە ءبىرىنشى «ا» ءارپىن, كەيىن «ر» ءارپىن تانىتقان. ياعني بۇل جۇيەدە قازىرگى الىپپە وقۋلىقتارىنداعىداي ءالىپبي بويىنشا ۇيرەتىپ شىقپايدى. ءبىر-ەكى داۋىسسىز دىبىستان كەيىن قايتادان «و» داۋىستى دىبىسىن قوسقان. سوندا وقۋشى اۋەلدە «ارا», «نان» ارتىنشا «ورا», «وران» دەگەن سوزدەردى قۇراي الادى. وسى ارقىلى بالاعا ءارىپتى تانىتىپ قانا قويماي, ونىڭ سوزدىك قورىن مولايتىپ وتىرعان. ەڭ كەرەمەتى – بۇگىنگى الىپپەدەگىدەي «ر» ارپىنە راديونىڭ ەمەس, ءيتتىڭ سۋرەتىن سالىپ قويعان. يت «ر-ر-ر» دەپ دىبىس شىعارادى. سول سياقتى «ز» ارپىنە زىرىلداۋىقتىڭ ەمەس, ارانىڭ سۋرەتىن بەرگەن. ويتكەنى ارا «ز-ز-ز» دەپ ىزىڭدايدى», دەيدى فيلولوگ.
اقيىق اقىن مۇقاعاليشا ايتقاندا, «الىپپە بار كىتاپقا باس بولعان». ونى ءبىلىم ەسىگىن اشقان ءار بالا بار كىتاپتان بۇرىن قولعا الۋى كەرەك. سوندىقتان «الىپپەنىڭ الەگى» وسىمەن اياقتالىپ, تەرەڭ تامىرىنان ءنار الار «الىپپەنىڭ الەمى» ارلەنە ءتۇسسىن دەمەكپىز.
