ادەبيەت • 15 شىلدە، 2020

جازۋشى جانارىندا الماسقان تۇستەر

27 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنا دەيىنگى قازاق پروزاسىندا قالا مادە­نيەتىنىڭ فراگمەنتتەرى بار بولعانىمەن، بۇكىل بولمىسىمەن، سانا-سەزىمىمەن، تۇيسىگىمەن قالاعا بايلانعان كەيىپكەر جوقتىڭ قاسى. قالالىق كەيىپكەرلەردىڭ كوبەيۋى سوڭعى وتىز جىلدىڭ ۇلەسىندە دەسەك، ونشا قاتەلەسە قويمايمىز. ايتسە دە قالا مەن كەيىپكەردىڭ تۇتاستانۋى، قالانى ءتىرى اعزا دەڭگەيىندە اسپەتتەۋ، وشپەستەي ەستەلىكتەر، تەرەڭ اسەرلەر نەگىزىنەن وتىرىقشى حالىقتاردىڭ ادەبيەتىنە ءتان.

«ىستانبۇل. ەستەلىكتەر قالا­سىن» وقىپ شىققان سوڭ بىردەن ويىمىزعا «قالا ادامى» تىركەسى ورنىقتى. جالعىزدىقتى تىم ەرتە سەزىنۋ، وقشاۋلانۋ ءھام ماتە­ريالدىق دۇنيەمەن بايلانىستى مول ەستە­لىكتەر قالا ادامىنىڭ ەرەكشەلىگى سياقتى.

نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى، جازۋشى ورحان پامۋكتىڭ شىعار­ماسىنداعى ىستانبۇل بەينەسى مەن باس كەيىپكەر (اۆتوردىڭ ءوزى) ءبىر-بىرىمەن اجىراماستاي بولىپ تۇتاسقان. شىعارمادا پوە­تي­كا­نىڭ باسىمدىعى، بەينە­لەپ ايتقاندا، جازۋشىنىڭ قا­لانى ءوز جۇرەگىنە كوشىرىپ الۋى «ىستانبۇل. ەستەلىكتەر قالا­سى­نىڭ» مازمۇنىن ارتتىرىپ تۇر­عانداي.

ىستانبۇل ادامزات مادەنيە­تىندە ايرىقشا ءىزى بار ءىرى قالا­لاردىڭ ءبىرى. ەجەلگى ۆيزانتيا مادەنيەتىنىڭ كۋاگەرى – كونستان­تينوپولدى، ياعني ىستانبۇلدى جاۋلاپ العان وسمان يمپەرياسى وعان تۇرىك رۋحىن سىڭىرگەن. قازىرگى ىستانبۇلدى ۇستاپ تۇرعان دا سول رۋح. كىتاپتىڭ «مۇڭ» دەيتىن تاراۋىندا سول رۋحتىڭ السىرەگەنى، ىستانبۇلدىقتاردىڭ مۇڭعا بەيىمدىگى باياندالادى. ىستانبۇلدىڭ سوڭعى ءجۇز جىل­دىقتا تەرەڭ مۇڭعا باتقانىن يسلامدىق تانىممەن تۇسىندىرە المايتىنىن مويىنداعان جازۋشى زاماناۋي تۇرىك مۋزىكاسىندا، ادەبيەتىندە مۇڭنىڭ تەرەڭ تا­مىر جايىپ، ساتسىزدىكتەر مەن وقشاۋلانۋدىڭ، تەرەڭ قايعىنىڭ ءسينونيمىنىڭ ءومىر جايلى نەگىز­گى تۇسىنىككە اينالعانىن ايتا­دى. مۇڭ دەگەنىمىز – ورتا ستاتيس­تيكالىق ىستانبۇلدىقتىڭ جان دۇنيەسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى. مۇڭ باسقان كوشەلەر، مۇڭمەن قاپتالعان عيماراتتار، مۇڭ ىش­كەن ادامدار – مىنە، بۇل ىستانبۇل. ىستانبۇلدىقتار ءبىر كەزدە ەڭ ءىرى يمپەريالار ەسەپتەس­كەن، ماڭايىنداعى ۇساق حالىق­تار­دى مىسى باسقان وسمان يمپە­ريا­سىنىڭ كەلمەسكە كەتكە­نىن، ياعني ءدۇر يمپەريانى جو­عال­تۋدىڭ وكىنىشىن وسى مۇڭ ار­قىلى بەينەلەيتىن سياقتى. ولار سول يمپەريادان قالعان، اياقاستى بول­عان جادىگەرلەردى كورىپ جان دۇنيەلەرى استان-كەستەن بولادى، ىستانبۇلدىڭ ءبىر كەزدەگى ەرتەگىدەي بايلىعىن سانالارىنان وشىرە الماي، ماتەريالدىق يگىلىكتىڭ ادام ومىرىندەگى وراسان ءرولىن مويىنداپ، مۇڭعا باتادى. ءبىر قىزىعى، ولار سول يگىلىكتەردىڭ رۋحتى كوتەرىپ تۇراتىنىن دا جاق­سى بىلەدى.

پامۋك ىستانب ۇلىنىڭ ءتۇسى اق پەن قارادان، سول ەكى ور­تادا­عى رەڭكتەردەن عانا تۇراتىن سياق­­تى. جازۋشى وسى ەكى ءتۇستىڭ ىستان­بۇلدىقتاردىڭ سانا-سەزى­مى­نە سونشا ورنىققانىنا تاڭ­عالادى. جازۋشىنىڭ بايقاۋىن­شا، قالالىقتار وزدەرىنە نازار اۋدارتپايتىن كيىمدەر كيىپ جۇرەدى. ولار سول ءۇشىن اق نە قارا، بولماسا سۇر تۇستەردى تاڭدايدى. عيماراتتاردىڭ كوبى ەكىباستان سۇر. جازۋشى ساناسىندا شەگە­لەنگەن بۇل ەكى ءتۇس نەگىزىنەن كە­دەيلىكتىڭ سيمۆولى. ونىڭ بالا كەزىندەگى ىستانبۇل (1955-1960 جىلدار) كەدەيلىگىن قالاي جاسىرارىن بىلمەي، تابيعاتقا قا­راپ الاڭدايدى. بالا كەيىپكەر قار جاۋعانىن جانىمەن جاقسى كورەدى. نەگە دەسەڭىز، اپپاق قار ىستانبۇلدىڭ جوقشىلىعىن جاسىرادى. اپپاق قار ءوز مۇڭىمەن وقشاۋ قالعان ادامداردى قوعامعا بىرىكتىرەدى. ولار تىم قۇرىعاندا قار تازالاۋ ءۇشىن بىرىگەدى. سونداي-اق بالا كەيىپكەر ىستانبۇلدىڭ جۇپىنىلىعىن جاسىرىپ تۇراتىن قويۋ تۇندەردى دە جاقسى كورەدى. ونىڭ ساناسىنا وسىلايشا اق پەن قارا تۇستەردىڭ مەكەنىنە اينالعان ىستانبۇل قونىس تەبەدى.

جالپى، جازۋشى ساناسىندا ورنىققان ىستانبۇل جۇپىنى بولعانىمەن، ونىڭ ءوزى داۋلەتتى وتباسىدان شىققانىن ءار تاراۋدا قايتالاپ وتىرادى. وسمان يمپەرياسىنان قالعان، جارتىلاي كۇيرەگەن عيماراتتار مۇڭعا باتىرسا، ءوز اتالارىنان قالعان ءار­بىر مۇرا ساعىنىشقا بولەيدى. ول نيشانتاشى اۋدانىنداعى پامۋك اۋلەتىنىڭ ۇلكەن ۇيىندەگى ءاربىر زاتتى جاتقا بىلەدى. ءتىپتى سارعايعان ەسكى سۋرەتتەردەگى تۋىستارىنىڭ جۇ­زىنە دەيىن ونىڭ ويىنان شىق­قان ەمەس. اتاسى مەن اجەسى، اكە-شەشەسى، اكەسىنىڭ با­ۋىرلارى، قارىنداستارى، اعالارى، ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى، ناعاشى اجەسى، ءبارى-ءبارى سول كەزدەگى، ياعني مۇنىڭ بالا كەزىندەگى بەينەلەرىمەن جۇ­رەگىنە ماڭگى ورنىققان. «سۋ­رەتتەرگە ءۇڭىلىپ قاراعان سايىن وتكەن ءومىردىڭ، ءتىپتى ءاربىر سات­تەر­دىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەمىن. ادامداردىڭ ۋاقىت اعىنىنان «سۋىرىلىپ» الىنىپ، جاقتاۋدىڭ ىشىنە ورنالاستىرىلعان بەينەلەرى تەگىن ەمەس. كەيدە مەن ادامداردىڭ ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى ساتتەر عانا فوتوعا اينالاتىنىنا سەنگىم كەلەدى. ولار سول ماڭىزدى ساتتەردى باستان وتكىزۋ ءۇشىن دۇنيەگە كەلگەن سياقتى»، دەيدى جازۋشى. ولاردىڭ «ماڭىزدى ساتتەرى» ىستانبۇلدان بولەك، وقشاۋ ءبىر الەم ەمەس. ولار ىستانبۇلمەن بىتە قايناسقان ادامدار. ولاردىڭ ماڭدايىنا ءدال سول ىستانبۇلدا، داۋلەتتى وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋ جازىلعان. ولار الدەبىر كەدەي-كەپشىكتەردىڭ اراسىنان ەمەس، جوعارى تاپتان شىققانىن ماقتانىش ەتەدى، بالا ورحاننىڭ جۇرەگىنە دە اسقاق قالىپتارىمەن ورنايدى. ولاردىڭ اسقاقتىقتارى ماتەريالدىق يگى­لىك­تەرىنىڭ مولدىعىندا، سونداي-اق رۋحاني جاعىنان دا ەشتەڭەگە تاۋەلسىزدىگىندە. جالبارىنۋ، جا­لىنۋ ولارعا جات. مۇنىڭ داۋ­لەتتى وتباسى عانا ەمەس، سول كەز­دەگى تۇرىك قوعامىنداعى جاڭا­شىلدىقتىڭ جاقتاۋشىلارى ءدىندى كەرتارتپالىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداعانى انىق. سول ءۇشىن بالا ورحان «قۇداي – كەدەيلەرگە كومەكتەسەتىن الدەكىم» دەپ ويلايدى. ءۇي كۇتۋشىسى ەسما حانىممەن بايلانىستى وقي­عالار بالا ساناسىندا تەرەڭ ءىز قالدىرادى. سول كەزدەردە «كەدەيلەر عانا قۇدايعا جالبارىنادى، ناماز وقيدى، وز­دەرىنە قاجەتتى نارسەلەردى سۇ­راي­دى» – دەگەن تۇسىنىكتە بولادى. ال داۋلەتتى، اقسۇيەك ادامدار ىستانبۇلدىڭ اسپانىن قارا بۇلتتاي جاۋلاپ العان قورقىنىش، جەڭىلىس، مۇڭ مەن كەدەيلىككە قار­سى شىعاتىن، قوعامدى العا سۇي­رەيتىن نەگىزگى كۇش.

ىستانبۇلدا ونىڭ مۇڭ باسقان بولمىسىنا قاراما-قارسى ءبىر الەم – بوسفور بۇعازى. جازۋشىنىڭ پايىمىنشا، قالا سودان كۇش الا­­تىن سياقتى. ول قالاعا عانا ەمەس، ادامدارعا دا ومىرلىك ەنەر­گيا سىيلايدى. بوسفور – ەرلىك پەن جەڭىستىڭ، قۋانىش پەن سال­تاناتتىڭ سيمۆولى. بوسفور – ىستانبۇلدىڭ جانى. ء«ومىر دەگەن تىم قوراش نارسە ەمەس، ويتكەنى بوسفوردا سەرۋەندەۋگە مۇمكىندىك بار» – دەپ تۇيىندەيدى ول.

«ىستانبۇل. ەستەلىكتەر قا­لاسى» – جازۋشى مەن ۇلكەن قالا­نىڭ اراسىنداعى نازىك بايلانىستى سۋرەتتەيتىن شىعارما. ونىڭ جۇرەگىندەگى ەستەلىكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى، ءتىپتى تۇگەلگە جۋىعى ىستانبۇلمەن بايلانىس­تى. پامۋك قالا تاريحىن، قالا جايلى جازعان قالامگەرلەردى، ءار­بىر ماڭىزدى نىسانداردى دا قالامىنا ىلىك­تىرىپ، ىستان­بۇل­دىڭ بەينەسىن جاساپ شىققان. دۇنيەنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندەگى وقىرمان قىزىعاتىن الدەبىر اڭسارلى بەينەنى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قحل: ۆيزا بەرمەي جاتىر

حوككەي • بۇگىن، 15:18

COVID-19 ادامنان يتكە جۇققان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:15

قيىن كەزەڭ ارتتا قالدى - مينيستر

قازاقستان • بۇگىن، 11:14

ۇقساس جاڭالىقتار