بالاباقشا باسپالداعى
باس قالادا مامان بولىپ قالعان جاندار باس قوسىپ, جاس وتباسىلاردىڭ قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بالا تۋ كورسەتكىشى دە جىل ساناپ جوعارىلاپ, بالاباقشالارعا سۇرانىس ارتتى. نۇر-سۇلتان قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ بىلتىر جىل سوڭىندا تاراتقان مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلوردادا 369 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم بار. ونىڭ 90-ى – مەملەكەتتىك, 3-ەۋى – ۆەدومستۆولىق, 214-ءى – جەكەمەنشىك بالاباقشا, ال 43-ءى – مەملەكەتتىك تاپسىرىس الاتىن شاعىن ورتالىقتار. وسىنشاما مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا 50 مىڭنان اسا بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. ءبىر قاراعاندا از كورىنەتىن شىعار, الايدا بۇل – ءبىر اۋدانداعى حالىقتىڭ سانىنداي كورسەتكىش. دەمەك الداعى ۋاقىتتا استانامىزدىڭ اۋقىمى ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز. مۇنىمەن بىرگە بالاباقشالاردىڭ, ونداعى بالالارعا ارنالعان ورىنداردىڭ كولەمى دە كوبەيە تۇسەدى. قالالىق ءبىلىم باسقارماسى جىل سايىن 240 ورىنعا لايىقتالعان 1-2 مەملەكەتتىك بالاباقشانىڭ سالىناتىنىن ايتادى. سونىڭ جانىندا تاعى 10 شاقتى جەكەمەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار تاربيەلەنۋشىلەرگە ەسىگىن اشادى.
مۇنىڭ بارلىعى جاس ماماندارعا جۇمىس ورنىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. جادىرا وسپانوۆا ەلورداداعى «حانشايىم» جەكەمەنشىك بالاباقشاسىندا تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. تۋعان جەرىنەن ناپاقا تابۋعا عانا ەمەس, جاس قالامەن بولاشاعىن بايلانىستىرۋعا كەلگەن ول مۇنداعى بالاقايلاردىڭ تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن ايتادى. «ەلوردالىق بالالاردى تاربيەلەپ جۇرگەنىمە كوپ بولعان جوق. وسى از ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر بارشىلىق. تاربيەلەنۋشىلەرىم وزدەرى تۋعان جانە ءوسىپ كەلە جاتقان شاھارىن سۇيەدى, سوندىقتان دا باس قالانىڭ بەينەسىن قاعاز بەتىنە سۇيىسپەنشىلىكپەن جانە ماقتانىشپەن سالادى. مەن ولاردى ءوز قيالدارىنداعى عاجايىپ قالانىڭ ەڭ دەنى ساۋ, تاربيەلى, ىزەتتى, ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتە الاتىن, قورشاعان ورتاسىنا مەيىرىممەن قارايتىن, ءبىلىمدى دە ءتارتىپتى تۇرعىندارى بولعانىن قالايمىن. سول ءۇشىن ءار كۇنىمدى بالالارعا بارىمدى بەرۋگە, ومىردە قاجەتتىنىڭ ءبارىن ۇيرەتۋگە ارنايمىن», دەيدى تاربيەشى جادىرا. بىزگە بەينە بايلانىسقا شىققان ول ەرەسەك توپتاعى تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ مەكتەپكە ساقاداي ساي ەكەنىن كورسەتتى. بالالاردىڭ ارقايسىسى ءارىپتى تانيتىنىن, بۋىنداردى قوسىپ وقي الاتىنىن جانە ساناۋعا دا جۇيرىك ەكەنىن ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ كورسەتتى. ءيا, ولار – ەلوردانىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى.
مەكتەپتەن ماماندانىپ شىعاتىن شاكىرتتەر
ەلوردادا بۇگىندە 180 مىڭنان اسا وقۋشى بار ەكەن. ەلوردا اكىمى التاي كولگىنوۆ 2020 جىلى 12 مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعانىن جانە الداعى 5 جىلدا 60 مىڭ ورىنعا 50 مىڭ وقۋ وشاعى بوي كوتەرەتىنىن ايتقان ەدى. وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا نۇر-سۇلتان قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ دەرەكتەرى اراسىنان ءبىر كورسەتكىشكە كوزىمىز ءتۇستى. ەل استاناسى ارقاعا كوشىرىلمەي تۇرعاندا قالادا نەبارى 35 مەكتەپ بولعان ەكەن. ال قازىر ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وشاقتارىنىڭ سانى 100-گە جۋىقتايدى. ەندى مىنا ءبىر دەرەككە نازار سالساق, ەل ەگەمەندىگىن العان جىلى قالاداعى ءبىر عانا وقۋشى «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەر بولىپتى. ال قازىر ءار مەكتەپتەن كەمى ەكى-ءۇش وقۋشى «التىن بەلگىمەن» بىتىرەدى. سان ءاردايىم ساپاعا اسەر ەتەدى, باسەكە قاشاندا بيىكتەۋگە باستايدى.
ءاليحان راحمەتوۆ ەلورداداعى №73 فيزيكا-تەحنيكالىق مەكتەپ-ليتسەيىن بيىل ءبىتىردى. اتالعان وقۋ وشاعىنىڭ ەرەكشەلىگى – ەل استاناسىندا عانا ەمەس, ەلىمىز بويىنشا بىرەگەي باعىتقا بەيىمدەلگەنىندە. قازاقستاندا فيزيكا-ماتەماتيكالىق مەكتەپتەر كوپ, بىراق فيزيكا-تەحنيكالىق باعىتتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وشاعى جوق ەدى. 2014 جىلى باس قالادا بوي كوتەرگەن, بۇگىندە بولەكشە باعىتتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورداسىنىڭ تۇلەگى ءاليحان مەكتەپتەن-اق ماماندانىپ شىقتى. البەتتە كاسىبي شىڭدالىپ شىقپاسا دا, مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ ومىرلىك كاسىبىنىڭ ىرگەتاسىن قالاي الدى. ول №73 فيزيكا-تەحنيكالىق مەكتەپ-ليتسەيىندە اشىلعان STEM زەرتحاناسىندا زاعيپ جاندارعا جولدا جۇرۋگە كومەكتەسىپ, سيگنالدار ارقىلى كەڭىستىكتى باعدارلاۋعا جاردەمدەسەتىن قۇرىلعى جاسادى. «استانامىز بارلىق جاعىنان, اسىرەسە ءبىز سەكىلدى وقۋعا, بىلۋگە, جاڭالىق اشۋعا ۇمتىلعان ۇلاندار ءۇشىن ءبىلىم باسەكەسىندە دە باس بولىپ كەلەدى. مەن مەكتەپتەگى بىلىمىممەن مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ مۇمكىندىك اياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەدىم. ەندى وسى ويلاپ تاپقان قۇرىلعىمدى ءارى قاراي جەتىلدىرگىم كەلەدى. بۇل ءۇشىن جوعارى ءبىلىم الۋ كەرەك. بولاشاقتا باعدارلامالاۋ باعىتىندا ماماندانسام دەيمىن. بۇل ماقساتىما شەتەلگە كەتپەي-اق استانا ءىت ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ قول جەتكىزە الاتىنىما سەنىمدىمىن», دەيدى ءاليحان.
ىرگەلى قالانىڭ ىزدەنۋشىلەرى
نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا باس قالادا 35 كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدج بار. كوللەدجدەردە 23 مىڭنان اسا مامان دايارلانىپ جاتىر. وتكەن جىلى ءدال وسى ۋاقىتتا ەلوردالىق كوللەدجدەردىڭ جارمەڭكەسى بولدى. بيىل ەلدەگى جاعداي وڭ بولعاندا, تاعى دا وتكىزىلەر ەدى. وتكەن جىلعى جارمەڭكەدە استانالىق ارناۋلى وقۋ ورنىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم الىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ بىلىگىن بايقادىق. ءبىرى تىگىن تىگىپ, ديزاينەرلىك جۇمىسىن كوپشىلىككە ۇسىنسا, ەكىنشىسى ارناۋلى اپپاراتپەن ەمدەلۋشىسىنىڭ اۋىز قۋىسىنداعى تىستەرىنە دياگنوستيكا جۇرگىزىپ جاتتى. ءۇشىنشى ءبىر كوللەدج ستۋدەنتى تاعام نەمەسە سۋسىن ءتۇرىن ازىرلەۋدىڭ تەحنولوگياسىن كورسەتتى, ال كەلەسى ءبىرى شاش ۇلگىسىنىڭ جاڭا ءتۇرىن جاساپ شىقتى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قۇرالدى قۇراستىرعان ستۋدەنتتەر ءتىپتى سۇيسىندىرەدى. وسى قاتاردى تولاسسىز تىزبەكتەي بەرۋگە بولادى. شىنى سول, استانالىق مەكتەپتىڭ 9 سىنىبىن تاۋىسقان تۇلەك كەز كەلگەن ماماندىققا دايارلايتىن كوللەدجدى ءوزى تۋعان, تۇراتىن قالادان تابا الاتىنىنا كۋا بولاسىز.
باس قالاداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولاردىڭ بەدەلى دە, ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, الىستاعى مەكتەپ تۇلەكتەرىن, ءتىپتى شەتەلدەگى قازاق جاستارىن تۋعان جەرگە تارتۋعا تۇرتكى بولىپ وتىر. ويتكەنى مۇنداعى وقۋ ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى قازاقستاندىق جانە الەمدىك رەيتينگتەردە ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ كەلەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەلوردادا 18 جوعارى وقۋ ورنى بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى Quacquarelli Symonds (QS) حالىقارالىق رەيتينگى جاريالاعان «الەمنىڭ ۇزدىك 1000 جوعارى وقۋ ورنى» ءتىزىمىنىڭ 365-ورنىنا تۇراقتادى. ەل استاناسىنداعى وسىنداي الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەر ءوز كەزەگىندە ماماندار دايارلاۋمەن شەكتەلمەي, ولارعا جۇمىس تاۋىپ بەرەتىن ءارى عىلىمي ورتا سىيلايتىن الاڭعا اينالىپ وتىر. ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان ءبىر عانا جوو-دا 11 اكادەميك, 533 عىلىم كانديداتى, 164 PhD دوكتورى, 181 عىلىم دوكتورى, 163 پروفەسسور, 299 دوتسەنت, 48 قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور ەڭبەك ەتەدى. ال ءبىلىم ساپاسىن ۇلتتىق جانە حالىقارالىق FIBAA, IQAA, ACCA اگەنتتىكتەرىندە الدىڭعى ورىننان كورىنىپ كەلە جاتقان, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا تۇلەكتەرىنىڭ 88%-ى وقۋ بىتىرگەننەن كەيىنگى العاشقى ايلاردا جۇمىسقا ورنالاساتىن, قازىرگى تاڭدا 7 پروفەسسور, 8 اكادەميالىق پروفەسسور, 34 عىلىم كانديداتى, 25 PhD دوكتورى, 10 عىلىم دوكتورىنا عىلىمي ورتا سىيلاپ وتىرعان م.نارىكباەۆ اتىنداعى زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى ءتۇرلى ءىرى كومپانيالاردا قىزمەت ەتەتىن مامانداردى جۇمىسقا تارتۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. جالپى عىلىمي-وقىتۋشىلىق قۇرامدى شەتەلدىك بىلىكتى ماماندارمەن تولىقتىرۋدا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى الدا كەلەدى. قۇرىلعانىنا بيىل 10 جىل تولعان نۋ ستۋدەنتتەرىن دايارلاۋعا اقش, ۇلىبريتانيا, كانادا, گرەكيا, يتاليا, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي, اۋستراليا, تۇركيا جانە ءۇندىستان ەلدەرىنىڭ ۇزدىك ۇلتتىق جانە حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەرى جۇمىسقا شاقىرىلعان. وقىتۋشى-پروفەسسورلار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ 74 پايىزى (477 ادام) الەمنىڭ 53 ەلىنەن كەلگەن, ال 26 پايىزى – ۇلتتىق كادرلار. كادرى ساپالى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بەرەتىن ءبىلىمى دە ساپالى بولاتىنى ءسوزسىز, ال جوعارىداعىداي قاتاردى استانالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىلىكتى ماماندارىمەن تولىقتىرا تۇسۋگە بولار. ماڭىزدىسى 59 297 باكالاۆريات, 7 100 ماگيسترانت پەن 1 473 دوكتورانت ەلورداداعى جوعارى وقۋ ورىندارىن بەكەر تاڭداماعانى انىق.
