ءيا, سول مۇرات, مۇرات وسكەنباەۆ, داۋلەسكەر كۇيشى, اقىن, كومپوزيتور, 1954-1960 جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا دومبىراشى بولعان, رەپەرتۋارىنا ءتۇرلى تاقىرىپتا 300-گە جۋىق كۇي ەنگەن, ونداعان كۇيدىڭ اۆتورى, جىرشى وسكەنباەۆ.
* * *
رەداكتسيامىزدىڭ ەسىگىن سىپايى عانا قاعىپ ىشكە ەنگەن اعامىز اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ «ەسىمىم تاڭاتقان جارمۇحامەدوۆ بولادى. سىزدەرمەن اقىلداسىپ, اكەمنەن ەستىگەن, كەيىن ءوزىم كۋا بولعان ەسكى اڭگىمەنى گازەتكە جازعىم كەلەدى. وتىز جەتىنىڭ ويرانى كىمدى سەرگەلدەڭگە سالمادى...» دەپ بايانىن باستاپ كەتپەگەندە جوعارىداعى مۇرات وسكەنباەۆتىڭ مۇراسى جايلى, ونىڭ رەپرەسسيا قۇرىعىنا ىلىگىپ ون جىلعا ۆوركۋتا لاگەرىندە جازاسىن وتەگەنىن بىلمەي دە كەتەتىن بە ەدىك, كىم بىلەدى؟ كەيىن كۇيشى تۋرالى مالىمەتتەر جيناستىرا كەلە, ونىڭ ۇلكەن ونەرپاز, كەڭەستىك تار جول, تايعاق كەشۋدى ابدەن شيىرلاعان تاعدىرلى تۇلعا ەكەنىن تۇسىندىك. مۇنى داڭقتى دومبىراشىنىڭ «امانات» اتتى كىتابىنا العىسوز جازعان يبۇللا ساريەۆ تە «اقىن ومىرىندە قيلى-قيىن كەزدەر كوپ بولدى. سوندىقتان دا ول «جاسىمنىڭ جارتىسى قىس» دەپ ءوزى كورگەن ازابى مول جىلداردى مەڭزەيتىن سەكىلدى» دەپ تالايلى تاعدىر يەسىنىڭ وتكەن ءومىرىن اشىپ ايتپاسا دا استارلاپ وتەدى. بۇل رەتتە مۇرات مۇراسى ءالى دە جاڭا قىرىنان جاس ۇرپاققا جازىلىپ, ايتىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. ازىرگە, رەداكتسيامىزعا كەلگەن قوناعىمىزدىڭ اڭگىمەسىنە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى.
تاڭاتقان اعامىز جايلى ازعانتاي ايتىپ وتسەك, قارت قوستانايدىڭ بايعابىل قولتىعىندا دۇنيەگە كەلگەن اڭگىمەشىل زەرەك جان ەكەن. بۇيىعى جاتقان موماقان اۋىلى, ونداعى ادال ەڭبەگىمەن عانا ءناسىبىن تەرىپ, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن اڭعال قازاقتار جايلى ايتىپ كەلىپ, سول اۋىلدىڭ شەتكەرى قونعان قاراشا ءۇيىنىڭ بىرىنە, جارمۇحاممەد بەكىباەۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ, ياعني وزدەرىنىڭ شاپ-شاعىن شاڭىراعىنا ءبىزدى بىلدىرتپەي كىرگىزىپ كەپ جىبەردى.
* * *
– مىنە, – دەدى راديودان بەرىلىپ جاتقان كەشكى كونتسەرتتىڭ كۇيشىسىن حابارلاعان بەتتە جارمۇحاممەد اكە ءۇي-ءىشىنىڭ بارىنە تىڭدا دەگەندەي.
– ەەە, اسىل مۇرات, ازامات مۇرات, بار ەكەنسىڭ عوي, ءتىرى ەكەنسىڭ عوي, كۇيىڭدى تارتىپ ءجۇر ەكەنسىڭ عوي, – دەگەن جارمۇحاممەد اكەنىڭ ەكى كوزى دىمدانىپ, جاساۋراپ سالا بەرەدى.
بالالار ول كىم, اكەمىز نەگە جىلاپ وتىر دەگەندەي انالارىنا قارايدى. اناسى دا كەمسەڭدەپ وتىر. يەگىمەن اكەلەرىن نۇسقاپ, ءوزى ايتادى دەگەندەي يشارا بىلدىرەدى. اكەلەرى بولسا تەرەڭ ويعا باتىپ, ءبىر نۇكتەدەن كوز الماي ءبىراز وتىرىپ بارىپ, سەلك ەتە تۇسكەندەي ەسىن جيناپ, اۋىر كۇرسىنىپ سويلەپ كەتەدى (بۇل شامامەن 1962 نەمەسە 1963 جىلداردىڭ مۇعدارى بولسا كەرەك):
«1937 جىلى يتجەككەندە «ۆوركۋتا – كوتلاس» تەمىر جولىن سالدىق. سولتۇستىك دۆينا وزەنىنەن ايدىك كوپىر تۇرعىزدىق. سول تار جول, تايعاق كەشۋدە قازاق ازاماتتارى وتە كوپ ەدىك. جالپى سانى 250 مىڭ ادامعا دەيىن جازاسىن وتەگەن لاگەرگە بىزبەن بىرگە ايداۋدا بولعانداردىڭ كوبىسى سول قيىردا جان تاپسىردى. ءدام-تۇزىمىز تاۋسىلماعاندار امان-ەسەن ەلگە ورالدىق. بۇل ومىردە بار ما, جوق پا دەپ ءجۇرۋشى ەدىم, مىنا كۇي تارتىپ جاتقان مۇرات وسكەنباەۆ تا سول جەردە ارامىزدا بولعان ازامات ەدى. وتە تالانتتى كۇيشى, عاجاپ ونەرپاز جىگىت. مۇراتتىڭ دا بار كىناسى – ماڭعىستاۋ جاعىنداعى باي تۇقىمىنان شىققان كۇيشىلەردىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن ناقاق 10 جىلعا سوتتالعان بولاتىن.
سالالى ساۋساقتارى ەرەكشە جاراتىلعان مۇراتتى بىردەن ورتامىزعا تارتتىق. ونەرلى ازاماتتى تۇتقىنداعى جىگىتتەردىڭ ءبارى قولداي كەتتى. «مۇرات, سەن ساۋساعىڭدى ساقتا, جۇمىس اۋىر, ودان دا شارشاپ كەلگەن ءبىزدى سول ساۋساقتارىڭ ساۋىپ بەرەر كۇيمەن جۇبات», دەپ ول اتقاراتىن ەڭبەكتى جىگىتتەر ءبولىسىپ الدىق. مەن قاراعايدان دومبىرا شاۋىپ بەردىم. اسپاپقا «قارا دومبىرا» دەپ ات تا قويىپ الدىق. ءوزىمىز تۇرعىزعان باراقتا وتىرىپ وسى كۇيلەردى تىڭدايتىن ەدىك», دەيدى تاڭاتقاننىڭ اكەسى جارمۇحاممەد.
كەيىن جازاسىن وتەگەندەر جايلاپ ەلگە ورالا باستايدى. جارمۇحاممەد تە سول جەردە جىگىتتەرمەن قوش ايتىسىپ, ەلگە قايتادى. دوسى قاراعايدان شاۋىپ بەرگەن قارا دومبىرانى قۇشاقتاپ مۇرات سوندا قالسا كەرەك. جارمۇحاممەد ەلگە كەلۋىن كەلگەنمەن جىگىتتەردى ويلاپ, مۇرات دوسىنىڭ نە ءولى, نە ءتىرى ەكەنىن بىلمەي ىشقۇسا بولىپ جۇرگەندە, الگىندەگى راديودان ەسىمىن ەستىپ ەگىلەدى عوي.
ەڭ قىزىعى, شيرەك عاسىرداي ۋاقىت وتكەندە بايعابىل اۋىلىنا «قازاقكونتسەرت» كەلدى دەگەن ءبىر كۇنى حابار جەتەدى. كونتسەرتكە جارمۇحاممەدتىڭ جۇبايى زىليحا مەن قىزى جۇپار بارادى. نەبىر ونەرپازدار ساحناعا شىعا باستايدى. ءبىر كەزدە جۇرگىزۋشى اتاق-دارەجەسىن ايتىپ كەلىپ «كەلەسى بولىپ ساحناعا شىعاتىن كۇيشى مۇرات وسكەنباەۆ» دەپ حابارلاسا كەرەك. قۋانىپ كەتكەن زىليحا قىزىنا: – جۇپار-اۋ, بۇل كىسى اكەڭ ىلعي ايتىپ وتىراتىن كۇيشى كىسى, – دەپ ۇشىپ كەتە جازدايدى. دەرەۋ ۇيىنە جۇگىرىپ, جولداسى جارمۇحاممەدكە حابارلايدى.
جالما-جان جۇگىرگەن جارمۇحاممەد اعاسى اقمۇحاممەدتىڭ ونەرگە جاقىن ۇلى جاقسىلىقتان الگى قوناقتاردىڭ قايدا توقتاعانىن سۇرايدى. جاقسىلىق قوناقتاردىڭ اۋىل ديرەكتورى ساعيدوللا ءمۋسيننىڭ ۇيىندە ەكەنىن ايتادى. جارمۇحاممەدتىڭ تورگى ۇيگە جەتكەنشە جۇرەگى اتقاقتاپ كەتەدى. جيىرما بەس جىلدان كەيىنگى جۇزدەسۋ. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى قاتار وتكەرگەن باۋىرى, قانى دا, جانى دا تۋىس ەڭ ابزال ادامدى امان-ەسەن اۋىلىندا كورۋ قانداي عانيبەت؟!
نە كەرەك, ەكەۋى اندا شۇرقىراسىپ تابىسادى. ەڭىرەگەن قۇشاقتار ەبىل-دەبىل ايقاسادى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسادى. سول كۇنى جارمۇحاممەد مۇراتقا تاڭ اتقانشا كۇي تارتقىزىپتى. «انا كۇيدى تارتشى, مىنا كۇيدى تارتشى» دەپ ءالى دە تارتىلۋعا تىيىم سالىنعان كۇيلەردى كۇڭىرەنتسە كەرەك. سوندا شامامەن الپىسىنشى جىلداردىڭ وزىندە كەڭەس بيلىگىنىڭ قۇرىعى ونەر ادامدارىن اڭدىپ تۇرعان بولىپ تۇر عوي.
* * *
بۇل وقيعالار كەزىندە تاڭاتقان اعامىز وقۋدا بولسا كەرەك. كەيىن بارلىعىن ەستىپ, مۇرات اعاسىن كورە الماي قالعانىنا قاتتى وكىنىپتى. كەيىن ۇيلەنىپ, جۇمىس بابىمەن (كەڭەس وكىمەت قۇلاماعان كەز) اقتاۋعا بارعاندا, كۇيشىنىڭ اتالاس باۋىرلارى ارال, الاش ەسىمدى ۇلداردىڭ اكەسىنەن ونەرپاز تۋرالى تاعى دا ەستىپ, بىلەدى. ول اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, مۇرات وسكەنباەۆتان ءبىر قىز بالا قالسا كەرەك. جالعىز ۇرپاعى جاڭاوزەن جاعىندا تۇرادى دەپ ەستيدى. الايدا بارىپ تانىسۋعا تاڭاتقاندا ۋاقىت تاپشى بولادى...
اعامىزدىڭ رەداكتسيامىزعا كەلگەندەگى ەندىگى ماقساتى سول, مۇرات وسكەنباەۆتان تاراعان ۇرپاقتار وسى ماقالانى وقىپ, كەرى بايلانىسقا شىقسا, سولاردان الگى قارا دومبىرانىڭ قازىرگى حال-جاعدايىن بىلگىسى كەلەدى ەكەن. ونەرپاز جايلى باسقا دا تىڭ دەرەكتەر تاپقىسى كەلەتىنىن دە جاسىرمايدى. ءبىر سوزىندە الماتىداعى حالىق مۋزىكالىق اسپاپتار مۋزەيىنە تاپسىرعان بولۋى دا عاجاپ ەمەس دەپ جورامالدايدى. بەرتىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن قۇندى جادىگەردى ەشكىم لاقتىرا سالماعان شىعار دەپ ۇمىتتەنەدى.
قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنا حالىق قيسسالارىن, كوپتەگەن وسيەت, تەرمە, جىرلار توپتامالارىن تاپسىرعان مۇرات وسكەنباەۆ وزىمەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ايرىلماس سەرىك بولعان قارا دومبىرانى دا قاستەرلەپ بىرەۋگە امانات ەتكەن بولار دەپ ءبىز دە ۇمىتتەنەمىز.
جوعارىدا ايتىپ وتكەن «امانات» كىتابىنا جازىلعان العىسوزدە دە: «1981 جىلدىڭ جازىندا ماڭعىستاۋداعى مۇرات وسكەنباەۆقا ادەيىلەپ ىزدەپ بارعانبىز. اقىن ءۇيى قالانىڭ كۇنباتىس جاعىنان سالىنعان جاڭا پوسەلكەدە كوپ شاتىرلى كورىكتى ۇيلەردىڭ قالىڭ ورتاسىندا ەكەن. قىستاۋ جانىندا كۇمبىرلەگەن كيىز ءۇي تىگۋلى تۇر. ىرگە ءتۇرۋلى. قانشاما ەستىسەك تە جالىقتىرماس ونەردى تاماشالاپ, سول كۇنى ورەلى ونەرپاز قاسىندا قاس قارايعانشا وتىرىپ قالىپپىز. ءبىر ءسات كۇيشى, ىرگەدەن, قارا چەموداننان ءبىر بۋما قاعاز, ءوزىنىڭ ءتول تۋىندى, ولەڭ-جىرلارىن الىپ كورسەتتى. «مىناۋ مەنىڭ ولگەننەن سوڭ ارتىمدا قالار دۇنيەلەرىمنىڭ ءبىرسىپىراسى», دەگەن ەدى. سولاردى ىرىكتەپ قالىڭ كوپشىلىككە قايتا ۇسىنۋدى بورىش دەپ بىلدىك», دەپ جازىلعان.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, سول جىرلاردىڭ, سول كونە كۇيلەردىڭ كوبى الگى ۆوركۋتا قاراعايىنان جارمۇحاممەد بەكىباەۆ شاپقان قارا دومبىرامەن ورىندالعان بولۋى دا عاجاپ ەمەس. ءتىپتى سول اسپاپ تابىلار, تابىلماس, ماسەلە, قۇندى جادىگەردى ىزدەپ, تالاي قاسىرەتتى تاعدىرلار مەن جارالى جۇرەكتەردى سازبەن سۇيەگەن قاستەرلى قۋ تاقتايدى جوقتاپ, قاندى تاريحتى قايتا ءبىر ەسىمىزگە تۇسىرگەن تاڭاتقان اعانىڭ تاپ-تازا بولمىسىنىڭ ءبىزدى تولقىتىپ كەتكەنى بولدى.
