كىم مۇددەلى؟
«تالاپكەردىڭ تالاپتى بۇزۋىنا كىم كىنالى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن وسىعان كىمنىڭ مۇددەلى ەكەنىن انىقتاپ الايىق. سەبەبى بۇل – ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشۋ دا اسا ماڭىزدى. جوعارىداعى وقيعادا الدىمەن اتا-انا بالاسىنىڭ تالاپتى, ياعني ۇبت تاپسىرۋ ءتارتىبىن بۇزۋىنا مۇددەلى بولىپ تۇر. مۇنداي جايت كەم دەگەندە ءار ءۇشىنشى تالاپكەردىڭ اتا-اناسىندا كەزدەسەتىن شىعار. سوندا اتا-انا بالاسىن «تارتىپسىزدىككە» تاربيەلەپ وتىر ما؟ بالانى جونگە سالۋ ەڭ ءبىرىنشى اتا-انانىڭ مىندەتى ەمەس پە ەدى؟! بىراق ءبىزدى اياقتان شالاتىنى – «جۇرتتىڭ ءبارى سولاي ىستەيدى عوي» دەگەن جالاڭ ءسوز. ايتپەسە بىزگە حابارلاسقان تانىسىمىز سەكىلدى: ء«وزىڭ بىلەسىڭ عوي. الىپ شىعۋ كەرەك», دەپ جاتتاندى جاۋاپ بەرمەس ەدى.
ەكىنشىدەن, ۇبت تالابىن بۇزۋعا ء«تارتىپسىز» تالاپكەردىڭ ءوزى مۇددەلى بولىپ وتىر. ەگەر بۇلاي بولماسا, تانىسىمىزدى تالاپكەر توقتاتار ەدى. وسىلاي دەۋىمىزگە اتا-انانىڭ: «بۇل – ەكەۋىمىزدىڭ ورتاق شەشىمىمىز», دەگەن ءسوزى سەبەپ بولدى. ءاربىر تالاپكەر ءوز ءومىرى مەن ەرتەڭگى بولاشاعى ءۇشىن ءوزى شەشىم قابىلداۋى جانە ءاربىر زاڭسىز ءارى ءتارتىپسىز ارەكەتىنە اتا-اناسى ەمەس, ءوز باسىمەن جاۋاپ بەرەتىنىن ساناسىنان شىعارماۋى ءتيىس. بولماسا قاراعاندى قالاسىنداعى №86 مەكتەپتى بىتىرگەن ادىلەت ارىقباەۆتاي اناسىن الاڭداتىپ, سارساڭعا سالادى. ونىڭ اناسى تەستىلەۋگە كىرەر كەزدە پوستىداعى مامانداردىڭ ەسكەرتۋىمەن ءوز ەركىنشە شپارگالكالار مەن ۇيالى تەلەفوندى قالتاسىنان شىعارىپ, سودان سوڭ تولتىرىلعان اكتىگە قول قويعان 17 جاستاعى بالاسىنا اراشا سۇراپ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىنە حات جازدى.
«بالا 17 جاستا. ول كامەلەتتىك جاسقا جەتپەگەن. كوميسسيا مۇنداي ماڭىزدى, بالانىڭ تاعدىرىن شەشەتىن قۇجاتقا اتا-اناسىنىڭ جانە پسيحولوگتىڭ قاتىسۋىنسىز قول قويدىرۋعا قۇقىعى جوق. بۇل – بالانىڭ قۇقىعىن بۇزۋ», دەيدى اتا-انا. سوندا بالا تالاپ پەن ءتارتىپتى بۇزىپ تۇرعان جوق پا؟ اتا-اناسى «ول تىيىم سالىنعان زاتتاردى تەستىلەۋدە پايدالانعان جوق» دەگەن ءۋاج ايتادى. دەسە دە تالاپكەر ۇبت تالابىن بۇزۋعا تالپىنباسا, مۇددەلى بولماسا, بىلە تۇرا قالتاسىنا تىيىم سالىنعان زاتتاردى سالىپ بارماسا, وسىنىڭ ءبىرى دە بولماس ەدى عوي...
ۇشىنشىدەن, ۇبت تالابىنىڭ بۇزىلۋىنا تەستىلەۋ ءتارتىبىنىڭ نەمەسە سونى بەكىتكەن تاراپتىڭ ءوزى مۇددەلى مە دەگەن ويعا كەلەسىز. مۇددەلى بولماعان كۇننىڭ وزىندە تالاپكەردى تالاپ بۇزۋعا يتەرمەلەيتىندەي كورىنەدى. نەگە دەرسىز... مىسالى, ۇبت-نىڭ العاشقى ءۇش كۇنىندە-اق 676 وقۋشى تەستىلەۋدەن شەتتەتىلدى. شەتتەتىلگەندەردىڭ سانى تەستىلەۋ اياقتالعانشا وسە تۇسەتىنى انىق. وسى جەردە ءبىر نارسەنى جەتە ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك. تەستىلەۋدەن شەتتەتىلگەن تالاپكەرلەر تەك نەگىزگى, وسى ماۋسىمدا وتكىزىلىپ جاتقان ۇبت-نى تاپسىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى. ماۋسىمداعى ۇبت-نىڭ نەگىزگى بولاتىنى سول – ونىڭ ناتيجەسىمەن تالاپكەر مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتىنا ۇمىتكەر بولا الادى. ال قالعان ۋاقىتتا وتكىزىلەتىن تەستىلەۋلەردە (ماۋسىمداعى نەگىزگى ۇبت-دان بولەك ءبىر جىل ىشىندە 3 رەت تەستىلەۋ وتكىزىلەدى) شەكتى بالل جيناعان تالاپكەر ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اقىلى بولىمىنە ءتۇسۋى مۇمكىن. مۇنداي مۇمكىندىك البەتتە تالاپكەرلەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتى جويۋ ماقساتىندا قولعا الىندى. الايدا وسى جاعداي, انىعىن ايتقاندا قانشاما ۋاقىت بويى ەسكەرتىلىپ, قۇلاققا قۇيىلسا دا زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارعانداردى ءبىر جىلعا جوو-عا تۇسۋدەن شەكتەمەۋ ءتارتىبى دە تالاپكەردى تالاپ بۇزۋعا يتەرمەلەپ تۇرعانداي. ويتكەنى بالانىڭ ويىندا «بارلىق مۇمكىندىكتى, جان-جاقتى «جاردەمدى», ءتۇرلى كومەكتەسەتىن قۇرالداردى پايدالانىپ تەست تاپسىرىپ شىعايىن. قالايدا جوعارى بالل جيناپ گرانت ۇتايىن. بولماسا ءبارىبىر ءبىر ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسەمىن عوي» دەگەن سەنىمدىلىك پەن ءوزىنىڭ ۇعىمىنداعى ەڭ ءتيىمدى نۇسقا تۇرادى. ال ءبىر جىل بويى تەست تاپسىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلاتىنىن بىلسە, تالاپ پەن ءتارتىپتى بۇزۋدان تارتىنۋى كادىك. بىراق ءبارى دە مۇددەگە كەلىپ تىرەلەدى.
تالاپكەردىڭ تەستىلەۋ تالابىن بۇزۋىنا كىمدەردىڭ مۇددەلى ەكەنىن انىقتاپ الدىق. ونىڭ زاردابىنا كىمدەردىڭ كىنالى ەكەنىن مۇددەلى تاراپتار مويىنداي جاتار. الايدا 15 جىلداي ۋاقىتتان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتسا دا نەگە «ۇبت-نىڭ جىرى» بىتپەيدى, ءتارتىپ بۇزۋ تىركەلمەي وتپەيدى؟ تولىق, جۇيەلى, وسىعان دەيىنگى قاتەلىكتەر ەسكەرىلگەن ۇبت-نىڭ بالاماسى ازىرلەنبەيىنشە, تەستىلەۋدىڭ وتكىزىلە بەرەتىنى بەلگىلى. سولاي بولعانى دۇرىس تا. ازىرگە ۇبت-نىڭ شىن مانىندە ءادىل ءوتىپ, تالاپكەرلەردىڭ تالاپتى بۇزباي تاپسىرۋى ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟
تالاپتان تالاپ تۋادى
جالپى, ەلىمىزدە مۇعالىمدەردىڭ الىستا وتىرىپ وقۋشىسىنىڭ تەستىلەۋدەگى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەتىن «ادەتى» بار. وسىنداي فاكتىلەر كەزىندە كەزدەستى دە. ال سول پەداگوگتەر قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى ما؟ ولار زاڭدى, ءتارتىپتى, تالاپتى بۇزىپ قانا قويماي, سونداي ىڭعايسىز ارەكەتكە وقۋشىسىن دا ۇيرەتىپ, ماجبۇرلەپ تۇر عوي. سوندىقتان شاكىرتىن تالاپتى بۇزۋعا باعىتتاعان, ءوزى دە زاڭسىز ارەكەتكە بارعان ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرى جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس. بۇل ۇسىنىستى سول سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى ايتىپ وتىر. بەلگىلى مۇعالىم اياتجان احمەتجان ۇلى: «ارلى ۇستاز بالاعا شپارگالكا مەن تەلەفون پايدالانۋدى ۇيرەتپەيدى. ءتىپتى ۇستاز دەگەن اتى بار ادام ۇيرەتپەيدى. وكىنىشكە قاراي, ۇبت-دا پايدالاناتىن تەلەفونىن كرەديتكە الىپ بەرۋگە اتا-انانى ۇگىتتەيتىن, سونداي-اق شاماسى كەلمەگەن سۇراقتارعا ءتۇرلى چاتتاردان نان سۇراعان تىلەنشىدەي جاۋاپ سۇراپ شىققان وقۋشىسىنىڭ ناتيجەسىنە ماقتاناتىن مۇعالىمنىڭ مەكتەپتە ءجۇرۋىنىڭ ءوزى – قىلمىس», دەيدى. ال قىلمىس ءاردايىم جازالانۋى كەرەك. وسى ويدى قولداعان ەلورداداعى ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى №76 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ ديرەكتورى سافۋرا تولەكتەگى دە: «تەلەفوندى وڭدى-سولدى قولدانعان وقۋشىنىڭ جاۋابىن جويۋ ازدىق ەتەدى, وعان سىرتتا جاۋاپ بەرگەندەردى, سونىڭ ىشىندە سوراقىلىققا بارعان مۇعالىمدەردى دە جاۋاپقا تارتىپ, ولاردىڭ اتى-ءجونىن جاريالاپ, پەداگوگيكادان قۋىلۋى ءتيىس. كوميسسيا مۇشەلەرىن دە جازالاۋ كەرەك», دەيدى.
ءيا, كوميسسيا دەگەننەن شىعادى. بۇعان دەيىن ۇبت-دا كوميسسيا مۇشەسى بولعان مۇعالىم سايا تۋلەۋوۆا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ كەدەرگى كەلتىرەتىنىن, ءتىپتى تالاپكەرلەرگە شپارگالكا تاسىعانىن ايتادى. ال بيىلعى تەستىلەۋدى باقىلاعان بەلسەندى مۇعالىم ايمان ساعيدۋللا تەستىلەۋدە پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان زاتتاردى, قۇرالداردى تاسۋ ارەكەتىنىڭ بولماعانىن جەتكىزدى. «باسقا جەرلەردە ورىن العان شىعار. مەن كوميسسيا بولعان 4 كۇندە مۇنداي ماسەلە بولمادى. بارلىق وقۋشىنى مونيتوردان باقىلاپ وتىردىق», دەيدى. دەگەنمەن ۇبت-نى ۇيىمداستىرۋعا جۇمىلدىرىلعان جانداردىڭ كۇماندى ارەكەتتەرى بايقالعان. «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى ءبىر وقۋشىنى تەكسەردى. تەمىرىزدەگىش ەسىكتەن شيقىلداپ وتسە دە پارتيا وكىلىنىڭ قولىنان شيقىلداماي ءوتتى. مەن بىردەڭە بار ەكەنىن, دۇرىستاپ تەكسەرۋىن قايتا-قايتا سۇرادىم. سودان ءوزىمنىڭ تەكسەرۋىمدى تالاپ ەتتى. ال مەنىڭ بالاعا قول تيگىزۋگە قۇقىم جوق. اقىرى سول بالا تەستىلەۋگە كىردى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ديدار سماعۇلوۆقا جازدىم», دەيدى ا.ساعيدۋللا. ۇبت-نى باقىلاعان مۇعالىمنىڭ ايتۋىنشا, الگى تالاپكەر د.سماعۇلوۆ حاباردار بولعاننان كەيىن باقىلاۋعا الىنىپ, اۋديتورياعا تەلەفونمەن كىرگەنى انىقتالدى. بۇل ۋاقىتتا پەداگوگتىڭ مونيتوردان قاراۋعا رۇقساتى بولماعان. «تەستىلەنۋشى تەلەفونىن اياق كيىمىنە جاسىرىپتى. العاش تەكسەرگەندە سول جەردەن بەلگى بولعانىن بايقاپ ەدىم. كىرەبەرىستەگى جىگىت دəل تەلەفون تۇرعان تۇسقا تەمىرىزدەگىشتى قايتا جاقىنداتپاي قويدى. بۇل مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ بالالاردى قانداي جاعدايدا دا تەستىلەۋگە كىرگىزۋگە مۇددەلى ەكەنىن كورسەتتى», دەيدى بەلسەندى مۇعالىم.
ۇبت-نى ۇيىمداستىرۋعا جۇمىلدىرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرىن ىرىكتەۋ تۋرالى پىكىرتالاس پەن ءتۇرلى سىني پىكىرلەر ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. وعان ناقتى فاكتىلەر دە قوسا كەلتىرىلىپ ءجۇر. وسىعان وراي ۇبت-دا ءوز جۇمىسىن دۇرىس اتقارماعان اسسيستەنت نەمەسە كوميسسيا مۇشەسىن جۇمىستان ءبىرجولاتا بوساتۋ ەنگىزىلدى. قازىر ۇبت-نى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنان شەتتەتىلگەندەر بار ءارى ولاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇل تۋرالى ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ديدار سماعۇلوۆ: ء«بىز دە ءدال سىزدەر سياقتى ادىلدىكتى قالايمىز. جانە 70 بالدى جيناي الماي جۇرگەن وقۋشىنىڭ ۇبت-دا كەنەتتەن 130 بالدان جوعارى العانى بىزگە دە وكىنىشتى. وسى سىندى جايتتار جەكە-جەكە قاراستىرىلادى. عالامتوردا جاريالانعان ءاربىر كىتاپشا قايتالانباس جانە ونىڭ ءوز يەسى بار. ءبىز ءادىل تاپسىرماعان تەستىلەنۋشىنىڭ ارقايسىسىن انىقتاپ, ناتيجەلەرىن وسى جىلدىڭ 25 تامىزىنا دەيىن جويامىز. ءتىپتى وسىنداي ۇيىمداستىرۋ ىسىنە ارالاسىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ دە قىزمەتكەرلەردى جاۋاپقا تارتامىز. 25-تەن اسا ادام مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىنان شىعارىلدى, قازىر ونداعان قىزمەتتىك تەرگەۋلەر جۇرگىزىلۋدە», دەپ مالىمدەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن تەستىلەۋدىڭ ءادىل وتپەۋىنە جانە تالاپكەرلەردىڭ تالاپتى بۇزۋىنا قۇلقىننىڭ قامىن ويلاعان كەيبىر كوميسسيا مۇشەلەرى دە مۇددەلى. ماقالا باسىندا مۇددەلىلەردى انىقتاپ الۋدىڭ ماقساتى – وسى ءبىر كەدەرگىنى ايقىنداۋ بولاتىن. مىنە, بارلىق پروبلەمانىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى, ءتۇپ-تامىرى جەمقورلىقتا جاتىر. جەمقورلىق جويىلماي, ۇبت سەكىلدى كەز كەلگەن ءىستى 100 پايىز اشىق تا ءادىل ۇيىمداستىرۋ مۇمكىن ەمەس.
ال جەمقورلىقتى جويۋ – ءبىر جاعىنان جاڭا بۋىننىڭ قولىندا. ويتكەنى ولار قالاسا, ۇلكەندەردىڭ ۇگىتتەۋىنە دە مويىن بۇرماي, ادىلدىكتى تاڭداي الادى. سوڭعى سەنىم سولاردا عانا.
