ەلباسى • 29 ماۋسىم، 2020

قىرعىزستاننىڭ ناعىز دوسى

48 رەت كورسەتىلدى

مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى بىرنەشە رەت جازدىم. قازىر تاعى دا ول تۋرالى قالام تەربەتىپ وتىرمىن. بۇگىندە كەيىپكەرىم جاڭا قىرىنان كورىنۋدە. ول 30 جىل بويى اتقارىپ كەلگەن قىزمەتى – پرەزيدەنتتىك لاۋازىمىن ءىزباسارىنا تابىستادى. ياعني، ءبىزدىڭ گەوساياسي ايماقتا باسقالارىنىڭ قولىنان كەلمەي جاتقان باتىل قادام جاسادى. ءىزباسارىنا ءوز كۇشىن سىناۋعا مۇمكىندىك بەردى.

نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەڭ ماڭىزدى ساياسي قىزمەتتەن كەتكەنىمەن، ساياساتتان كەتپەدى. قازىر دە ەلىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن باسقارىپ وتىر. ساياساتكەرلەر ونىڭ ارەكەتىنىڭ سەبەبى مەن ماقساتىن بىلۋگە تىرىسىپ، كىمنىڭ مودەلىن ەسەپكە العانىن تالقىلاۋدا. قىتاي، يران، ءتىپتى ليۆيانى دا مىسالعا الادى. ءومىرىڭدى ارناعان جۇمىستى باسقاعا تاپسىرۋ وڭاي ەمەسى تۇسىنىكتى. الايدا ءىزباسارىن قالاي تاربيەلەپ، باعىتتاعانىنا قاراپ، بيلىك ءترانزيتى تۋرالى قاشاننان ويلاپ قويعانى بايقالادى. ونىڭ بيلىكتەن تۇبەگەيلى كەتپەگەنى دە جاقسى شىعار.

كەزىندە رەسەي يمپەراتورى نيكولاي ءى ويلانباي، تاعىنان اسىعىس باس تارتتى. وسىلايشا ەلدە قاۋىپتى بيلىك ۆاكۋمى پايدا بولدى. بارلىعى بيلىككە تالاسىپ، ناتيجەسىندە جاڭا رەۆوليۋتسيا باستالىپ، مەملەكەت، پاتشا وتباسى بيلىكتەن قۇلادى، ازاماتتىق سوعىس باستالدى. ەگەر پاتشا ۋاقىتىندا ويلانىپ، ءسال كىدىرىپ، بيلىك ءترانزيتى دەپ اتالاتىن مۇنداي قاۋىپتى پروتسەستى باسقارعاندا بارلىعى باسقاشا بولار ما ەدى؟

ءدال وسى جەردە "گلادياتور" فيلمىندەگى قىزىق ەپيزود ەسكە كەلەدى. وندا مارك اۆرەلي پاتشا قولباسشى ماكسيمۋستان "ريمدىك سەنات باسقارىپ ۇيرەنگەنشە" تاققا وتىرۋىن سۇرايدى. بىزدەرگە، ياعني عالىمدارعا قازاقستاننىڭ 2007 جىلى ءوز پارلامەنتىنىڭ مىندەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كونتسەپتسياسى بەلگىلى. فيلم مەن شىناي ءومىردىڭ بايلانىسى، مىنەكەي. نازارباەۆ 30 جىل بويى مەملەكەتتى سۇيرەپ كەلدى، ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى. نازارباەۆتىڭ ترانزيتتىك كەزەڭدە بيلىكتە بولۋى قازاقستانعا دا، ونىڭ كورشىلەرىنە دە وڭتايلى بولدى.

نازارباەۆتىڭ باتىل قادامدارىنا، باستامالارىنا قاشاندا تامساناتىنمىن. ويتكەنى شىندىق پەن اقيقاتتىڭ باعاسىن بىلەمىن. سونىمەن قاتار ءميفتىڭ دە قالاي جاسالاتىنىنان حابارىم بار. نازارباەۆ – ءبىزدىڭ زامانىمىز ءۇشىن ەرەكشە ساياساتكەر. ول ەرتەڭ موتوتسيكلگە وتىرىپ، جۇمىسقا كەلسە دە تاڭ قالمايمىن. نەمەسە گيتارادا ويناپ، ءان ايتسا دا تاڭدانبايمىن. ال ونىڭ تانىمال بولۋىنىڭ سەبەبى – دوگماتيك بولماۋىندا. ول ۋاقىتىن بوس اڭگىمەگە جۇمسامادى. ءسويتىپ رەفورمالار جۇرگىزۋدە ۋاقىت ۇتتى.

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىنداعى قازاقستان ەسىمدە. قازىرگىنىڭ ادامدارى وتىرىك ايتقىزباس. كمۋ-عا قاراستى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم، ەلدى ىشىنەن تانىدىم. ءبىز قىرعىزستاندىق ايلىعىمىزعا وتە جاقسى تۇراتىنبىز. دوستارىم الماتىعا دەمالىسقا ءجيى بارىپ تۇراتىن. بىرنەشە جىلدان كەيىن قازاقستان العا جىلجىپ، ءبىز ارتتا قالدىق. جاقسىلىققا ءۇمىت بار دەپ سەنەمىن.

بەلگىلى اكادەميك-ەكونوميست تۋرار كويچۋەۆ ءوزىنىڭ ەسەپتەرىن جاريالاعان بولاتىن. وعان نازار سالساق، 90-جىلداردىڭ سوڭىندا تمد ەلدەرى ادام باسىنا شاققانداعى ءىجو بويىنشا الەمدە 70-90-ورىنداردا بولعان.

بۇل اقپاراتتى وقىرمان مەنىڭ كوپتەگەن كىتابىمنان تابا الادى. شامامەن 50-گە جۋىق كىتابىم ەلگە جانە سىرتقا ارنالىپ جازىلدى. قىرعىزستان مەن قازاقستان سول كەزدە 85-86-ورىنداردا ەدى. ءبىز رەسەي فەدەراتسياسى، ۋكراينا، بەلارۋس، بالتىق پەن كاۆكاز ەلدەرىنەن كەيىن تۇردىق. ال قازىر قازاقستان رف-دان كەيىن 2-ورىندا، ال قىرعىزستان 144-مەجەگە توقتاعان. مەن تاريحشىمىن، ەكونوميكالىق ەسەپتى دوعارايىن.

نازارباەۆپەن 2010 جىلى مامىردا كەزدەسۋىم كەرەك ەدى. مەنىڭ قازاقستان ەلورداسىنا العاشقى ساپارىم ەدى. اسىعا كۇتتىم، نەسىن جاسىرايىن، ايتارىم دا بار ەدى. الايدا ەلىمىزدە كەزەكتى «رەۆوليۋتسيا» ورناپ، ول جاعدايىمىزدى ودان سايىن تومەندەتتى.

مىقتى دەنساۋلىق يەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تىڭ ارەكەتكە باردى. ول وزىنە لايىق ءىزباسار تاۋىپ، بيلىكتەن باس تارتتى. مۇنداي ءىزباسار – بارلىعىنىڭ ارمانى. مەنىڭ زامانداسىم دانا، ءبىلىمدى، عالىم، جوعارى تاجىريبەلى، ساياساتتىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنەن وتكەن، بىرنەشە ءتىل بىلەتىن ازامات. ارمان ەمەس پە؟

نازارباەۆتىڭ قولىنان باسقالارى ىستەمەگەن ارەكەت كەلدى. ول ەلگە ۇلكەن كولەمدە دونورلىق قاراجات تارتتى. قازىر قازاقستاننىڭ ءوزى دونور مەملەكەت. بۇل ونىڭ قازىرگى دارەجەسىنەن حابار بەرەدى.

ادام تۋرالى ونىڭ ءىس-ارەكەتى مەن جەتىستىگى حابار بەرەدى. مەنىڭ ويىمشا، ەلدى وزگەرتۋ، ءتىپتى قولىڭنان كەلسە الەمدى وزگەرتۋ ماڭىزدى. نازارباەۆ وسىنداي كىسى، مۇنى قارسىلاستارى ءتۇسىنۋى كەرەك. ەگەر قازاقتار ءوزىنىڭ 100 قاھارمانى تۋرالى كىتاپ جازاتىن بولسا، نازارباەۆ قازاق تاريحىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسى رەتىندە ءبىرىنشى تۇرۋى ءتيىس.

كسرو ىدىراعان تۇستا زاۋىت، فابريكالاردىڭ جۇمىسى توقتاپ، ايلىق تولەنبەدى. ەلدە سول كەزدە ءتىپتى وتتىق پەن تەمەكى دە جوق-تى. نازارباەۆقا "جوق" دەپ كەرى سويلەۋ قيىن مىقتى كوشباسشى ەدى. ول باسقا كورشىلەرىنە قاراعاندا العا ۇمتىلدى. قازاق ەكونوميكاسى بىردەن جۇمىس ىستەپ، ەلگە ينۆەستيتسيا اكەلدى. قازاقستان باسقالاردان ەرەكشەلەنە باستادى.

ناقتى ايتقاندا نازارباەۆ ءسىز بەن بىزگە قاجەت ادام. مەن تاريحشى رەتىندە ونىڭ پرەزيدەنتتىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ ساياساتكەرلەرىن اۋەلدەن مازالاپ كەلگەن ەكى ۇلكەن گەوساياسي الىپ رەسەي مەن قىتاي يمپەريالارىنىڭ اراسىنداعى ورتالىق ازياداعى بالانستى ساقتاۋ ماسەلەسىن قازاقتىڭ ابىلقايىر مەن ابىلاي حاندارى سياقتى شەشۋگە تىرىسقانىن بىلەمىن. وعان قوسا ايماقتاعى نەگىزگى گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ سانى ارتتى. وعان اقش پەن ەۋرووداق قوسىلدى. قازاقستاننىڭ قايسىمەن دە قاتىناسى جاقسى. بۇل دا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسى.

نازارباەۆ ارقاشان دا قىرعىزستاننىڭ ناعىز دوسى. ونى ول ىسىمەن دە، سوزىمەن دە دالەلدەپ كەلدى. بىزگە دۇرىس باعىت بەرىپ، وقيعالارعا جەدەل جاۋاپ بەرىپ وتىردى.

ءسوز سوڭىندا ايتارىم، ونىڭ ءىزباسارى قازىر تاجىريبە جيناپ، كۇش الىپ جاتقان قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇرعىسىندا بولماق. مۇنداي باسشى تۋرالى ارمانداۋ دا قيىن. ينتەللەكتۋالدىق، باسقارۋشىلىق قاسيەتتەرىنەن بولەك، ونىڭ ءبىزدىڭ جەرلەس ەكەنىمىزدى ەسكەرىپ وتكىم كەلەدى. ونىڭ اكەسى اشارشىلىق كەزىندە 10 جىل بىشكەكتە تۇرعان. بۇل دا ءبىزدىڭ كەلەشەك قاتىناسىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. الدا ءبىزدى كەرەمەت قاتىناستاردىڭ زامانى كۇتىپ تۇر. ءبىز، قىرعىزدار قازاقستاندىقتاردىڭ جەتىستىكتەرىنە شىن جۇرەكتەن قۋانىشتىمىز. ءوز تابىستارىمىزداي مارقايامىز. مەرەيتويىڭىزبەن، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! مەرەيتوي قۇتتى بولسىن، اعايىن!

زاينيدين كۋرمانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،

قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ ەكس-سپيكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار