– الەۋمەتتىك جەلى باق-تىڭ بىرقاتار ءرولىن يەمدەنە باستاعانىن مويىنداۋ كەرەك. ساتىپ الۋشى ساتۋشىعا تىكەلەي شىعا الادى. ساياساتكەرگە ءوزىنىڭ باعدارلاماسىن سايلاۋشىعا تانىستىرۋى ءۇشىن تەلەارناعا بارۋدىڭ قاجەتى دە جوق. سوعان قاراماستان, باق ءرولى ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيدە قالا بەرەدى دەپ ويلايمىن. قالاي بولعانمەن دە الەۋمەتتىك جەلىلەر نەگىزگى كونتەنتتى اقپارات اگەنتتىكتەرىنەن, گازەت پەن تەلەارنالاردان الادى. سوندىقتان جاڭا رەالياعا بەيىمدەلىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ەگەر بۇرىنىراقتا «بۇگىنگى جاڭالىق – ەرتەڭگى تاريح» دەگەن كونتسەپتسيا بولسا, بۇگىن بۇل «قازىرگى جاڭالىق – ءاپ-ساتتە تاريح». دەگەنمەن مۇنداعى ءبىر ماسەلە – ساپالى اقپارات تاراتۋ. شىنايى اقپاراتتى الەۋمەتتىك جەلىدەگى كەز كەلگەن حابارمەن الماستىرۋ اۋديتوريانىڭ پسيحولوگياسىنا ءسىڭىپ العان. ماسەلەن, جۇرت باق-تا جاريالانعان اقپاراتقا عانا سەنۋگە بولاتىنىن بىلەدى. سولاي بولا تۇرا, قازىر الەۋمەتتىك جەلى دە مەديا رەتىندە قابىلدانىپ ءجۇر. ساليقالى باق كەز كەلگەن اقپاراتتىڭ شىعۋ قاينارىن تەكسەرىپ, انىق-قانىعىن تاپتىشتەيدى. ال جاۋاپكەرشىلىگى جوق پابليكتەر تەكسەرىلمەگەن اقپاراتتى جەلىگە جاريالاي سالادى. مىنە, وسىدان بارىپ قىم-قيعاش, قولدان جاسالعان فەيك-نيۋس قاپتايدى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا اۋديتوريانىڭ ءارتۇرلى اقپاراتتار اعىنىنان شارشاعانىن, ساپالى كونتەنت پلاتفورماسىن ىزدەيتىنىن اڭعارا باستادىق. بۇل, اسىرەسە, توتەنشە جاعداي رەجىمى كەزىندە انىق بايقالدى. رەسمي باق-تىڭ (مەملەكەتتىك قانا ەمەس, جالپى اقپارات اگەنتتىكتەرى, گازەتتەر, تەلەارنالار) رەيتينگى بىردەن كوتەرىلدى, ويتكەنى اۋديتوريانىڭ سەنىمدى اقپاراتقا دەگەن سۇرانىسى كۇرت ارتتى.
– جالپى, وسى توتەنشە جاعداي مەن كارانتين كەزەڭىندە «قازاقپارات» قالاي جۇمىس ىستەدى؟
– بارلىق باق سەكىلدى ءبىز دە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ فورماتىنا كوشۋگە ءماجبۇر بولدىق. جاڭالىقتار قىزمەتىنە قاشاندا ء«تىرى» كونتەنت كەرەك, سول جاعىنان ازداپ قولايسىزدىق تۋىنداعانى بولماسا, سوڭعى جىلدارى زامان سۇرانىسىنا يكەمدەلىپ, قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ تەتىكتەرىن يگەرە باستاعان ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر ءۇشىن كارانتين رەجىمىنە بەيىمدەلۋ سونشالىقتى قيىن بولعان جوق. نەگىزگى پروبلەما كونتەنت جاساۋداعى الاڭنىڭ تارىلا تۇسۋىنە عانا قاتىستى دەپ ويلايمىن. وزىڭىزگە بەلگىلى, كارانتيننىڭ, كوروناۆيرۋستىڭ كەسىرىنەن جۋرناليست جۇزبە-ءجۇز سۇحبات الا المايدى. بۇقارالىق شارالارعا تىيىم سالىنعان. ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى تەك ونلاين رەجىمدە ءوتتى, ولاردىڭ ءوزى تەك كوروناۆيرۋستىڭ اينالاسىندا. اۋديتوريا دا كوروناۆيرۋس تۋرالى اقپاراتتان مەزى بولىپ, ءار الۋان كونتەنت تالاپ ەتە باستادى. مىنە, وسىنداي سۇرانىسقا ساي بولۋ ءۇشىن پسيحولوگتارمەن تىكەلەي ەفيرلەر وتكىزدىك, تاريحي وچەركتەر جاسادىق, ۇيدەگى ونلاين-كونتسەرتتەر ۇيىمداستىردىق, «ادامدىق كەلبەت» ماتەريالدارىن كوپتەپ جيناپ وقىرمانعا ۇسىندىق. جالپى, كوپ دۇنيە جاسالدى. اقپارات پورتالدارىنىڭ عانا ەمەس, «قازاقستان تاريحى», El.kz سەكىلدى تاقىرىپتىق جوبالاردىڭ دا رەيتينگى كوتەرىلگەنىن بايقادىق. جالپى العاندا, بىزدەگى بارلىق رەسۋرستىڭ, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنتتاردىڭ وقىرماندار سانى ارتتى. بۇل ساپالى ءارى سەنىمدى كونتەنتتىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى.
توتەنشە جاعداي تاجىريبەسى نەنى كورسەتتى؟ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبارىنىڭ دە – جۋرناليستەر مەن رەداكتورلار, فوتوقىزمەت پەن ديزاينەرلەر, بۋحگالتەر مەن كادر قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاشىقتان جۇمىس ىستەي الاتىنىن كورسەتتى. دەگەنمەن, كەڭسەدەگى جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى جوعارىراق ەكەنى راس.
– ءسىز «حايپوكراتيا» تەرمينىن ءجيى قولداناسىز. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟
– الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر قازىردىڭ وزىندە وتە اۋقىمدى اۋديتوريا ءۇشىن اقپاراتتىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرىپ جاتىر. ولار كەيدە مانيپۋلياتسيا قۇرالىنا, ۆيرتۋالدى توبىردىڭ كوڭىل كۇيىن باسقارۋ تەتىگىنە دە اينالىپ جاتادى.
اۋديتوريا الەۋمەتتىك پلاتفورمالاردىڭ ەركىندىك جانە بەيتاراپتىق يلليۋزياسىنا بوي الدىرادى. ولاردىڭ وسى وسال تۇسىن پىسىقايلار مانيپۋلياتيۆتىك ماقساتتارعا پايدالانادى. سونىڭ سالدارىنان «ايعايشىل ازشىلىق ورتالىقتارى» پايدا بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. ولار ياعني تروللدار, حايپوجورلار مەن كيبەرقاۋىمداستىقتار وزدەرىنىڭ «جالدامالى» كوزقاراسىن تىقپالاۋ ماقساتىندا الەمجەلى الگوريتمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ولقى تۇستارىن پايدالانادى. ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك جەلىدە كوتەرىلگەن حايپ (شۋ) پەن قولدان جاسالعان بايبالام سالدارىنان شۇعىل شەشىم قابىلداناتىن كەيستەر دە ورىن الىپ جاتىر. مىنە, حايپوكراتيا دەگەن وسى – «ايقايشىل ازشىلىق ديكتاتۋراسى». بۇل دۇرىس ەمەس. ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋعا ەشقانداي دا ەموتسيا سەبەپ بولماۋى ءتيىس. ماسەلەن, بريتانياداعى Dayli Mail تابلويدىنىڭ تيراجى سالماقتى Guardian-عا قاراعاندا بىرنەشە ەسە كوپ. الايدا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ ورتالىقتارى نەگىزىنەن تابلويدقا ەمەس, ساليقالى باسىلىمعا جۇگىنەدى.
قازىر ادامدار حايپتان جالىعا باستادى. سوندىقتان سەنىمدى اقپارات تاپشىلىعىنا جول بەرمەۋ كەرەك. ول ءۇشىن ساپالى فاكتچەكينگتەر جاسالۋى ءتيىس جانە قولدانبالى ءارى ناقتى اقپارات ارقىلى اۋديتوريانى سەنىمدى اقپارات اينالىمىنا ەنگىزىپ وتىرۋ قاجەت. توتەنشە جاعداي رەجىمى مەزگىلىنەن قاراپايىم عانا مىسال: الگى 42500 تەڭگە تۋرالى اقپاراتتى ىزدەگەندە ەڭ ءبىرىنشى «قازاقپارات» سىلتەمەسى شىعىپ, سوسىن عانا ارنايى رەسۋرستارعا جول كورسەتىلدى. رەيتينگتى ەش مانيپۋلياتسياسىز, حايپ پەن فەيكسىز كادىمگى قاجەتتى اقپاراتتاردان دا جاساۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, «ادامدىق كەلبەتى» بار ساپالى اقپاراتتاردى «سارى» جاڭالىقتارعا قارسى قويۋعا بولاتىن بىردەن-ءبىر فورمات دەپ ويلايمىن. ارينە ىزدەۋ جۇيەلەرىنەن, الەۋمەتتىك جەلىلەردەن جارناما ساتىپ الىپ, تراففيك تۇرلەندىرە بەرۋگە دە بولادى. كەيبىر باق, پابليكتەر الەۋمەتتىك جەلىدە سولاي ىستەپ تە ءجۇر. بىراق بۇل ءتيىمدى جول ەمەس. جاساندى اۋديتوريانى ۇدايى ۇيىستىرىپ تۇرۋ كەرەك, بۇل دەگەنىڭىز «بوس ورىنعا» اقشا شاشۋمەن تەڭ. ال بىزگە بۇل كەرەك ەمەس, بىزگە شىنايى تراففيك كەرەك, سەنىمدى اقپاراتقا ارقا سۇيەيتىن ناعىز ساپالى اۋديتوريانىڭ بولعانىن قالايمىز. وسى رەتتە ءبىر ۇردىسكە نازار اۋدارتايىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەپ اتالاتىن بارىنشا ءپرينتسيپتى تالابى بارىن بىلەسىز, بۇل – قوعامداعى كەز كەلگەن كۇردەلى قۇبىلىس, وقيعانى دەر كەزىندە, ءجىتى قاداعالاپ وتىرۋعا ءتيىستى سەرگەك مەملەكەت كونتسەپتسياسى. وسى رەتتە ءوز مىندەتىنە ادال باق-قا جۇكتەلەر مىندەت ەرەكشە دەپ بىلەمىن.
تاعى ءبىر قىزىق تەندەنتسيا تۋرالى ايتا كەتكىم كەلەدى. ينتەرنەت داۋىرىنە دەيىن ادام تاۋلىگىنە ەڭ كوپ دەگەندە 20-30 اقپارات الاتىن ەدى, قازىر ءدال وسى كولەمدەگى اقپارات ءبىر-اق ساعاتتا شىعادى. «شۇعىل» حابارلاردىڭ كوپتىگى جالعان, جاساندى اقپاراتتىڭ تۋىنا تۇرتكى بولادى. فەيكتەرگە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ قاجەت-اق. قازىر كەيبىر ەلدەردە فەيككە قارسى زاڭ قابىلداۋ تۋرالى باستاما ايتىلىپ ءجۇر.
– بيىل اقپان ايىندا «قازاقپارات» جشس مەن «قازكونتەنت» اق بىرىكتى. بۇنىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار ەدى؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل ارينە ۆەدومستۆوعا تاۋەلدى مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن جاسالدى. بۇل جەردە داۋرەن اباەۆتىڭ ەڭبەگى زور. مينيسترلىككە باعىنىشتى قۇرىلىمدار سانىن قىسقارتۋ قادامىنا بارىپ جاتقاندار كوپ ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ال مۇنداي ۇيىمدار ازايعان سايىن باسقارۋ جۇيەسى دە يكەمدى بولا تۇسەدى. بىرىگۋ ناتيجەسىندە اكىمشىلىك-باسقارۋ پەرسونالى وڭتايلاندى. ياعني شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەر سانى ارتىپ, اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەر سانى كەرىسىنشە كەمىدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ينتەرنەت-رەسۋرستار اراسىندا سينەرگيا قالىپتاسىپ وتىر. بارلىق رەسۋرس ءبىر ورىندا شوعىرلانىپ, ءوزارا بايلانىستا بولادى. ءبىر-بىرىمەن بەلسەندى تۇردە كونتەنت الماسىپ, ورتاق كوركەمدىك كەڭەستەرى جۇمىس ىستەي باستادى. ۇيلەستىرۋ, مۋلتيمەديا سەكىلدى قىزمەتتەر قۇرىلدى. وسىنداي وڭتايلانۋ ارقاسىندا بارلىق رەداكتسيانىڭ كۇشىن جۇمىلدىرىپ, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردى جەدەل ءارى ساپالى جاساۋعا مۇمكىندىك تۋدى. مىسالى, COVID-19 تۋرالى Coronavirus2020.kz رەسمي پورتالىن «قازاقپاراتتىقتار» ءبىر تاۋلىك ىشىندە جاساپ شىعاردى. اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ ءدال وسىنداي شۇعىل جوبالار ءۇشىن الەۋەتى وتە جوعارى. ۇشىنشىدەن, «قازاقپارات» پەن «قازكونتەنتتىڭ» قوسىلۋى ارقىلى ۇلتتىق ينتەرنەت مەدياحولدينگىنىڭ نەگىزى قالىپتاسا باستايدى, بۇل قازىرگى جاعدايدا اسا ماڭىزدى. ويتكەنى قازىرگى مەديا الاڭ – بۇل ينتەرنەت.
– «قازاقپارات» – شەتەلدە مەنشىكتى تىلشىلەر جەلىسى جۇمىس ىستەيتىن, كوپتەگەن شەتەلدىك سەرىكتەستەرى بار ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر جەتەكشى اقپارات اگەنتتىگى. جاڭالىقتار بەس تىلدە: قازاق, ورىس, اعىلشىن, قىتاي جانە وزبەك تىلدەرىندە تارالادى. بۇدان قانشالىقتى پايدا بار؟
– ارينە شەتەلدە مەنشىكتى ءتىلشى ۇستاۋ ۇلكەن ابىروي ءارى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. ءبىز حالىقارالىق جاڭالىقتاردى كوبىنەسە ءوز تىلشىمىزدەن نە بولماسا سەرىكتەستەرىمىزدەن سۇراۋ سالىپ الۋعا تىرىسامىز. بىرەۋدەن كوشىرگەنشە ءوزىمىزدىڭ ءتول اقپاراتتى قالىپتاستىرعان دۇرىس. قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ الدىمىزدا حالىقارالىق اقپارات قىزمەتىن كەڭەيتۋ مىندەتى دە تۇر. بۇل رەتتە تاشكەنتتە ورتالىق ازيا بيۋروسىن قۇرۋ جونىندەگى جوبانى اسا ماڭىزدى دەپ اتار ەدىم. سونىمەن بىرگە «قازاقپاراتتىڭ» مىندەتى – حالىقارالىق وقيعالاردى ەلىمىزدە تاراتۋ عانا ەمەس, قازاقستان تۋرالى جاڭالىقتاردى شەتەلگە دە كوبىرەك شىعارۋ, جاريالاۋ. قازىر الەمنىڭ ەڭ ءىرى اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ ءبىرى Xinhua پورتالىنان «قازاقپاراتقا» تىكەلەي سىلتەمەنى كورە الاسىزدار. ەۋروپاداعى ءبىزدىڭ سەرىكتەسىمىز ANSA يتاليانىڭ ەڭ ءىرى اگەنتتىگى «قازاقستان جاڭالىقتارى» اتتى جەكە ايدار اشاتىن بولادى. ايتا كەتەيىن, «قازاقپاراتتىڭ» وزبەكشە نۇسقاسى مەن ء«وزا»-نىڭ قازاق رەداكتسياسى بۇل – 2019 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاشكەنتكە ساپارى اياسىندا جۇزەگە اسقان جوبا. جالپى, «قازاقپارات» قيىر شىعىستان وڭتۇستىك امەريكاعا دەيىنگى ارالىقتاعى 47 حالىقارالىق سەرىكتەسىمەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ باستى كريتەريى – سەنىمدى اقپارات. بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىز وسى سەرىكتەستەرىمىزگە فەيك جاڭالىقتاردى اجىراتىپ وتىراتىن «قازاقپارات» جاساعان جۇيەنى ۇسىنعىمىز كەلەدى.
– بيىل – «قازاقپارات» اگەنتتىگىنە 100 جىل. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش اقپارات اگەنتتىگىنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىن قالاي تويلايسىزدار؟
– ءبىز بۇل داتانى تويلايمىز ەمەس, اتاپ وتەمىز دەگەن ورىندىراق بولادى. توي تويلاماي-اق, ناقتى ىستەر اتقارعىمىز كەلەدى. بۇل رەتتە ەڭ ءبىرىنشى مىندەت تەحنيكانى جاڭارتۋ مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ بولعان ەدى. وسىعان قاتىستى ەڭ الدىمەن اگەنتتىكتى مودەرنيزاتسيالاۋعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەنى قولداعانى ءۇشىن ءبىزدىڭ مينيسترلىككە ريزاشىلىق بىلدىرگىم كەلەدى. جوسپارعا كەلسەك, جاساندى ينتەللەكت بازاسىندا بولاشاقتا اقپاراتتار فابريكاسىن قۇرۋ ويدا بار. عاسىرلىق مەرەيتويعا بايلانىستى اگەنتتىكتىڭ شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بىرلەسە جاساعان اقپارات الماسۋدىڭ ۆيرتۋال جۇيەسى ىسكە قوسىلادى. قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا كەلسەك, تاعى دا سول اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «قازاقپارات» جاڭا زاماناۋي كەڭسەگە قونىستاندى. 100 جىلدىق اياسىندا جاس جۋرناليستەرگە جەتەكشى شەتەلدىك اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزۋدى ونلاين-فورماتتا جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ويلاستىرىپ جاتىرمىز. تۇرىكتىڭ Anadolu جانە ازەربايجاننىڭ AzerTAC بىزبەن تۇيدەي قۇرداس – 2020 جىلى 100 جىل تولىپ وتىر, ولارمەن ورتاق جوبا جوسپارلاپ جاتىرمىز. مەرەيتويعا بايلانىستى باسقا دا جوبالار بولاتىنى انىق. ايتسە دە ولاردىڭ ءبارى شىعىندى تالاپ ەتپەيتىن, پراگماتيكالىق ءىس-شارالار بولۋى كەرەك, بۇگىنگى ۋاقىت تالابى دا – وسى. بۇعان قوسا مەرەيتويلىق ءداستۇرلى اتريبۋتتار: ەستەلىك بەلگىلەر, شەتەلدىك باق-تا جاريالانىمدار, فوتوالبوم, «قازاقپارات» ارداگەرلەر كەڭەسىن قۇرۋ جانە باسقا دا شارالار جوسپارىمىزدا بار.
ايتا كەتەيىن, 2020 جىلى baq.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولادى. قازاق تىلىندە جاڭالىق تاراتاتىن بىرەگەي اقپارات قۇرالى, ءوزىنىڭ ورنىقتى اۋديتورياسى قالىپتاسقان اگەنتتىك.
– تاريح دەمەكشى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا قازاق زيالىلارى ءباسپاسوز توڭىرەگىنە توپتاسقانى, ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ قۋدالاۋعا ۇشىراپ, جاپا شەككەنى بەلگىلى. ءبىر كەزدەگى قازتاگ, بۇگىنگى «قازاقپارات» تاريحىندا اقتاڭداق وقيعالار ورىن العان با؟
– قاسىرەتتى جىلدارداعى ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ تاعدىرىن تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى ولارعا جابىلعان جالا, جاعىلعان كۇيە قازاق زيالىلارى باسىنداعى قاسىرەتتەن كەم ەمەس ەدى. مىسالى, 1959 جىلى حرۋششەۆتىڭ ءسوزىن تولىق بەرمەگەنى ءۇشىن سول كەزدەگى قازتاگ باسشىسى دا, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى دا بىردەي جازالانعان. سول سەكىلدى قازتاگ-تىڭ العاشقى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ۆياتيچ-كيريللوۆ اركادي يۆانوۆيچ 1938 جىلى «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن قازان ايىندا الماتى ماڭىندا اتىلىپ كەتتى.
قازاقتىڭ تالانتتى اۋدارماشىسى, كورنەكتى جۋرناليست, ۇزاق جىلدار بويى قازتاگ-تا قىزمەت ىستەگەن, اگەنتتىكتىڭ اۋدارما ءبولىمىن باسقارعان قالامگەر حاسەن وزدەنباەۆ تا تالاي قۋعىنعا ءتۇستى. وعان 1937 جىلى ءوزى باسقاراتىن گازەتتە كەتكەن قاتە ءۇشىن «حالىق جاۋى» دەگەن كۇيە جاعىلدى, كەيىننەن 1938-1941 جىلدارى وسى جالامەن سوتتالىپ, تۇرمەگە وتىرىپ شىقتى. 1955 جىلدان باستاپ ۇزاق جىلدار بويى قازتاگ-تا اۋدارماشى بولىپ ىستەدى. ال بەرتىندەگى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى سوت وتىرىسىنان الەمگە اقپارات تاراتىپ, فوتوسىن جاريالاعانى ءۇشىن قازتاگ-تىڭ باس ديرەكتورى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ تا جاپا شەكتى. قايرات رىسقۇلبەكوۆ باستاعان بەس قازاق جىگىتىنىڭ سوت زالىندا قاسقايىپ تۇرعانى بەينەلەنگەن فوتونىڭ اۆتورى يۋري بەككەر دە, ديرەكتور جۇماعالي ىسماعۇلوۆ تا, سوسىن قازتاگ-تىڭ وسى فوتوسى مەن اقپاراتىن باسقان گازەت باسشىلارى دا جازالاندى. مىنەكي, وسىنىڭ ءبارىن تالداپ, ءارحيۆتى اقتارا بەرسە, ءالى دە ءبىراز دۇنيە اشىلاتىن ەدى.
– دەگەنمەن 100 جىل – بۇل مەرەيلى مەجە. مۇنداعى نەگىزگى ميسسيا قانداي؟
– تاعى دا قايتالاعىم كەلىپ تۇر – ءبىز تويلامايمىز, اتاپ وتەمىز. اگەنتتىك العاش رەت 1920 جىلى ورىنبور قالاسىندا روستا بولىمشەسى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ اقپارات ورگانى رەتىندە قۇرىلدى. كەڭەستىك تسەنزۋرا اياسىندا جاڭالىقتار تاراتتى. دەگەنمەن مۇنىڭ ءوزى – تاريح, 1920 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ اۋماعىندا ەشقانداي دا اقپارات اگەنتتىگى بولعان ەمەس, «قازاقپارات» وتاندىق اقپارات تاراتۋ ءداستۇرىنىڭ بىردەن-ءبىر مۇراگەرى. سوندىقتان دا, وسى داتانى اتاپ وتە وتىرىپ, ءبىزدىڭ اگەنتتىكتىڭ ناعىز دامۋ كەزەڭى تاۋەلسىز قازاقستان تۇسىندا بولعانىن ەش ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ۇيىمنىڭ ناعىز دامۋ كەزەڭى عانا ەمەس, ناعىز تاريحى دا تاۋەلسىزدىكتەن باستالادى. ويتكەنى كەز كەلگەن باسقا سالا سياقتى قازتاگ ءبىرتۇتاس مەتروپوليالىق جۇيەنىڭ دەربەس اقپارات ساياساتىن جۇرگىزۋگە قاۋقارسىز ايماقتىق بولىگى عانا بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان تۇبەگەيلى ساياسي رەفورما تۇسىندا بۇل مەكەمەنىڭ ۇيرەنشىكتى قازتاگ اتاۋى «قازاقپارات» (Kazinform) دەپ وزگەرتىلدى. اتىمەن بىرگە جۇمىس ءستيلى, ءپرينتسيپى, ماقسات-مازمۇنى وزگەردى. قازىر دە ول تاۋەلسىز ەل مۇددەسىن كوزدەيتىن ساليقالى اقپارات قۇرالى.
اگەنتتىك تاريحى وتە باي. مىسالى, كسرو مەن اقش اراسىنداعى ەڭ ءبىرىنشى راديوموست قازتاگ («قازاقپارات») ارقىلى جۇزەگە استى. وسى راديوموست جۇمىسىنا ايگىلى امەريكالىق ءانشى پول روبسون ارالاسقان. قازاق تىلىندەگى اقپاراتتىق جۋرناليستيكا دا «قازاقپاراتتان» باستاۋ الدى. باستاپقىدا اۋدارما بولعانىمەن, كەيىننەن قازاق تىلىندەگى ءتول اقپاراتتار تارالدى. كاكىمجان قازىباەۆ ديرەكتور بولعان كەزدە قازتاگ ساتىپ العان تەحنيكالار ءتىپتى ماسكەۋدەگى كەيبىر رەداكتسيالار ءۇشىن ارمان بولعان ەكەن.
امەريكالىق ساياساتتانۋدا «گورباچەۆ ديلەمماسى» دەگەن انىقتاما بار. يۋدجين مەتۆين ەنگىزگەن. وسى كەڭەستىك باسشىلىقتىڭ ديلەمماسى تاسس-تىڭ قازتاگ-قا سىلتەمە جاساي وتىرىپ 1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى حابار تاراتۋىنان باستالدى. بۇل شىن مانىندە كەڭەستىك اقپارات اگەنتتىگىنىڭ جاپپاي بۇقارالىق قارسىلىق تۋرالى حابار تاراتقان ەڭ العاشقى وقيعاسى ەدى. وسىدان بارىپ «گورباچەۆ ديلەمماسى» پايدا بولدى: ءتىپتى شارتتى تۇردەگى اشىقتىقتىڭ ءوزى كوممۋنيستەردى شاتقاياقتاتىپ تاستادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاعانى تۋرالى اقپاراتتى دا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ قازتاگ («قازاقپارات») تىلشىلەرى تاراتتى. قازاقستاندا رەسمي ەمەس لاتىن گرافيكاسىنداعى اقپاراتتار العاش رەت «قازاقپارات» ارقىلى بەرىلدى. ەلىمىزدەگى «توتە جازۋ» نۇسقاسى دا ەڭ العاش «قازاقپارات» قابىرعاسىندا اشىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى اگەنتتىك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, شەتەلدىكتەر ءۇشىن دە سەنىمدى اقپارات الاتىن قاينار كوزگە اينالدى. قازىردىڭ وزىندە دە ءبىزدىڭ اگەنتتىك شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى ءۇشىن رۋحاني بايلانىستى جالعاستىراتىن بىردەن-ءبىر اقپارات كوزى بولىپ كەلە جاتىر.
ايتپاقشى, بىلتىر «وتانداستار قورى» اق مەن بىرلەسىپ العاش رەت شەتەلدە قازاق تىلىندە اقپارات تاراتاتىن باق وكىلدەرىن استاناعا شاقىرىپ, شەتەلدەگى قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزدىك. ناتيجەسىندە «قازاقپارات» حاا مەن «وتانداستار قورى» اق بىرلەسىپ شەتەلدە شىعاتىن قازاقتىلدى باق قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى جوسپارلادى.
– ءسىز «قازاقپاراتقا» باسشىلىققا كەلگەلى ءۇش جىلدان اسىپتى. وسى ۋاقىتتا نە وزگەردى؟ قانداي ىستەر اتقارىلدى؟
– اگەنتتىك جۇمىسىنا باعانى مەن ەمەس, اۋديتوريا بەرۋى كەرەك. مەن تەك ءوز تاراپىمنان «قازاقپارات» جۇمىسىنىڭ ءبىر مينۋت تا توقتامايتىنىن ايتا الامىن. بىزدە مەرەكە دە, دەمالىس كۇن دەگەن دە جوق, تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيمىز.
قازىرگى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا مەملەكەتتىك كونتەنتتىڭ ساپاسىن زامان تالابىنان شىعاتىن ساپاعا كوتەرۋ تۋرالى بىرقاتار مىندەت جۇكتەدى. رەسۋرستاردىڭ بىرىنەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تالداپ, تۇسىندىرەتىن پورتال قۇرىلادى. شەتەلدىك تىلشىلەر جەلىسىن كەڭەيتۋ بويىنشا دا جوسپار بار, سترينگەرلەر تارتۋىمىز مۇمكىن. تاقىرىپتىق رەسۋرستارعا كەلسەك, ولار دا وزگەرەدى. الدىن الا ەشتەڭە ايتقىم كەلمەيدى, ۋاقىتى كەلگەندە جاساپ, كورسەتەمىز.
«قازاقپارات» اتتى ۇلكەن وتباسىنىڭ تىنىمسىز جۇمىسىنا باعانى تاريح بەرەر. ويتكەنى 100 جىل – بۇل الداعى ۇلكەن داڭعىل جولدىڭ باستاۋى عانا.
اڭگىمەلەسكەن
ءۋاليحان قوسانباي,
«Egemen Qazaqstan»
