مەرەيتوي يەسىنىڭ قۇرمەتىنە حالىقارالىق ونلاين-كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلماقشى ەكەن. «قانداي جاعداي بولسا دا سەيىت اعانىڭ ءدال تۋعان كۇنىندە وتكىزەمىز. كوپتەگەن ەلدەر عالىمدار Zoom ارقىلى قوسىلۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ءبارى دە قىزىعىپ وتىر», دەيدى كەنجەحان. سونىڭ الدىندا جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت حابارلاسىپ, 25 ماۋسىمدا نۇر-سۇلتانداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ەلوردانىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ قاتىسۋىمەن ونلاين پىشىندە كونفەرەنتسيا وتكىزىلەتىنىن ايتقان, سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ عىلىمداعى شاكىرتى رەتىندە سول جيىنعا مودەراتورلىق ەتىپ بەرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ءبارى دۇرىس. وتە دۇرىس. مۇنداي بيىكتەگى تۇلعالارعا قانداي قۇرمەت تە, قانداي ءىلتيپات تا جاراسادى.
ونى بۇل بيىككە بەتتەتكەن باسپالداق وسىدان الپىس جىلداي بۇرىن باستالعان. «ەدىگەمەن (كورنەكتى فولكلورشى ەدىگە تۇرسىنوۆ – س.ا.) بىرىگىپ جازعان «ەرتەكشى شالقارباي داڭىلباەۆ» اتتى العاشقى عىلىمي ماقالاسى ءالى ەسىمدە. ول عىلىم اكادەمياسى باسپاسىنان شىققان «قازاق فيلولوگياسىنىڭ ماسەلەلەرى» اتتى جيناقتا جاريالاندى. بۇل تالانتتى جاستار ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولدى», دەپ جازادى اكادەميك سەرىك قيراباەۆ «عۇلاما» اتتى ماقالاسىندا. قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولا ءجۇرىپ, وسىنداي قۇندى جاريالانىمدارىمەن كوزگە تۇسكەن, ۇلى اۋەزوۆتىڭ باتاسىن الىپ ۇلگەرىپ, ءا دەگەننەن ناعىز عالىمدىقتىڭ جولىنا بەت قويعان جاس سەيىتتىڭ باعىن بىردەن جاندىرعان باستى جايدىڭ ءبىرى اتاقتى فولكلورتانۋشى ن.سميرنوۆانىڭ اسپيرانتى اتانۋى ەدى. «جاس شاكىرتىنىڭ قارىم-قابىلەتىن تانىپ, بولاشاعىنا سەنگەن نينا سەرگەەۆنا سەيىتتى ۇلكەن اكادەميالىق مەكتەپتەن وتكىزدى. مەكتەپ بولعاندا قانداي! ورىس فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ كىلەڭ مىقتىلارىنىڭ ىرگەلى ەڭبەكتەرىن جاس سەيىت باس الماي وقىپ, زەيىنىنە توقىدى, قازاق ماتەريالدارى نەگىزىندە اۆتورلىق وي-تۇجىرىمدار جاساپ, ءوز زەرتتەۋلەرىندە دامىتتى», دەيدى سەراعاڭ جاڭاعى ماقالاسىندا. جاس عالىم رەسەيلىك اكادەميالىق فولكلور مەكتەبى, ارعىداعى گ.پوتانين, ۆ.رادلوۆ, ا.ۆەسەلوۆسكي, بەرگىدەگى ۆ.پروپپ, ۆ.انيكين, ن.كولپاكوۆا, ۆ.گاتساك, ە.مەلەتينسكي, ك.چيستوۆ, وزىمىزدەگى م.سيلچەنكو, ن.سميرنوۆا ۇسىنعان ۇزدىك ۇلگىلەردەن كوپ ۇيرەنگەن, سولار ۇستانعان قاستەرلى قاعيداتتاردان مول تاعىلىم العان. اكادەميالىق مەكتەپ دەگەننەن ەسكە تۇسەدى, اسپيرانتۋرادا جۇرگەنىندە سەيىت گازەتكە بىرەر ماقالا جاريالاپتى, سول جازعاندارىن وقىعان نينا سەرگەەۆنا قاتتى رەنجىپتى. ونىسى نەسى؟ جەتەكشى دەگەن شاكىرتىنىڭ باسپاسوزدە كورىنە بەرگەنىنە قۋانبايتىن با ەدى قايتا؟ جوق, ءدال وسىعان شىن عالىم قۋانا قويماپتى. ء«ستيلىڭدى جەڭىلدەتىپ الاسىڭ, عىلىمي ءسوز ساپتاۋدان الشاقتاپ قالاسىڭ» دەپتى دە, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن جازىپ بىتىرگەنشە گازەت رەداكتسياسى اتاۋلىعا جاقىنداۋعا تىيىم سالىپتى. بىلگەن جانعا بۇل دا ءبىر ۇلگى.
سۇم سوعىستىڭ سالدارىنان اكەدەن ءبىر جاسىندا قالعان سەيىت پەن تەتەلەس اپكەسى كۇلاي ەكەۋىن اياۋلى اناسى, ءوزىمىز قولىنان ءدام تاتقان ءاۋجان اپامىز الماتى تۇبىندەگى قاسكەلەڭگە, سەيىتتىڭ ناعاشى جۇرتىنا جەتكىزىپ, قوس ق ۇلىنىن الماتىدا وقىتقان. ناعاشى اتاسى ابدىكارىم اقساقالدىڭ ارقاسىندا بالا كۇنىنەن قىر ءومىرىنىڭ قىر-سىرىنا قانىققان, مەكتەپتەن كەيىن ەكى جىلداي قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ چاپاەۆ اتىنداعى سوۆحوزىندا قوي باققان, مال سوڭىندا تاۋ-تاس كەزىپ, كيىز ۇيدە تۇنەپ وسكەن سەيىتتىڭ باستى باقىتىنىڭ ءبىرى – دالا مەن قالا مادەنيەتىن بويىنا بىردەي سىڭىرگەندىگى, انا ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن قاتار, بىردەي, سونشاما جەتىك بىلگەندىگى, ەكەۋىن عىلىم كوگىنە پارلاپ ۇشار قوس قاناتى ەتە العاندىعى. كلاسسيكالىق بيلينگۆيزم – قاسقاباسوۆ فەنومەنىنىڭ ءبىر سىرى. بۇل ۇلگىنى ول ۇلى ۇستازى اۋەزوۆتەن العان. قازاق فولكلورىن تۇپنۇسقادان, تەك تۇپنۇسقادان وقيتىندىعى, ەل ىشىنە شىققان ەكسپەديتسيالار كەزىندە قۇيماقۇلاق قاريالاردان تىڭداعان, جازىپ العان جىرلارىنداعى, ەرتەگىلەرىندەگى, اڭىزدارىنداعى قازاقى قايىرىم-قاعىستاردى قازاقى قۇلاقپەن ەستيتىندىگى, «قازاق مۋزىكاسىن جان-جۇرەگىمەن جاقسى كورەتىنى, ورايلى شاقتا قازاق اندەرىن اۋزىنان سۋ اققانشا شىرقاپ ايتاتىنى» (اقسەلەۋ سەيدىمبەك), وردالى ويلارىن ورىسشادا دا, قازاقشادا دا جەرىنە جەتكىزە جازاتىندىعى سەيىت اسقار ۇلىنىڭ الابوتەن ارتىقشىلىعى. عالىمنىڭ جۇلدىزى عىلىم اسپانىندا جاستاي جارقىراعان. العاشقى ەڭبەكتەرىنىڭ وزىنە اتاعىنان ات ۇركەتىن اعالارى دا ەستىپ-كورمەگەن نەبىر باعالار بەرىلگەن. و.يوستتىڭ جاس عالىمدى «لەگەندا كازاحستانسكوي ناۋكي» اتاعانىن, ۆ.چاستنىحتىڭ ونى «گەنيالنىي ۋچەنىي» دەگەنىن قىزدىرمانىڭ قىزىل سوزىنە قوسا قوياتىندار تابىلسا تابىلار, بىراق سەيىتتىڭ جيىرما سەگىزگە جاڭا تولعان تۇسىندا ءۇش تومدىق «يستوريا كازاحسكوي ليتەراتۋرى» اكادەميالىق باسىلىمى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعانىن, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ نەگىزىندە جازىلىپ, 1972 جىلى ماسكەۋدەگى «ناۋكا» باسپاسىنان شىعارىلعان «كازاحسكايا ۆولشەبنايا سكازكا» كىتابىنىڭ سول تۇستا وداق كولەمىندەگى ەڭ تاڭداۋلى بەس باسىلىمنىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلعانىن, وعان «ۆوپروسى ليتەراتۋرى», «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا», «ۆەستنيك ان سسسر» «رۋسسكي فولكلور» سياقتى سالالىق بەدەلدى باسىلىمداردىڭ بەتىندە وداق كولەمىندەگى ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدار كولەمدى رەتسەنزيالار جاريالاعانىن, وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە قازاق فولكلوريستيكاسىنىڭ اتاعىن اسپانداتقانىن, بىزدەگى گۋمانيتارلىق مەكتەپتىڭ بەدەلىن بيىكتەتكەنىن, ال الەمدىك اۋقىمدا العاندا جالپى كەڭەستىك تۇركولوگيانىڭ ۇپايىن اسىرعانىن مويىندامايتىندار تابىلا قويماس. الەمدىك فولكلورتانۋدىڭ سول تۇستاعى ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ, دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ تەرەڭ تەورەتيكتەردىڭ وي-پىكىرلەرىنە سۇيەنە كەلىپ, تيپولوگيالىق تىڭ تۇرعىدان تالداۋ جاساعان قازاق عالىمى حالقىمىزدىڭ قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرى مىنا جارىق جالعانداعى ەڭ ءبىر عاجايىپ مادەني مۇرالار قاتارىنا قىسىلماي قوساتىن اسا قۇندى قازىنا ەكەنىن كەمەلدىكپەن كورسەتىپ بەردى. كىتاپتىڭ 200 بەتىن الىپ جاتقان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيادا ۇزىن سانى 431 ەڭبەككە سىلتەمە جاسالعانىنىڭ ءوزى نازار اۋدارارلىق جاي بولاتىن. س.قاسقاباسوۆ بىزدەگى قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەرىنىڭ ايرىقشا سيپاتىن كوشپەلى ءومىر سالتىمەن, اۋىلدان-اۋىلعا, اۋىزدان-اۋىزعا كوشەتىن, ايلى تۇندەردەگى القاقوتان وتىرىستاردا ايتىلا-ايتىلا وزىنەن-ءوزى رەداكتسيالانىپ, ۇشتالا تۇسەتىن قاسيەتىمەن ورىندى تۇسىندىرەدى. ۇلى دالانىڭ تاريح دالىزىندە تۇرۋى دا قازاق ەرتەگىلەرىن جان-جاقتان جەتىپ جاتاتىن سيۋجەتتىك جەلىلەرمەن بايىتا بەرگەن. ەرتەگىلەردە ماتريلوكالدىق نەكە, كۋۆادا, ەكزوگاميا, ەندوگاميا, اۆۋنكۋلات, ينيتسياتسيا سياقتى قاۋىمدىق قۇرىلىسقا ءتان سالت-داستۇرلەردىڭ, انيميستيكالىق, توتەمدىك دۇنيەتانىمنىڭ كورىنۋى ولاردىڭ اسا ەرتە زامانداردا تۋعانىن تانىتىپ تۇر. ولاردىڭ ءبىرازى ءتىپتى قازىر دە بار. اۆۋنكۋلات – ادامنىڭ ءوز اناسىنىڭ اعاسىمەن ايرىقشا قارىم-قاتىناسى. تەرمينمەن قيىنداتپاي ايتساق, ناعاشى مەن جيەننىڭ اراسى. س.قاسقاباسوۆتىڭ تالاي ءتۇيىنى ءتانتى ەتپەي, ءتىپتى بار عوي, ەت جۇرەگىڭدى ەلجىرەتپەي قويمايدى. مىسالى, ول قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ اراسىندا جەتىم بالا تۋرالى ايتىلاتىندارى از ەكەندىگىنە نازار اۋدارادى دا, مۇنىڭ سىرىن امەڭگەرلىك سالتىنا سايادى. مۇندايدا تۋعان اكەسىز قالعان بالا جەتىمگە جاتقىزىلمايتىن بولعان, سونداي-اق بالا اسىراپ الۋدىڭ ءجيى كەزدەسۋى دە جەتىمدەردى ازايتا تۇسكەن, دەيدى اۆتور.
س.قاسقاباسوۆ زەرتتەۋلەرىنەن ءبىز قازاق ءسوزىنىڭ سونشاما سىڭىرىمدىلىگىن كورىپ سۇيسىنەمىز. مىسالى, اتىمتاي جومارتتى, قارىنبايدى الايىقشى. بىلاي قاراساڭىز, ناعىز قازاقى ەسىمدەر. بىرەۋى كوڭىلى تۇسكەندە تابان استىندا تايدى اتاپ جىبەرەتىن جومارت, بىرەۋى قارىننىڭ قامىنان باسقاعا قارامايتىن ساراڭ سياقتى. سويتسەك, بۇلاردا دا قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ جەتى جۇرتپەن جالعاسىپ جاتقان ساباقتاستىعى بار ەكەن. كارۋن كادىمگى قۇرانداعى قارۋن – ء«ال-قاساس» سۇرەسىنىڭ 76-اياتىندا: «اقيقاتىندا, قارۋن مۇسانىڭ ەلىنەن بولىپ, ولارعا تاكاپپارلىق تانىتتى» دەلىنەدى. ال اتىمتايعا كەلسەك, اۆتور ارابتىڭ تاي تايپاسىندا حاتام دەگەن وتە جومارت كىسى وتكەنىن, سول ادام حاتام-تاي اتانىپ كەتكەنىن, ول بىزگە اتىمتاي جومارت بولىپ جەتكەنىن ايتادى. كەي زەرتتەۋشىلەردىڭ اتىمتاي ءبىر ادام, جومارت ءبىر ادام, ەكەۋى تۋعان باۋىر دەپ جاڭىلىساتىنىن, ال دۇرىسىندا قازاق ەرتەگىلەرىندە «جومارت» ەپيتەتى باسقا كەيىپكەرلەرگە دە تاڭىلاتىنىن, مىسالى, قاسىم جومارت ەسىمدى دارقان ادام تۋرالى ايتىلاتىنىن («زولوتايا جيلا», 1 توم, 15-بەت. «استانا» باسپاسى, 2000 جىل) تۇسىندىرەدى. سونىمەن بۇل ەسىم ەرتەدەن, ەرتەگىدەن كەلە جاتقان, ءمانى بولەك ەسىم ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز.
اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ جاس عالىمنىڭ تۇڭعىش تۋىندىسىنا وراي ايتقان «سەيىت قاسقاباسوۆ قازاقستاندىق فولكلوريستيكادا قاعيداتتى تۇردە جاڭا باعىتتى باستاپ بەردى» دەگەن ءسوزىنىڭ تەرەڭدىگى ونىڭ دوكتورلىق مونوگرافياسى نەگىزىندە جازىلىپ, 1990 جىلى جارىق كورگەن «كازاحسكايا نەسكازوچنايا پروزا» اتتى كىتابى ارقىلى تۇپكىلىكتى تياناقتالا ءتۇستى. 1992 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلگەن بۇل كىتاپ – وتاندىق عىلىمنىڭ ويسىراعان ولقىلىعىن تولتىرىپ قانا قويماي, «الەمدىك فولكلورتانۋعا كىرپىش بولىپ قالانعان» (ديحان قامزابەك ۇلى) دارا دۇنيە. اۆتوردىڭ وزىندىك جاڭالىقتارىنا قاتىستى بىرەر مىسال عانا كەلتىرەيىك. «اكادەميك س.قاسقاباسوۆتىڭ عىلىمي مەكتەبى» كىتابىندا بىلاي ايتىلعان: «قازاق فولكلورىنىڭ پوەتيكاسىن تالداي كەلە عالىم وندا تسيكليزاتسيا ۇدەرىسى بار ەكەنىن انىقتادى. وسى ورايدا تسيكليزاتسيانىڭ سيۋجەتتىك, ومىرباياندىق, تەكتىك, تاريحي جانە گەوگرافيالىق دەيتىن بەس ءتۇرىن اشتى. بۇرىن فولكلورعا تسيكليزاتسيانىڭ 3 ءتۇرى عانا ءتان دەپ ەسەپتەلەتىن. س.قاسقاباسوۆ بولسا, قازاق فولكلورى قۇرامىنداعى ەپوستىڭ تاعى 2 ءتۇرىن تاپتى. ءسويتىپ بۇرىنعى 4 تۇرگە (ارحايكالىق, قاھارماندىق, روماندىق جانە تاريحي) باللادالىق جانە داستاندىق ەپوستاردى اكەلىپ قوستى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىزدىڭ داستاندارىمىز ادەبي ەمەس, ەڭ الدىمەن فولكلورلىق جانر بولىپ تابىلادى ءارى بىرنەشە ىشكى ءار الۋان تارماقتارعا بولىنەدى». كورنەكتى عالىمدارىمىز سەرىك نەگيموۆتىڭ, تەمىرحان تەبەگەنوۆتىڭ, كەنجەحان ماتىجانوۆتىڭ ماقالالارىندا عالىمنىڭ اشقان جاڭالىقتارى ناعىز ماماننىڭ كوزىمەن جىكتەلىپ-جىلىكتەلگەن.
ءبىزدىڭ فولكلورتانۋدى قاسقاباسوۆقا دەيىنگى جانە قاسقاباسوۆتان كەيىنگى كەزەڭدەر دەپ شارتتى تۇردە بولسەك تە ارتىعى جوقتاي كورىنەدى ءتىپتى. ويتكەنى فولكلورشى عالىمدارىمىز سەيىت كىتاپتارىنان كەيىن كوپ دۇنيەگە باسقاشا قاراي باستاعانى كۇمانسىز. مىسالى, كەزىندە «ميفى نارودوۆ ميرا» دەگەن قولاقپانداي قوس توم شىققاندا ونىڭ ىشىندە ءبىز جۇرمەگەنىمىزگە ونشا تاڭدانا قويماعانبىز. جوق پا – جوق... جوققا جۇيرىك جەتپەيدى... س.قاسقاباسوۆتىڭ جالىمىزدى كۇدىرەيتىپ جىبەرگەن جانە ءبىر جاقسىلىعى – قازاق ميفولوگياسى دەگەن ۇعىمدى عىلىمي اينالىمعا قوسىپ بەرگەندىگى. «وسى كۇنگە دەيىن ءبىز قازاق فولكلورىندا ميف جانرى بار دەپ ايتپاپپىز. كوبىنە ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەر, موتيۆتەر, كەيىپكەرلەر بار دەپ جالپىلاما تۇردە ايتىپ, سىرعىپ وتەدى ەكەنبىز. ونىڭ باستى سەبەبى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ميف جانرىن ەۋروپالىقتارشا تۇسىنگەندىكتەن», دەپ كىرىسكەن اۆتور «قازاق ءميفى جانە الەمدىك ميفولوگيا» اتتى كولەمدى زەرتتەۋى ارقىلى ءميفتىڭ بىزدە بار ەكەنىن دە, بار بولعاندا دا نەشە ءتۇرى بار ەكەنىن دە قولمەن قويعانداي دالەلدەپ بەردى, ولاردى انىقتاۋدىڭ مەتودولوگيالىق العى شارتتارىن بەلگىلەدى. شاكىر ىبىراەۆتىڭ سول تۇستا: «تابيعاتتىڭ ءتول بەسىگىندە تەربەلىپ جۇرگەن كوشپەندىلەردىڭ وسى قاسيەتىن, تابيعاتتىڭ وزىندەي تازا ولاردىڭ ءميفىن كەش تە بولسا ەندى كورگەندەيمىز. بۇعان دا شۇكىرشىلىك», دەپ جازعانى ەستە. قالاي شۇكىرشىلىك ەتپەيىك, ەگەر قاسقاباسوۆ كونتسەپتسياسىنان كەيىن ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنداعى فولكلورشىلار شەتىنەن ءوز حالقىنىڭ ميفتەرىن ىزدەپ, تاۋىپ, جاريالاپ, زەرتتەپ, ناسيحاتتاپ جاتسا, وسى ىسكە قوزعاۋ سالىپ, سەڭدى بۇزىپ بەرگەن قازاق عالىمىنا اق العىسىن ارناپ جاتسا؟ ءيا, ميف دەپ تەرمينمەن ايدار تاقپاعانىمىز, كوڭىل بولمەگەنىمىز بولماسا, بىزدە دە ءبارى بار ەكەن. ەسحاتولوگيالىق ميفتەر بار ما بىزدە؟ بار. «توپان سۋ تۋرالى ميفتەر – ادامنىڭ Homo Sapiens بولا باستاعان شاعىنداعى مۇز ءداۋىرىنىڭ, سول زامانداعى قالىڭ مۇزدىڭ ەرىگەن وراسان سۋىنىڭ بيوگەنەتيكالىق جادى ارقىلى جەتكەن ءىزى تۋرالى اڭگىمەلەر». قازىعۇرتتا قايىرلاعان نۇق پايعامبار كەمەسى تۋرالى ميفتەگى نەگىزگى ماسەلە توپان سۋدىڭ وزىندە ەمەس, ارينە. ماسەلە ەجەلگى بابالارىمىز ساناسىنىڭ الەمدى جاپقان توپان سۋ تۋرالى كلاسسيكالىق ميفكە ءۇن قوسقان سارالىعىندا, دۇنيەنىڭ جاراتىلىسىنا, ادامزاتتىڭ جەر-جاھانعا تاراتىلىسىنا قىزىققان, سونى وزىنشە تۇسىندىرگەن دارالىعىندا. ەتيولوگيالىق ميفتەر بار ما بىزدە؟ بار. ميفولوگيالىق سانانىڭ ەكىنشى ساتىسىندا جۇزەگە اساتىن بۇل پروتسەستە شىققان تاۋ-تاستىڭ پايدا بولۋى («كەلىنشەكتاۋ», «قازىعۇرتتاعى تاۋلار سوعىسى»), اسپان شىراقتارىنىڭ پايدا بولۋى («ۇركەر», «جەتىقاراقشى») تۋرالى تالاي تاماشا ميفتەرىمىز دالەل بۇعان. سول ميفتەر ءبىزدىڭ ەجەلگى ۇعىمدارىمىزدى دا قالىپتاستىرعان. مىسالى, ء«تاڭىر» مەن «تەڭىز» سوزدەرىنىڭ تۇپماعىناسى – «كوك». «ەكەۋىنىڭ ءتۇبىرى («تاڭ/تەڭ») «كوك», «اسپان» ۇعىمىمەن بايلانىستى, دەمەك, ء«تاڭىر» – كوكتەگى (ياعني جوعارىداعى) سۋ بولسا, «تەڭىز» – جەردەگى (ياعني تومەندەگى) سۋ». تەڭىز – ەكىنشى اسپان: «ز» جۇپتىقتىڭ بەلگىسى, مىسالى, «ەكىدەن» «ەگىز» شىعادى. ء«تاڭىر – ۇماي» ۇعىمى اسپاندى – اكە, جەردى – انا رەتىندە قابىلداۋدىڭ كورىنىسى ەكەنىن دالەلدەگەن اۆتور سول تۇستا ۇلى اقىننىڭ «انامىزداي جەر ءيىپ ەمىزگەندە بەينە اكەڭدەي ۇستىڭە اسپان تونەر», «كۇن – كۇيەۋ, جەر – قالىڭدىق ساعىنىستى» دەگەن جولدارىن كولدەنەڭ تارتا قويعاندا اباي ميفولوگيزمى تۋرالى دا ويعا كەتەسىڭ. شىن عالىمنىڭ باستى مۇراتى – ويلاندىرۋ عوي. وسى ورايدا زاكي احمەتوۆتىڭ كەزىندە تاسقا باسىلعان مىنا ءبىر اڭگىمەسىن ايتا كەتەلىك. زاكەڭ الكەي مارعۇلانعا: «الەكە, «ۆوستوكوۆەدەنيە» جۋرنالىنىڭ جاڭا شىققان 3-سانىنداعى سەيىت ىنىشەگىڭىزدىڭ ماقالاسىن وقىمادىڭىز با؟» دەسە, ۇلى عالىم: «سەيىتتىڭ ماقالالارىن وقىعاندا اجەپتاۋىر ويلانىپ قالامىن» دەپتى. بۇل – ەڭ كەرەمەت ماقتاۋدان دا ارتىق ءسوز. پروبلەما قوزعاۋ – عىلىمداعى باستى ماسەلە.
قاسقاباسوۆ قازاق فولكلورتانۋىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى دەگەندە ءبىز ونىڭ ورىسشا جازعان زەرتتەۋلەرى كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتە دە, قازىرگى تمد اۋماعىندا دا ءدايىم سۇرانىسقا يە ەكەنىن (ايتقانداي, ونىڭ ءبىر ايعاعى – 2011 جىلى «دوستاستىق جۇلدىزى» مەملەكەتارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعاندىعى), كىتاپتارى اعىلشىنشا شىققان, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا تالاي بايانداما جاساعان از عالىمنىڭ ءبىرى, حالىقارالىق فولكلوريستەر قوعامىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان بىزدەگى جالعىز عالىم ەكەنىن عانا ايتپايمىز, ەڭ الدىمەن ونىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنەتىن شەتەلدىك وقىمىستىلاردىڭ كوپتىگىن ايتامىز.
قاسقاباسوۆتىڭ قازاق رۋحىن اسقاقتاتۋعا اتسالىسقان اسا ەرەن ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن باسقارعان جىلدارىندا ۇلان-بايتاق فولكلورىمىزدى جيناۋدى, زەرتتەۋدى جاڭاشا جۇرگىزگەنى. ونىڭ ناقتى كورىنىسى – ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزىن» شىعارۋ ءىسىن باستاعانى, ۇيىمداستىرعانى. بۇل باسىلىم – الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قۇبىلىس. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا قاتىستى ءبىر القالى جيىندا: «اكادەميك سەيىت اسقار ۇلى قاسقاباسوۆ باسقاراتىن «بابالار ءسوزى» سەرياسىمەن شىققان كىتاپتار دا قازاق حالقىنىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتى مۇراسىن جيناقتاپ, ۇرپاق قولىنا تابىستاۋدا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن جوبا دەپ بىلەمىن» دەگەن بولاتىن. شىنىندا دا, الاپات جۇمىس اتقارىلعان. تەك كولەمىن ايتۋمەن توقتايىقشى. وسى سەريانى دايىنداۋ بارىسىندا عالىم 100 ميلليوننان استام باسپاتاڭبانى قاراپ شىققان دەسەك, سەنە قويماسسىز. وندا دالەلدەيىك. وسى سەريا تولىق جەرىنە جەتكەندە سەيىت اسقار ۇلىنان گازەتكە سۇحبات («ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك فولكلورى», «ەگەمەن قازاقستان», 2014 جىل, 24 قاڭتار) الا وتىرىپ, بىلاي دەگەنىم بار: «100 توم! بۇل – ايتۋعا عانا وڭاي شارۋا. مەن سىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا وسى سەريانى شىعارعان «فوليانت» باسپاسىنان مىنانداي مالىمەتتەر الدىرتىپ, اتقارىلعان جۇمىستىڭ اۋقىمىنا ءتىپتى قايران قالدىم. ءجۇز تومدا ۇزىن سانى باسى ءبۇتىن 594 ءىرى شىعارما قامتىلىپتى, ونىڭ سىرتىندا اڭىز-ءاپسانالار, ميفتەر, قارا ولەڭدەر, ليريكالىق ولەڭدەر, وتىرىك ولەڭدەر, ماقال-ماتەلدەر, جۇمباقتار, جاڭىلتپاشتار, ايتىستار, شەشەندىك سوزدەر, باتا-تىلەكتەر, تىيىم سوزدەر, تاعى باسقالار قانشاما؟ اقىر اياعىندا قارعىستارعا دەيىن جيناپسىزدار عوي. ولاردىڭ ءبارىن ساناپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. ءار تومنىڭ كولەمى ورتاشا العاندا 400 بەتتەن. سەريانىڭ جالپى كولەمى 2540 باسپا تاباق, ءار باسپا تاباق 16 بەتتەن ەسەپتەلگەندە مۇندا شامامەن 40640 بەت بار ەكەن. ءار باسپا تاباقتا 40 مىڭ تاڭبا بولاتىنىن ەسكەرسەك, وسى باسىلىمداعى تاڭبالار سانى… 101 ميلليون 600 مىڭ تاڭبا ەكەن… مۇنداعى ماتىندەردى تەك تەرىپ شىعۋ ءۇشىن كومپيۋتەر كلاۆياتۋرالارىنا ساۋساقتار ءجۇز ميلليوننان ارتىق رەت تيگەنىنىڭ ءوزى عاجاپ ەمەس پە؟!». سوندا سەيىت اعا اكادەميك باسىمەن «مىنا ايتقاندارىڭ كىم-كىمدى دە تاڭداندىرار» دەپ بەتىمە اڭتارىلا قاراعان بولاتىن. راسىندا دا, بۇل عاجايىپ, ەرلىككە تەڭ ەڭبەك!
مۇنداي ەڭبەگى كوپ. ارداقتى ازاماتىمىز وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ شاقىرۋىمەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە جۇمىسقا كەلگەن تۇستا الاش ارىستارىن اقتاۋعا ارالاسۋى, كەزىندە قابىلدانىپ, قازاقتىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە سونشاما زاردابىن تيگىزگەن قاۋلىلاردىڭ كۇشىن جويعىزۋعا كىرىسۋى وتە جەمىستى بولعان ەدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دە سەيىت اسقار ۇلىنىڭ ۇسىنىسىمەن بەلگىلەنگەنىن بۇگىندە بىلەتىن ادام از. نەگە 31 مامىر؟ نەگە باسقا كۇن ەمەس؟ سويتسەك, ماسكەۋ رەسپۋبليكالاردان «حالىق جاۋلارىن» انىقتاۋ بارىسى تۋرالى ەسەپتى جىل سايىن 31 مامىرعا جونەلتۋدى مىندەتتەپ وتىرعان ەكەن.
ءبىز سەيىت اعامەن سول ورتالىق كوميتەتتە بىرگە ىستەگەن كەزدەن ارالاسا باستادىق. سودان بەرگى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا اعالى-ءىنىلى بولىپ كەلەمىز. كوپ جاقسىلىعىن كوردىم, كوپ نارسە ۇيرەندىم. ناعىز عىلىممەن اينالىسۋدىڭ ازابىن دا, عاجابىن دا سەزىندىرگەن اسىل ادامعا قارىزدارمىن قاشاندا. جاقىندا جاريالانعان «اۋەزوۆتەن باتا العان ستۋدەنت» اتتى ماقالاسىندا شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى: «ۇلكەن اكادەميالىق مەكتەپتەن وتكەن, ۇستاز كورگەن عالىم ءوزى دە ۇستاز دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. عالىم ادەبيەتتانۋ سالاسى بويىنشا 15 عىلىم دوكتورىن, 25 عىلىم كانديداتىن دايارلادى. ولاردىڭ اراسىندا عالىمنىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەك, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, كەنجەحان ماتىجانوۆ, ءشامشادين كەرىم, ابات پانگەرەەۆ, توقتار الىبەك, باقىتجان ۋاليقىزى, اقەدىل تويشان سياقتى ماقتان ەتىپ, اۋزىنان تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن ايتۋلى شاكىرتتەرى بار», دەپ جازىپتى. ءبىز دە ۇستازىمىزدى ماقتان ەتىپ, اۋىزدان تاستاماي ايتىپ جۇرەمىز.
ماقالانىڭ تاقىرىبىنا كەيىپكەردىڭ ەسىمىن قويا سالعانداي كورىپ قالماڭىز, قادىرمەندى وقىرمان. سەيىت ەسىمى اراب تىلىندە «مىرزا», «سىيلى ادام» دەگەن ماعىنا بەرەدى. سەيىت اسقار ۇلى – اينالاسىنا, شاكىرتتەرىنە, وقىرماندارىنا, ارىپتەستەرىنە, بارشاعا بويىنداعى بار قازىناسىن اعىل-تەگىل ۇسىنىپ جۇرەتىن وتە مىرزا ادام, ءبىلىمى, بىلىگى, عىلىمعا ادالدىعى, تاباندىلىعى, تاعدىر الدىنان توسقان تالاي قيىندىقتى قاقىراتىپ وتكەن قايراتى ارقىلى, جۇرتقا مەيىرىمى, جاقسىلىعى, شاپاعاتى ارقىلى حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ناعىز سىيلى ازامات. سەيىت!
اعامىزدىڭ جەتپىس بەس جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ, Central Asia Monitor گازەتىنە جاريالاعان (2015 جىلعى 23 قازان) «اكادەميك. كاسكاباسوۆسكايا كۋلتۋرولوگيا: رازمىشلەنيا پوسلە يۋبيلەيا» اتتى ماقالامنىڭ ءبىر تۇسىندا «سەگودنيا سەيت كاسكاباسوۆ – ودين يز تەح, كتو وپرەدەلياەت سوبوي نراۆستۆەننىە يمپەراتيۆى كازاحسكوگو وبششەستۆا» دەگەن سويلەم بار بولاتىن. سول ويدى بەس جىلدان كەيىن تاعى ءبىر رەت ورتاعا سالماقپىن. «قوعامنىڭ ادامي-پاراساتتىق يمپەراتيۆى» دەگەندەي باعانى (imperativus – دالمە-ءدال سىرەستىرسەك, ء«امىرىن جۇرگىزۋ», «دەگەنىن ىستەتۋ» ماعىناسىن بەرەدى, مىنا تىركەستەگى مانىنە قاراپ, قازاقىلاۋ قايىرساق «سوزىنە تاق تۇرعىزۋعا» كەلەدى) وركەنيەتتى ەلدەردە وزىنە دە, سوزىنە دە بارشا جۇرت سەنەتىن, وسى كىسى ادالىن ايتادى, ءبىلىپ ايتادى دەيتىن, حالىق قۇرمەتتەيتىن, جازعانىن وقيتىن, سويلەگەنىن تىڭدايتىن, كۇمان كەلسە, تالاس تۋسا جۇگىنەتىن, بەدەلىنە ءشۇبا كەلتىرمەيتىن اسىل ادامدارعا, شىن مانىندەگى دارا تۇلعالارعا عانا بەرەدى. سيرەك بەرەدى. قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن سونداي اسىل ادامداردىڭ, سونداي دارا تۇلعالاردىڭ ءبىرى, بىرەگەيى – اكادەميك قاسقاباسوۆ.
مەنىڭ سەيىت اعام.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
