شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ – وزەكتى ماسەلە
اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا جانە «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ باياندادى.
قازىرگى جاعدايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ وزەكتى بولعاندىقتان سالىقتىق ىنتالاندىرۋ, نەسيەلەندىرۋ كەڭەيۋدە جانە بيزنەستى جۇرگىزۋ شارتتارىن ودان ءارى جەڭىلدەتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا.
ر.دالەنوۆ اتاپ وتكەندەي, 2019 جىلى ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسى 30,8%-دى قۇرادى. بىلتىر 31,2 ترلن تەڭگەگە ءونىم ءوندىرىلدى. رەسپۋبليكادا 3,4 ملن ادام وسى سالادا جۇمىس ىستەيدى. «بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان رەفورمالار قازاقستاننىڭ Doing Business رەيتينگىندە 25-ورىنعا كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەردى. جىل سوڭىنا دەيىنگى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار جانە بيزنەستى قولداۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلداندى. ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىس ىستەۋدە», دەدى مينيستر.
ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى دامىتۋدا «جاڭا كۇن ءتارتىبى» ازىرلەنەتىن بولادى. شوب-تى ودان ءارى دامىتۋ باعىتى قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا ستراتەگيالىق جوسپارىندا رەتتەلەدى.
بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا ەلىمىزدە تومەندەگىدەي شارالار قابىلدانعان:
سالىقتىق ىنتالاندىرۋ بويىنشا:
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ارناۋلى سالىق رەجىمىن قولداناتىن شاعىن جانە ميكرو بيزنەس سۋبەكتىلەرى 3 جىلعا تابىس سالىعىنان بوساتىلدى. ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىندا 2020 جىلعى 1 قازانعا دەيىن ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنا سالىناتىن سالىقتار, الەۋمەتتىك تولەمدەر جانە م ۇلىك سالىعى بويىنشا نولدىك مولشەرلەمە بەلگىلەندى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر بويىنشا جىل سوڭىنا دەيىن جەر سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى نولگە دەيىن تومەندەتىلدى. سونداي-اق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا يمپورتتاۋ كەزىندە قوسىلعان قۇن سالىعىن ەسەپكە الۋ ادىسىمەن تولەۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. 2020 جىلعى 1 قازانعا دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى 12%-دان 8%-عا دەيىن تومەندەتىلدى. سونداي-اق 1 ماۋسىمعا دەيىن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جانە باقىلاۋ شارالارى توقتاتىلدى. شوب سۋبەكتىسى ءۇشىن بارلىق سالىق پەن الەۋمەتتىك تولەمدى تولەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ەنگىزىلدى.
تەكسەرۋلەردى قىسقارتۋ بويىنشا:
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ 3 جىلعا شاعىن جانە ميكروكاسىپكەرلىككە تەكسەرۋ جانە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋگە موراتوري ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بيزنەستىڭ بارلىق ساناتتاعى سۋبەكتىسى ءۇشىن جاڭا جوسپارلى سالىقتىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلمەيدى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ «ادالدىق» پرەزۋمپتسياسى قولدانىستا. بۇل زاڭناماداعى ءارتۇرلى تۇسىنىكتى ادال كاسىپكەرلەردىڭ پايداسىنا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى كەڭەيتۋ بويىنشا:
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى بويىنشا كاسىپكەرلەر ءۇشىن قارىزدىڭ سوڭعى قۇنى ەندى 6%-دى قۇرايدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسى بويىنشا نەسيە كولەمى 7 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. سۋبسيديالاۋ مەرزىمى 5 جىلدى قۇرايدى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» بويىنشا نەسيە سوماسى شەكتەلمەيدى. ال سۋبسيديالاۋ مەرزىمى – 10 جىل.
كەپىلدىك بەرۋ قۇرالى جاقسارتىلدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسى بويىنشا كەپىلدىكتەر قارىز سوماسىنىڭ 85%-ىن قۇراۋى مۇمكىن. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» بويىنشا كەپىلدىك نەسيە سوماسىنىڭ 50%-ىن قۇرايدى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسى اياسىندا سالالىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى. بۇل شوب-قا قىزمەت تۇرىنە قاراماستان باعدارلاماعا قاتىسۋشى بولۋعا جانە جەڭىلدەتىلگەن قارجى الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى بويىنشا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءتىزىمى ايتارلىقتاي كەڭەيتىلدى. وسى باعدارلاما بويىنشا نەسيەلەۋدىڭ جالپى كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, ونىڭ ىشىندە جەكە كاسىپكەرلەرگە سالالىق شەكتەۋسىز جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. كرەديتتەر اينالىم قاراجاتتى تولىقتىرۋعا 1 جىلعا 8%-بەن بەرىلەدى. اتالعان باعدارلاماعا 600 ملرد تەڭگە بولىنەدى. جالپى, نەسيەلەۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن كوپتەگەن شەكتەۋ الىندى, تەتىكتەر جەڭىلدەتىلدى جانە قاراجات كولەمى ۇلعايتىلدى. بۇگىندە بارلىق باعدارلاما بويىنشا كرەديتتىك پورتفەل 1,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. 16 مىڭعا جۋىق جوبا قارجىلاندىرىلدى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا باعىت ىسكە قوسىلادى. بۇل – ميكرو جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى ميكروكرەديتتەۋ. بيزنەستىڭ وسى ساناتى ءۇشىن سۋبسيديالاۋ ەسەبىنەن نەسيەلەر 6% مولشەرلەمە بويىنشا قولجەتىمدى بولادى. كرەديتتەر اينالىم قاراجاتتى تولىقتىرۋعا 5 ملن تەڭگەگە دەيىن, وندىرىستىك قاجەتتىلىكتەرگە 20 ملن تەڭگەگە دەيىن بەرىلەدى. قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا شەكتەۋلەر بولمايدى.
«وسىنىڭ بارلىعى 2025 جىلعا ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسىن 35%-عا دەيىن ارتتىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ر.دالەنوۆ.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ باسشىسى م.ابىلقاسىموۆا توتەنشە جاعداي كەزەڭىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اگەنتتىكتىڭ قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان حالىق پەن بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداعانىن ايتتى. ماسەلەن, 16 ناۋرىز – 15 ماۋسىم ارالىعىنداعى كەزەڭدە جەكە تۇلعالار جانە شوب سۋبەكتىلەرى ءۇشىن كرەديتتەر بويىنشا تولەمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. بۇل كەزەڭدە 1 890 443 ادامنىڭ نەمەسە بارلىق جەكە تۇلعا قارىز الۋشىنىڭ 34%-ىنىڭ تولەمى كەيىنگە قالدىرىلدى. اتالعان تولەمدەر سوماسى 268 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
«اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ ءوز كەزەگىندە بيزنەستىڭ جۇيەلى پروبلەمالارى تۇراقتى تۇردە انىقتالىپ, شەشىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بىرىڭعاي ءتىزىلىم قۇرىلدى, وعان بيزنەستىڭ 600-دەن استام پروبلەماسى ەنگىزىلدى. بۇدان وزگە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. اتالعان كوميسسيا اياسىندا 500-دەن استام ماسەلە قارالدى, ونىڭ 80%-ى شەشىمىن تاپتى.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين اتالعان باعىتتا بىرقاتار جۇمىس جۇزەگە اسقانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. بيزنەستى جۇرگىزۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇكىمەت زاڭنامالىق بازانى, رەتتەۋشى ورتانى ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرادى, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ جاقسارتىلۋدا. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان 2019 جىلى «Doing Business» بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك بانك رەيتينگىسىنىڭ توپ-25 ەلىنىڭ قاتارىنا ەندى, ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 30,8%-عا دەيىن ءوستى. اتالعان كورسەتكىشتى 2025 جىلعا قاراي 35%-عا, 2050 جىلعا قاراي 50%-عا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى.
بيىلعى 18 ماۋسىمدا پارلامەنت سەناتى بيزنەس احۋالدى جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق باستامالاردىڭ 8-توپتاماسىن قابىلدادى. 6 كودەكس پەن 33 زاڭعا تيىمدىلىكتەردى ارتتىرۋدى كوزدەيتىن 200-گە جۋىق تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين بارلىق ءوڭىردىڭ كاسىپكەرلەرىمەن ماسەلەنى تالقىلاۋ, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق ءوسىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا ماسەلەنى قاراۋ قورىتىندىلارى بويىنشا بيزنەستى قولداۋ جونىندەگى 43 قوسىمشا شارادان تۇراتىن ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. ءىس-شارالار جوسپارى بيزنەس ۇسىنعان كەلەسى نەگىزگى باعىتتاردى قامتيدى, اتاپ ايتقاندا, ساتىپ الۋدى جەڭىلدەتۋ جانە قازاقستاندىق ۇلەستى دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ ليزينگىن قارجىلاندىرۋ جانە كرەديتتەردى قايتا قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن دامىتۋ جانە راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ.
«بۇگىن ايتىلعان بارلىق شارانى جۇزەگە اسىرۋ كاسىپكەرلىكتىڭ ودان ءارى دامۋىنا سەرپىن بەرەدى, قازاقستاننىڭ بيزنەس احۋالى مەن «Doing Business» رەيتينگىندەگى پوزيتسياسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى», دەگەن ا.مامين, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەرگە بارلىق جوسپارلانعان ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
قىستا قاپى قالمايمىز
سونداي-اق ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا الداعى كۇزگى-قىسقى ماۋسىمعا دايىندىق بارىسى قارالدى. مۇنداعى جۇمىستار تۋرالى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى نۇرلان نوعاەۆ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ باياندادى.
2019-2020 جىلدارعى جىلىتۋ كەزەڭى شتاتتىق رەجىمدە ءوتتى. 24 تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى, بۇل وتكەن ماۋسىمنان 33 جاعدايعا از. بارلىق تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىق نورماتيۆتىك مەرزىمدە جويىلدى. جىلۋ جەلىلەرىنىڭ تەمپەراتۋرالىق كەستەسىن ساقتاماعان 48 جاعداي تىركەلدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20%-عا از.
ن.نوعاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 8 ەنەرگوبلوكتى, 59 قازاندىقتى, 44 تۋربينانى جوندەۋ جوسپارلانعان. ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا 3 ەنەرگوبلوكتا, 5 قازاندىقتا جانە 8 تۋربينادا جۇمىس اياقتالدى. جوندەۋدىڭ ءتۇرلى ساتىلارىندا 3 ەنەرگوبلوكتا, 21 قازاندىقتا جانە 9 تۋربينادا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. جالپى جوندەۋ جۇمىستارى كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلۋدە.
ب.اتامقۇلوۆ وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمىندا وڭىرلەردە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەر الدىنداعى دەبيتورلىق بەرەشەگى 13 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 780 ملن تەڭگەگە كوپ. اكىمدىكتەر بورىشكەرلەرمەن دەبيتورلىق بەرەشەكتى وتەۋ جانە ازايتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
2020-2021 جىلعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق ماقساتىندا مينيسترلىك اكىمدىكتەرگە بارلىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, الەۋمەتتىك سالا وبەكتىلەرىن جانە تۇرعىن ۇيلەردى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىنداۋ ءۇشىن جۇمىس جوسپارىن جىبەردى.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وڭىرلەر بويىنشا اي سايىنعى قاجەتتىلىكتى كورسەتە وتىرىپ, كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق ماقساتقا جانە حالىققا ارنالعان كومىردىڭ قاجەتتىلىك جوسپارى جاسالدى. جالپى, جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. كومىر تاپشىلىعى بولماۋى ءتيىس» دەدى ب.اتامقۇلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى ا.مامين وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىنە الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا ساپالى دايىندىق شارالارىن كۇشەيتۋدى, بارلىق جوسپارلانعان جوندەۋ جۇمىستارىن ۋاقتىلى اياقتاۋدى جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ بارلىق نىسانىنىڭ جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
«تۇرعىنداردى كومىردىڭ قاجەتتى كولەمىمەن, جەو مەن قازاندىقتاردى وتىنمەن الدىن الا قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. كومىر باعاسىن ەرەكشە باقىلاۋعا الىپ, وتىننىڭ, اسىرەسە, تۇرعىندار ءۇشىن كومىر باعاسىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ شارالارىن قابىلداۋ كەرەك», دەدى ا.مامين.
اكىمدىكتەرگە بيىلعى 1 ناۋرىزعا دەيىن جينالعان كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن تۇتىنۋشىلاردىڭ دەبيتورلىق بەرەشەگىن تومەندەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ, دەربەس جىلىتۋ جۇيەلەرىن تۇرعىن ءۇي جانە قوعامدىق ءۇي-جايلاردان تىس جەرلەرگە شىعارۋدى قامتاماسىز ەتۋ, يەسىز ەلەكتر جەلىلەرىن انىقتاۋ جانە بالانسقا قابىلداۋدى جالعاستىرۋ, سونداي-اق كوممۋنالدىق جەلىلەردى ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردىڭ تەڭگەرىمىنە بەرۋدى قولعا الۋ تاپسىرىلدى.
ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىنە الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بارىسىنا پارمەندى باقىلاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى.
