سول كۇننەن باستاپ قازاقستان باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ مۇددەسىندەگى ءاربىر ءسوزى, ءاربىر باستاماسى قالىڭ ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىك ءبىزدىڭ باسشىمىزبەن ساناساتىن بولىپ, ەڭسەمىز كوتەرىلە باستادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىردەن وداقتىق ينستيتۋتتاردىڭ ەسكىرگەنىن, زامان تالابىنان قالىپ قويعانىن, اسىرەسە ەكونوميكا, ۇلت, باسقارۋشى اپپارات, كادر ماسەلەلەرىنىڭ شامادان تىس ورتالىقتانىپ كەتكەنىن, كوپتەگەن ءادىس-تاسىلدەردىڭ, كەيبىر شەشىمدەردىڭ ادىلەتسىزدىگىن, قاۋلى, قارارلاردىڭ جارامسىزدىعىن, وداقتىق مارتەبەلى جيىنداردىڭ مىنبەرىنەن اشىق, باتىل سىنعا الدى.
بىرەر مىسال: 1986 جىلعى 17-18 جەلتوقسانداعى ستۋدەنت-جاستاردىڭ شەرۋىنە بايلانىستى 1987 جىلى سوكپ ورتالىق كوميتەتى ارنايى قاۋلى قابىلداپ, سول قۇجاتتا «كازاحسكي ناتسيوناليزم» دەپ باعا بەرگەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى قاۋلىنىڭ ادىلەتسىزدىگىن دالەلدەپ, الدەنەشە رەت سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسىندا كوتەرىپ ءجۇرىپ, قاۋلىنىڭ كۇشىن جويعىزدى. بۇل – بيلەۋشى كومپارتيا تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا ەدى.
ءبىرىنشى حاتشى بولىپ سايلانىسىمەن ءبىر ايدان كەيىن قاراعاندىداعى شاحتەرلەر ەرەۋىلىن توقتاتىپ, ولاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىكپەن بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن بەلگىلەدى.
ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەڭبەگى, ەرلىگى قازاق شەڭبەرىنەن الىسقا شىعىپ جۇرسە دە لايىقتى باعاسىن الا الماعان باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرگىزدى.
مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭعىرتىپ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى لاۋازىمىن ەنگىزدى.
سەمەيدەگى يادرولىق پوليگوندى جاپتى.
كوسمودروم قازاق جەرىندە بولسا دا كوسموناۆتارى بولماعان ەلدىڭ ەكى ۇلانى توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆتى عارىشقا ۇشىردى.
1991 جىلدىڭ 15-16 جەلتوقسانىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ارنايى كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ ۇزاق تالقىلانىپ, قابىلداندى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن وتكىزىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىر ميلليوننان استام قانداسىمىزدىڭ قازاقستانعا كەلۋىنە ەسىك اشىپ, جاعداي تۋعىزدى.
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك دارەجەدە كورىنەتىن جاڭا استاناسىن سالدىرۋعا باستاماشى بولىپ, ۇلت مارتەبەسىن ورلەتتى.
وسى سياقتى ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋىنا, عاسىرلار بويى ارمان بولعان تاۋەلسىزدىك جەڭىستەرىنە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسى باستاماشى بولىپ, سوڭعى 30 جىلدا وسىدان بۇرىنعى 300 جىلدا قولىمىز جەتپەگەن تالاي ۇلتتىق ارماندارىمىزعا جەتتىك.
بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى, ۇلتىمىزدىڭ جاڭا زامانداعى قايتا ورلەپ, وركەندەۋى, رۋحاني, ەكونوميكالىق ەركىندىگىمىز, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقپەن, الەمنىڭ دامىعان ەل, مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەمىز تەڭ جاعدايدا قارىم-قاتىناس جاساۋ مۇمكىندىگىمىزدىڭ بارلىعىنىڭ دا باستاۋى – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدە. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز. سوندىقتان دا ءاربىر قازاق وسىنى ءتۇسىنىپ, قادىرلەي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي الاتىنداي سانادا بولۋىمىز قاجەت. تاۋەلسىز, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ كەزەڭىنىڭ ءوزى قازىر تاريحتىڭ ۇلەسىنە كوشىپ بارادى. ومىرگە جاڭا ۇرپاق كەلىپ, جاڭا بۋىن قالىپتاسىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا دۇنيەگە كەلگەن بۋىن ەسەيىپ, ەڭبەككە, مەملەكەت قىزمەتىنە ارالاسا باستادى. ولار بۇگىنگى ءومىردى, اسىرەسە جاڭا استانادان باستاپ, جاڭا كەسكىن-كەلبەتپەن سالىنىپ جاتقان ءىرى قالالارىمىزدى ء«دال وسىلاي ىلعي وزدىگىنەن بولىپ تۇرعان ەكەن» – دەپ قابىلداۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا جاڭا داۋىردەگى مەملەكەتتىڭ تاريحىن وقىتۋ, جاس ۇرپاق ساناسىنا ناسيحاتتاۋ ءىسى دە ماڭىزدى.
تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ءىسى مەن پرەزيدەنت قىزمەتى قاتار جۇرەتىن ەگىز ۇعىم. ءبىزدىڭ مەملەكەت قۇرۋ ىسىندە كوڭىلگە قونىمدى, رۋحاني سانامىزدى قۋاتتاندىراتىن شارالارىمىز بارشىلىق. ول تۋرالى بەلگىلى دارەجەدە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحىندا بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساپ, ارمانداپ, قول جەتكىزە الماي شەرمەندە كەتكەنى انىق. مەملەكەتتىك دارەجەگە ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاق قول جەتكىزۋ باقىتىنا يە بولدىق. جۇزدەگەن جىلدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان عاجايىپ وزگەرىس, قۇبىلىس بىرنەشە جىلدار ارالىعىندا جاسالىپ, ەل يگىلىگىنە اينالۋى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا جالعاستى.
1991 جىلدىڭ 18-19 تامىزى كۇنگى ماسكەۋدەگى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ارەكەتىنىڭ زاڭسىز ەكەندىگىن ايتىپ, ول «ۇيىمنىڭ» تاپسىرمالارىن ورىنداي المايتىندىعىن باسقالاردان بۇرىن جاريا ەتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شۇعىل تۇردە, قىسقا مەرزىمدە جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار جاساقتاپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن قايتا ۇيىمداستىرۋ تۋرالى جارلىعىن جاريالادى. رەسپۋبليكانىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرىلدى. وداقتىق باعىنىستاعى مەملەكەتتىك كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قاراماعىنا كوشۋى تۋرالى, قازاقستانداعى سوكپ مۇلكى تۋرالى, رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىنىڭ دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى, باسپا جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مينيسترلىگى تۋرالى, قازاق كسر-ءنىڭ اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى, ت.ب. رەسپۋبليكا ومىرىنە ماڭىزدى جارلىقتار جەدەل, قىسقا مەرزىمدە قابىلدانىپ, وتە شيراق جۇمىس جۇرگىزىلدى.
ەلىمىزدى, ءتىپتى بۇرىنعى كەڭەس وداعىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, رۋحتى ەزگەن اۋىر سالماقتان, جانعا باتقان دەرتتەن قۇتىلعانداي اسەر ەتكەن پرەزيدەنتتىڭ ەڭ باتىل قادامى – 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قابىلدانعان «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» جارلىعى بولدى. بۇل جارلىق ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىكتىڭ قاتتى رەنىشىن تۋعىزىپ, اسىرەسە, اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ىقپالدى باسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەشكىمنىڭ كەلىسىمىنسىز وزىندىك شەشىم قابىلداۋىن قاتتى سىنعا الىپ, «مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن السىرەتتى» دەگەن كىنا تاعۋعا دا تىرىسىپ باقتى. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى حابار حالىقارالىق دارەجەدە ۇلكەن نازارعا ىلىكتى. الەمدەگى يادرولىق قارۋعا يە اقش, انگليا, فرانتسيا سياقتى مەملەكەتتەر بۇل پوليگوننىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قازاقستان باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزە باستادى.
سول كەزدەگى قاراما-قايشىلىقتى پروتسەستەرگە ساراپتاما جاساي وتىرىپ, ءوزىنىڭ «عاسىرلار توعىسىندا» كىتابىندا ن.نازارباەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «..ءتىپتى كەڭەس وداعى ءالى بار كەزدەن باستاپ «اقىل ايتۋ» كوبەيدى. سوناۋ 1991 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەر مەنى اقش-تىڭ ماسكەۋدەگى ەلشىلىگىنە شاقىردى. ءتۇن ورتاسى اۋا كەزدەستىك. بەيكەر ەلدەگى جاعدايدى بىلگىسى كەلدى. بىراق سول كەزدە-اق, باتىس يادرولىق قارۋ ماسەلەسىن شەشۋگە جول ىزدەي باستاعانى اڭعارىلدى. بۇل تۋراسىندا سول جىلعى 16 قىركۇيەكتەگى الماتى ۇشىراسۋىندا اشىقتان اشىق ءسوز بولدى» (ن.نازارباەۆ. عاسىرلار توعىسىندا. 1996 ج. الماتى. 60-61 بەتتەر).
سول تۇستا قوعامدا يادرولىق قارۋعا نەگە ءوزىمىز يە بولمايمىز دەگەن سۇراق تا كوتەرىلگەن. پرەزيدەنت ءدال وسى بولىمدە: «...مۇنداي ستراتەگيالىق شەشىم ءۇشىن قازاقستان نە الادى؟...» دەپ سۇراق قويىپ, سوعان ناقتى جاۋاپتى تومەندەگىدەي باياندايدى: «(...1994 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا بۋداپەشتتە وتكىزىلگەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ)) سامميتىندە قازاقستان, رەسەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا باسشىلارى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قوسىلعان ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. سوڭىنان قازاقستانعا مۇنداي كەپىلدىكتى فرانتسيا مەن قىتاي سياقتى باسقا دا يادرولىق مەملەكەتتەر بەردى. بۇل الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ ءوز مىندەتتەمەسىن ورىنداۋىن مويىندايتىنىن جانە وعان جاۋاپ ەسەبىندە قاۋىپسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا كەپىلدىك بەرەتىنىن بىلدىرەتىن». (ن.نازارباەۆ. تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى. 97-بەت. استانا. 2017).
كىتاپتىڭ وسى تاراۋىنىڭ مەنىڭ كوزىمە ىستىق كورىنىپ, كوڭىلىمە ايرىقشا قونۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. سول 1994 جىلى مەن سول كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شەشىمىمەن بۋداپەشتتە وتكەن ەقىۇ-نىڭ تاريحي سامميتىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولعان ەدىم. ول ءسامميتتىڭ مەن ءۇشىن قىمباتتىعى جوعارىدا ايتىلعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دجون مەيدجەر, اقش پرەزيدەنتى بيلل كلينتون قاتىسىپ, ءبىر ستول باسىنا بىرگە جايعاسىپ, اتالعان مەموراندۋمعا قول قويۋ ءراسىمىن ءوز كوزىممەن كورىپ, كۋا بولۋىم ەدى. بۇرىن مۇنداي تەڭدىك تەك كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسىنا عانا ءتان بولسا, تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى مەملەكەت باسشىلارىمەن يىق تەڭەستىرىپ تۇرۋىن كورۋ دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ ۇلتتىق ۇجدانىن ەرەكشە كوتەرگەنى دە راس ەدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز تولىققاندى مەملەكەت بولىپ قالىپتاستىق. ىزگىلىكتى, زايىرلى ەل رەتىندە, وزىق وركەنيەتكە قابىلەتتى مەملەكەت, ۇلت بولىپ حالىقارالىق, الەم دارەجەسىندە تانىلدىق, قابىلداندىق. ەڭسەمىز كوتەرىڭكى ەل ەكەنىمىزدى سەزىنىپ, الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا دا كورسەتە الدىق.
بۇل – پرەزيدەنت قايراتكەرلىگىنىڭ, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە تاجىريبەلى ساياساتكەرلىگىنىڭ ەڭبەگى. سول وراسان ەلدىك ەڭبەكتىڭ جەمىسى, ناتيجەسى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ازامات رەتىندە دە, باسشى لاۋازىمدى قىزمەتكەر رەتىندە دە مول دايىندىقپەن كەلدى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ورتالىق بيلىگى جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن ءجىتى قاداعالاپ, مۇقيات ساراپتاپ, ولاردىڭ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا قايتالانباۋىنا دەر كەزىندە بىلىكتى شارا قولدانىپ, كوپ جاعدايدىڭ الدىن الىپ ءجۇردى. ولاي بولۋىنا ەلباسىنىڭ وتكەن ادامي ءومىر جولى, جاستايىنان قوعامنىڭ ەڭ كۇردەلى كۇرەتامىرىنا باتىل ارالاسىپ, قانداي دا سىننان قورىقپاي, تايسالماي, قيىندىقتاردان جالتاقتاماي, جەلدىڭ وتىنەن بۇقپاي ەڭبەك ەتۋى سەبەپ بولدى. شىمىر, شىنشىل, اشىق ورتادا شىڭدالدى. ادىلدىك ءۇشىن ەڭ قيىن كەزەڭدەردە ايقاسا ءبىلدى.
مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا ەتكەن العاشقى ساتتەن باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى بارلىق جەتىستىكتەرىمىز بەن كورگەن جاقسىلىعىمىز, دەربەس مەملەكەتىمىزدىڭ قۋاتتانۋى مەن كوركەيۋى ەڭ الدىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن, ەڭبەگىمەن, باسشىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. پرەزيدەنتتىڭ قازاق حالقى الدىنداعى, مەملەكەت الدىنداعى اتقارعان قىزمەتى زور, ەڭبەگى ەرەن, ۇلتتىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستاعان ۇلى تۇلعا.
قازاق – ءوزىنىڭ شىنايى تاۋەلسىز ەركىن ەل ەكەنىن سەزىنىپ, ءوزىنىڭ ءتول مەملەكەتى ءۇشىن ءسوز سويلەپ, داۋىس بەرىپ, ەڭبەك ەتەر قۇقىعىنا يە بولعانىنا ۇجدانى وسكەن جىلدار وسىلاي باستالىپ ەدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قىسقا مەرزىمدە, ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا 160-تان استام مەملەكەت قازاقستان مەملەكەتتىگىن تانىپ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىسىمدەرىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت شۇعىل تۇردە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىن, اسكەري دوكتريناسىن جاريا ەتتى. ەل ىشىندەگى جاپپاي رەفورمالار مەن كەزەك كۇتتىرمەس مەملەكەت قۇرۋ جۇمىستارىن ءبىر ساتكە دە كىدىرتپەستەن, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ, باسقا ەلدەرمەن تەڭ تەرەزەلى, دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ەكپىن بەرىپ, كۇش سالدى. «جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي» دۇنيەنى شارلاپ ءجۇرىپ, جاڭا قازاقستاندى تانىستىرىپ, دوس ىزدەپ, تىلەكتەس جينادى. بۇرىن «قازاق» دەگەن ءسوزدى ەستىپ كورمەگەن پرەزيدەنتتەر, كورولدەر ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ جارقىراعان ماڭدايىن, جارقىلداعان كوزىن, ءوتىمدى ءسوزىن, جاسامپازدىق قايراتىن, قىران قاناتى قالىقتاپ, جەلبىرەگەن كوك تۋىن كورىپ, قۋاتتى ءانۇرانىنا قۇلاق ءتۇرىپ, قۇشاعىن جايعاندا قازاقتىڭ مارتەبەسى كوككە كوتەرىلدى.
پرەزيدەنتتىڭ باسقا ەلدەرگە ءاربىر ساپارىنىڭ ءوزى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماقالاعا جۇك. قازاقتىڭ كوك تۋىن كوتەرىپ ءجۇرىپ, ەلىن باسقالارمەن تەڭ ەتتى. بوتەندەردىڭ قازاققا دەگەن سەنىمىن تۇراقتاندىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسىنا قىسقا مەرزىمدە ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا اعىلدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى كورەگەندىگىنىڭ الدەنەشە رەت كۋاسى بولدىق. سونىڭ ءبىرى – 1992 جىلعى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندەگى ازياداعى ءوزارا سەنىم شارالارى كەڭەسى (اوسشك) تۋرالى ۇسىنىسى. باستاپقى كەزدە, اسىرەسە شەتەلدىك ارىپتەستەر بۇل ۇسىنىسقا تەرەڭ ءمان بەرە قويماعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت, سول جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاجىماستان, كۇماندانباستان, قوبالجىماستان وسى باعىتتاعى قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق ۇستانىمىن ون جىل ۇزبەي جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە 2002 جىلى الماتىدا ازياداعى 17 مەملەكەت باسشىلارى نەگىزگى مۇشە رەتىندە, ال 5 مەملەكەت باسشىلارى باقىلاۋشى دارەجەسىندە قاتىناسقان ءبىرىنشى باسقوسۋى بولىپ, بۇل ازيا كونتينەنتىندەگى وسىنداي ءوزارا سەنىم سيپاتىنداعى تۇڭعىش حالىقارالىق ۇيىم بولىپ قالىپتاستى.
قازىر جۇيەلى جۇمىس جاساپ, ءوز دارەجەلەرىندە تانىم, سەنىمگە يە بولعان تمد, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), كەدەندىك وداق ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماشىلدىعىمەن قۇرىلىپ, وسى ۇيىمدارعا كىرەتىن بارلىق ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن بەيبىت قارىم-قاتىناسىنا, يگىلىكتى دامۋىنا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ۇيىمدار.
قازاقستاننىڭ تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ەڭ العاشقىسى بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ ءوزى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتيىمدى جۇرگىزىلۋى, جاڭا قازاقستاننىڭ الەمدە تانىلۋى جانە پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ تانىلىپ, مويىندالىپ, ءوسۋىنىڭ كورىنىسى بولعان جاڭا داۋىردەگى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحي كورىنىسى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن شەكاراسىن انىقتاپ, تولىق قامتۋ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ء«تيدى» دەگەندە, ول وزدىگىنەن كەلە قويعان جوق. سولاي بولارىنا ساليقالى, دايەكتى كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ءوز ارىپتەستەرى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كوزىن جەتكىزىپ, ءتىلىن تاۋىپ, مامىلەگە كەلە العاندىعىن ايتۋ ماڭىزدى. ول جۇمىس بۇگىنگى قىتايمەن قارىم-قاتىناستان باستالدى. جالپى, قىتاي مەملەكەتى, ەلى زاڭدى, قول قويىلعان قۇجاتتى قاتتى سىيلايدى. ءداستۇرلى تۇردە زاڭ تىڭداعىش, زاڭ سىيلاعىش حالىق. ءمانىسىن قىسقا قايىرىپ ايتار بولساق – قىتاي ەجەلدەن وزىمەن شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسىمەن شەكارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە مۇددەلى بولماعان. ءتىپتى كەڭەس وداعىنىڭ داۋىرلەپ, كۇشەيىپ تۇرعان كەزىندە شەكارالىق كەلىسسوزدەردى تىعىرىققا تىرەپ وتىرعان. ول ءۇشىن شارتتى «داۋلى ۋچاسكەلەر» بولدى.
سول توڭدى 1995 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايعا رەسمي ساپارى كەزىندە قىتاي توراعاسى تسزيان تسزيامينمەن كەلىسسوزىندە ءجىبىتتى. كەلىسسوزدەرگە بوگەت بولىپ كەلگەن «داۋلى ۋچاسكەلەردى» ەكى جاقتىڭ مۇددەسىن ساقتاي وتىرىپ, قاراستىراتىن بولدىق. وسىدان كەيىن-اق شەكارا كەلىسىمى تۋرالى كەلىسسوزدەر ءوز ۋاقىتىندا جانە ناقتى ناتيجەمەن جۇرگىزىلدى. قىتاي توراعاسى 1996 جىلدىڭ 4 شىلدەسىندە قازاقستانعا تۇڭعىش ساپارى كەزىندە وتكەن كەزدەسۋ كەزىندەگى قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەردى تولىق قولداپ, قازاقستان – قىتاي قاتىناسىن تەك قانا دوستىق باعىتتا دامىتاتىنىن ايتتى. پروتوكولدان تىس كەزدەسۋ كەزىندە: «پرەزيدەنت مىرزا, شەكارا ماسەلەسى ەڭ سەزىمتال جەر. ءسىز ماسەلەنى دۇرىس قويىپ ءجۇرسىز. مەن توراعا كەزىمدە وسى تاريحي ماسەلەنى ءبىتىرىپ الايىق», – دەپ ىقىلاس ءبىلدىردى.
سونىمەن, 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە الماتىدا ءبىرىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە (كەلىسىم كولەمى – 1300 بەت), 1998 جىلى قازاندا بەيجىڭدە – ەكىنشى قوسىمشا كەلىسىمگە, اقىرى 1999 جىلى قاراشادا قازاقستان – قىتاي شەكارا ماسەلەلەرىنىڭ تولىق رەتتەلۋى تۋرالى كومميۋنيكەگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قحر توراعاسى تسزيان تسزيامين قول قويىپ, عاسىرلار بويى شەشىلمەي كەلگەن قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى 1784 شاقىرىم شەكارا زاڭداستىرىلدى. ول كەلىسىمدەر ەكى جاقتان دا راتيفيكاتسيالانىپ, بۇۇ-دا ماقۇلداندى.
قىتاي وزىمەن شەكارالاس 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قازاقستانمەن ءبىرىنشى بولىپ, تولىق شەكارالىق كەلىسىمگە قول قويدى. ەندى بارلىق كارتالار سول كەلىسىمگە سايكەس جاسالاتىن بولدى.
وسىدان كەيىن – 2005, 2006 جىلدارى قازاقستان – رەسەي اراسىنداعى 7 500 شاقىرىم شەكارا زاڭداستىرىلدى. بۇل كەلىسىمگە رەسەي جاعى دا مۇددەلى ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە كەزىندە شەكاراعا بايلانىستى سولجەنيتسىن, گورباچەۆ جانە تاعى باسقا ساياساتكەرلەر ايتقان ارانداتقىش پىكىرلەر دە رەسەي قوعامىنىڭ كەيبىر ورتالارىندا تىلگە تيەك بولىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك, بۇل كەلىسىمنىڭ تاريحي ماڭىزى زور.
سول سياقتى باسقا دا كورشىلەس ەلدەر – وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىمەن قۇرىلىق شەكارا كەلىسىمدەرىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس.
قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعايتىن وسىنداي تاريحي ماڭىزدى ناقتى ءىس ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ, شەشىم قابىلداۋ باقىتى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ۇلەسىنە تيسە – ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە قاراي, تاريحي جەڭىسى دەپ ايتۋ ادىلدىك بولار.
عاسىرلار بويى ەۋرازيانىڭ كەڭ دالاسىن كەزىپ, جان ساقتاپ, ۇرپاق ساقتاۋ ارقىلى جەرىن ساقتاۋ ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن قازاقتىڭ الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن, وركەنيەتىمەن قاتىناسىپ, بويىن تەڭەستىرىپ, وركەندەۋگە بەت العان قوزعالىسى – وسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى.
وسى داۋىردە قازاق نە ىستەي الادى, ۇلتتىق سانامىزدىڭ ساپاسى, مۇمكىندىگى قانداي بولماق. ءبىز كىمبىز, قانداي بولامىز, – ارينە, مۇنىڭ ءبارى جالعىز ەل باستاۋشى پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, بۇكىل ۇلتقا, ەلگە سىن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سونداي-اق پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ اۋىستىرىلۋىن دا الەمگە ۇلگى بولارلىق شەشىممەن ەكىنشى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆقا ۇلت مۇددەسىنىڭ اماناتى دەپ تاپسىردى.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
