مەكتەپ كاسىپوداقتارى: جولداما كىمگە بۇيىرادى؟

كاسىپوداقتىڭ قىزمەتى ءھام مىندەتى

مۇعالىمدەردىڭ باسىم بولىگى ءدال وسى قاراپايىم دۇنيەنى, ياعني وزدەرى مۇشە بولىپ كىرگەن كاسىپوداق ۇيى­مىنىڭ قىزمەتى مەن مىندەتىن بىل­مەيدى. سوندىقتان تيەسىلى قام­قورلىقتان قالىس قالادى. رەداك­تسيا­مىزعا سولتۇستىك وبلىستان حا­بار­لاس­قان ءبىر مۇعالىم جاقىندا اۋىل اكى­مىنەن كوپ بالالى انا رەتىندە تو­تەنشە جاعدايدا تاراتىلعان ازىق-ت ۇلىك سەبەتىن سۇراعانى ءۇشىن دي­رەك­تورىنىڭ جينالىسقا سالعانىن جەتكىزدى. پەداگوگ بۇل جايتقا ۇندە­مەپ­تى. مۇعالىمنىڭ مەكتەپتە وقيتىن قىزى ۇيگە جىلاپ كەلىپ, ديرەكتور مەن ءبىر پەداگوگتىڭ اناسىن ءسوز ەتىپ تۇرعانىن ەستىگەنىن ايتىپتى. ءدال وسىعان شىداي الماعان پەداگوگ بىزدەن كومەك سۇرادى. ءبىز وعان: ء«سىزدىڭ قۇقىعىڭىزدى مەكتەپتەگى كا­سىپوداق قورعاۋى كەرەك. ءسىز الدىمەن كا­سىپوداق باسشىسىمەن سويلەستىڭىز بە؟», دەدىك. مۇعالىم: «ديرەكتورمەن بىرگە مەنىڭ ماسەلەمدى دالىزدە قى­زى­ما ەستىرتىپ تۇرىپ تالقىلاعان سول كاسىپوداقتىڭ وكىلى ەدى», دەگەندە ءارى قاراي ەشتەڭە سۇراي المادىق.

ءيا, شىن مانىندە كاسىپوداق ۇيى­مى قىزمەتكەرلەردى ىشكى جانە سىرت­قى قاۋىپتەن كاسىبي تۇرعىدا قورعاۋ­عا مىندەتتى. بىراق كەيىپكەرىمىز بايانداعان كورىنىس كوپ مەكتەپكە تانىس بولار. رەداكتسيامىزعا حابار­لاس­قان مۇعالىم كاسىپوداقتىڭ مىندەتى مەن قىزمەتىنە نە كىرەتىنى تۇگىلى, ءوزى­نىڭ وعان مۇشەلىككە ءوتۋ ءۇشىن ءوتىنىش جازعان-جازباعانىن بىردەن ەسىنە تۇ­سى­رە المادى.

اقيقاتىندا, ءار پەداگوگ ءوزى مۇشە­لىك­كە كىرگەن كاسىپوداق ۇيى­مى­نىڭ قىز­مەتكەر, جۇمىسكەر, ەڭبەك ەتۋشى رەتىن­دە قورعاۋعا قىزمەت ەتۋى جانە مۇش­ەلىككە وتپەي تۇرىپ جازباشا وتى­نىش­پەن ەرىكتى تۇردە كەلىسىم بەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن ءبىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ول جالاقىسىنىڭ 1 پايىزىن اي سا­يىن اۋدارىپ وتىرادى عوي. كەرەك دە­سە­ڭىز, ەڭبەكاقىسىنان كاسىپوداققا ۇس­تالاتىنىن بىلمەي­تىندەر دە بار. وسىن­داي باسسىز­دىق­تىڭ ءبارى – سا­يىپ كەل­گەندە ساۋاتسىزدىق پەن ماڭداي تەرگە دەگەن سالعىرتتىقتىڭ سالدارى.

ءسىز قاي كاسىپوداقتاسىز؟

ءبىز وسى ماقالانى جازاردا «مەك­تەپ­تەگى كاسىپوداقتىڭ جولداماسىمەن شيپاجايدا ەم الىپ, ارنايى دەمالىپ كوردىڭىز بە؟» دەگەن سۇراقپەن مۇعالىمدەر اراسىندا ارنايى ساۋال­دا­ما جۇرگىزدىك. سونىڭ 66-سى جولدامامەن دەمالعان, 26-سى قانشا جىل جارنا تولەپ جۇرسە دە جولداما الا الماعان. ال بىرنەشە پەداگوگ 20-30 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بولا تۇرا كا­سىپ­وداقتىڭ شيپاجايلارعا جولداما بەرەتىنىن ءبىرىنشى رەت بىزدەن بىلگەنىن جا­زدى. سوندا كاسىپوداقتار جۇمىس ىستەمەي مە؟

بۇل رەتتە قاي كاسىپوداقتىڭ جۇ­مى­سى اقساپ تۇرعانىن انىقتاۋ كەرەك. ايتپەسە, قازاقستاندىق سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كا­­سىپوداعىنىڭ ءتورايىمى ايگۇل مۇ­قا­شوۆا ايتقانداي, كوپ ءسوز قوعام­دىق ۇيىمداردىڭ ىشىندەگى كوزگە كورىنەتىن وسى ءىرى وداققا كەلەتىن كورىنەدى. ء«بىلىم سالاسىندا بىرنەشە كاسىپوداق بار. ءبىزدىڭ سالالىق كاسىپوداق ەلىمىزدەگى ءۇش ءىرى كاسىپوداق بىرلەستىگىنىڭ (ەڭبەك كونفەدەراتسيا­سى, «امانات» بىرلەستىگى) ىشىندە قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنا كىرەدى. سالالىق كاسىپوداقتىڭ قۇرامىنداعى اۋداندىق, وبلىستىق كا­سىپوداق ۇيىمدارى وزدەرىنىڭ ۇجىم­­­­دىق شارتتارىندا مۇشەلەرىنە ار­­نال­عان ساۋىقتىرۋ جولدامالا­رى­نا بەرى­لەتىن جەڭىلدىكتەرىن كور^­­سە­تەدى. ءبىزدىڭ جارعىدا 30-دان 70 پايىزعا دەيىن جەڭىلدىك قاراستىرىلاتىنى جازىلعان. بۇل پايىزدىق مولشەر ءار ۇيىم­نىڭ قاراجاتىنا قاراي ورىندالادى. ءبىر مەكتەپتە كاسىپوداققا 100 ادام مۇشە, ەكىنشى بىرەۋىندە ودان 2-3 ەسە از بولۋى مۇمكىن. كەيبىر وڭىر­لەر­دەگى ۇيىمدارىمىز ءتىپتى 100 پا­يىز­­عا دەيىن جەڭىلدىكپەن جولداما بەرەدى. مۇنداي مۇمكىندىكتەردى كوپ با­لالى جانە ارداگەر ۇستازدار, سون­داي-اق كاسىبي جەتىستىكتەرگە جەتكەن پەداگوگتەر يەلەنە الادى», دەيدى ا.مۇقاشەۆا.

نەگىزىنەن كاسىپوداق ۇيىم­دا­رى­نىڭ باسشىلارى ۇيىم مۇشە­لە­­رى­مەن وتكىزەتىن جينالىستاردا قان­داي شيپاجايلارعا جولداما بار ەكە­نىن جىل باسىندا حابارلاۋى كەرەك. دەگەن­مەن اقپارات جەت­كى­لىكتى بولسا دا, ءبىراز مۇعالىم قۇ­لىقسىز بولۋى مۇمكىن. وعان تۇر­كىستان وبلىسى ماقتاارال اۋدانىندا مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتەتىن قارلىحان وندىر­بە­كوۆانىڭ: «كاسىپوداق بەرگەن 50 پايىزدىق جەڭىلدىگى بار جولدامامەن بىركولىك, مەركى, ت.رىسقۇلوۆ, سارىاعاش, ارمان شيپاجايلارىندا دەمالدىم. ارىپتەستەرىمدى بىرگە با­رۋعا ۇگىتتەيمىن. بىراق جىل سايىن سەرىك بولار ادام تاپپايمىن. كوبى شيپاجايلاردا دەمالعاننان, ەم العاننان گورى ۇيىنە جوندەۋ جۇر­­گىزۋدى, بالاسىن ۇزاتىپ, ۇلىن ۇي­لەن­دى­رۋدى جوسپارلايدى. مەن تىزەمدى جاراقاتتاپ العاندىقتان, تەراپەۆت كەڭەسىمەن جىل سايىن ەم الۋىم كەرەك. سول سەبەپتى كاسىپوداق ۇيىمىنا ءوتىنىش جازىپ سۇرايمىن. مىنە, بيىل دا بۇيىرسا جولداما الىپ وتىرمىن», دەگەنى دالەل بولاتىن سەكىلدى.

كاسىپوداق قايتكەندە ديرەكتوردىڭ قولجاۋلىعى بولمايدى؟

جوعارىدا ساۋالدامامىزعا ءبىر پەداگوگ: «بىزدە شيپاجايلارعا كىم­نىڭ باراتىنىن مەكتەپ ديرەكتورى شەشەدى», دەپ جازىپتى. مۇنداي مەك­تەپتەردە كاسىپوداق باسشىلارى دي­رەكتوردىڭ قولجاۋلىعى بولىپ كەت­كەنى تۇسىنىكتى. ال شىن مانىن­دە كاسىپوداق ۇيىمى وزىنە مۇشە مۇ­عا­لى­مدى ءتىپتى ديرەكتور مەن ونىڭ ورىنباسارىنان دا قورعاۋعا قاۋقار­لى. بىراق مۇددەلى مە؟ ماسەلە – سوندا. ال كاسىپوداق ۇيىمىن باس­قا­رۋشى قايتكەندە ديرەكتوردىڭ قول­جاۋ­لىعى بولمايدى؟

وسى ماسەلەنىڭ شەشىمى رەتىندە كاسىپوداققا باسشىنى مەكتەپتىڭ ينس­­پەكتورى سەكىلدى سىرتتان بەكىتۋدى ۇسىن­عاندار بار. سوندا كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ باسشىسى مەكتەپ ديرەكتورىنا جالتاقتامايدى. ويتكەنى كاسىپوداقتى باسقارىپ وتىرعان پەداگوگ ءوز قىزمەتىندە ديرەكتورعا با­عى­نىشتى بولعاندىقتان باس­شى­سىنىڭ ايتقانىن ىستەيدى. ولاي بول­ما­عان جاعدايدا ديرەكتوردان قىسىم كورۋى مۇمكىن.

ال سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعىنىڭ باس­شىسى ايگۇل مۇقاشوۆا: «مۇ­عا­لىمدەر كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ باس­شىسىن ءوز ورتاسىنان سايلاۋى كەرەك. سىرتتاعى ادام ۇجىمنىڭ ىش­كى جا­­­يىن, قاي قىزمەتكەردىڭ قانداي كومەك­كە مۇقتاج ەكەنىن بىلمەيدى. وعان قوسا كاسىپوداقتىڭ مۇشەلەرى ءوز باسشىسىن وزدەرى قالاپ, تاڭداۋى ءتيىس. ەگەر ءوز ۇيىمىنىڭ مۇشەسىن قورعاپ, قانداي دا ءبىر جەڭىلدىكتى, جاردەمدى الۋى ءۇشىن كومەكتەسىپ, سونىڭ ناتي­جە­سىن­دە مەكتەپ باسشىسىمەن كەلىسپەي قال­سا, جۇمىستان شىعىپ قالامىن دەپ قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭبەك كودەكسى, كاسىپوداقتار تۋرالى زاڭ بار, كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ باسشىسى – وسىنداي زاڭمەن قورعالعان ادام», دەيدى. بىراق وقۋ وشاقتارىنىڭ باسىم بولىگىندە كاسىپوداق ۇيىمى باسشىلارى سايلانباي, جاي عانا تاعايىندالادى. بۇل – ايتىلمايتىن قاعيدا, جازىلماعان «زاڭعا» اينالىپ تا كەت­كەندەي.

جولداما ارمان بولعان-اي...

پەداگوگتەردىڭ بارلىعى كاسىپ­وداق ۇيىمىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزدىق جەڭىلدىگىمەن دەمالۋعا بولاتىنىن بىلمەيدى دەۋگە كەلمەس. مۇنداي مۇم­كىندىكتىڭ بارىنان حاباردار بول­سا دا, جوعارىدا جازعانىمىزداي, قۇنت­­ت­امايتىندار كوپ. سولاردىڭ سىرتىندا قانشاما جىلدان بەرى كاسىپوداققا ءوتىنىشىن جازىپ ءجۇرىپ, ءبىر دە ءبىر جولداما الا الماي كەتكەندەر بار. وعان الەۋمەتتىك جەلىدە جۇرگىزگەن ساۋالداماعا ويىن اشىق جازعانداردان كوز جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى, قالدىگۇل تەمىرتاەۆا: «جولداما سۇراساق, ءومىرى جوق قوي. ودان دا كاسىپوداققا تولەگەن جارنانى ءوزىڭىز جيناساڭىز, قالاعان شيپاجايعا بارىپ دەمالاسىز. مەن 27 جىل جارنا تولەپ, 1 جولداما الا المادىم, سوندا كاسىپوداقتىڭ قانداي پايداسى بار؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن شىداپ ءجۇردىم. ەندى كاسىپ­ودا­قتان شىعامىن دەپ شەشتىم. ەش پايداسى جوق. ءناسىپ بولسا, كەلەسى جىلعا اقشا جيناپ, اسىقپاي قالا­عان شيپاجايعا بارامىن. 160 قىزمەتكەرى بار مەكتەپكە 1-2 جولداما عانا بەرەدى. بۇل سۇمدىق قوي. ماسەلەنى شەشەتىن ۋاقىت كەلدى ەمەس پە؟» دەيدى.

«امانات» قازاقستاننىڭ كاسىپ­و­داقتار ىنتىماقتاستىعى» رەسپۋب­لي­كا­لىق كاسىپ­وداقتار قاۋىم­­داس­تى­عىنىڭ توراعاسى اندرەي پريگور كاسىپوداق ۇيىمدارى تاۋەلسىز, قو­عام­­دىق ۇيىم بولعاندىقتان, قور­دا­عى قارجىسىن قالاي ۇيلەستىرۋ كەرەگىن ءوز مۇشەلەرىمەن بىرلەسىپ شەشۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, ەگەر جوعارىدا جازىلعانداي, 160 ادامعا نەبارى 1-2 جولداما بولسا, وعان مۇشە ادامدار كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ باسشىسىنان ەسەپ پەن جاۋاپ الۋى قاجەت.

ەڭبەك كونفەدەراتسياسىنىڭ قۇ­را­­مىنا كىرەتىن اقتوبە وبلىسى مەن قالاسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ قىز­­­مەتكەرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى كا­سىپ­­وداعىنىڭ ءتورايىمى ليديا شاي­­عازىقىزى جولداما سانىن ارت­تىرۋ­دىڭ جولى بار ەكە­نىن جەتكىزدى. بۇل ءۇشىن ەڭبەك كون­فە­دەراتسياسىنىڭ جارعىسىندا كور­سە­تىلگەندەي, وبلىس جانە قالالىق دەڭگەيدەگى قارجى قورىنىڭ 65 پايىزىن مەكتەپتەگى باستاۋىش كاسىپوداققا بەرۋ كەرەك. سوندا وبلىستىق كاسىپوداق ۇيىمى بولەتىن 1-2 جولدامانىڭ سانىن مەكتەپتەگى باستاۋىش كاسىپوداعى قورىنداعى قاراجاتتان تاعى بىرنە­شەۋ­گە كوبەيتۋگە بولادى. ء«بىز جي­نال­عان قارجىنىڭ 65 پايىزىن مەكتەپتەگى باستاۋىش كاسىپوداقتىڭ وزىنە, 25 پايىزىن وزىمىزگە (ونى ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر مەن جاردەماقىلار قاراستىرۋعا, شارالار مەن بايقاۋلار ۇيىم­داستىرۋعا, ءوز جالاقىمىزعا, عيمارات جالداۋعا جۇمسايمىز), ال قال­عان 10 پايىزىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كاسىپوداققا بولەمىز. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە كاسىپوداققا اۋدارىلعان الەۋمەتتىك اۋدارىم قازىر ۇكىمەتكە جىبەرىلەدى. مىنە, سول ءتارتىپ بويىنشا ازاماتتىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر 1 اي­لىق كولەمىندە ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ جاردەماقىسىن الادى. ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنداعى تەحنيكالىق-شارۋا­شى­لىق قىزمەتكەرلەر مۇنداي جار­دەما­قى­نى المايدى. ءبىز ەمدەۋ-ساۋىق­تىرۋ جاردەماقىسىن المايتىن­دار مەن ارداگەر ۇستازدارعا 50 پا­يىز, ال جوعارىداعىداي جاردەماقى الىپ وتىرعاندارعا 30 پايىز جە­ڭىل­­دىكپەن جولداما بەرەمىز», دەيدى ل.شايعازىقىزى.

زەينەتاقىدان دا كاسىپوداققا جارنا تولەپ ءجۇرسىز بە؟

وسى سۇراققا ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرسەڭىز, دەمەك ءسىز كاسىپوداق ۇيى­مى­نىڭ مۇشەسى رەتىندە شيپاجايلاردا ەم الىپ, دەمالۋعا قۇقىلىسىز. ايت­پاقشى, بار ءومىرىن, كۇش-جىگەرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناپ, 30-40 جىلدىق ەڭبەك وتىلىمەن زەينەتكە كەت­كەندە, ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنەن قوسا شىققاندار دا كاسىپوداقتىڭ جولداماسىن الا الادى. بۇل ءۇشىن ل.شايعازىقىزى ايتقانداي, كاسىپ­وداق ۇيىمى ءوزىنىڭ جارعىسىنا سايكەس سوعان مۇددەلى بولۋى كەرەك. ء«بىز ەڭبەكتەن بوساتىلعان پەدا­گوگ­تەردەن ءوز جارعىمىزعا ساي ەشقان­داي جارنا ۇستامايمىز جانە مۇ­شە­­لىكتەن دە شىعارمايمىز. بۇل نەگى­زى­نەن سالىق كودەكسىنىڭ 141-بابى 22-تارماقشاسىندا دا كورسەتىلگەن, ياعني جارنا ۇستاۋعا بولمايدى. بىزگە جارنا تولەمەسە دە, ماسەلەن بىلتىر ءبىر عانا جىلدىڭ ىشىندە اقتوبە قالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان زەينەتكە شىققان 53 ارداگەرگە جولداما بەردىك», دەيدى اقتوبە وبلىسى مەن قالاسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى كاسىپوداعىنىڭ ءتورايىمى ليديا شايعازىقىزى.

ال سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداعىنىڭ جارعىسىنا سايكەس, ەگەر كاسىپوداققا مۇشە قىزمەتكەر زەينەتكە شىقسا, ونىڭ ەڭبەك شارتى توقتاتىلادى, سوندىقتان كاسىپوداق ۇيىمىنا جارنا بۇرىنعىداي ۇستالمايدى جانە مۇشەلىكتەن شىعارىلادى. دەمەك, ءتۇرلى كومەك, ونىڭ ىشىندە جولداما الۋ قۇقىنان ايىرىلادى. قوعامدىق ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىندە ءارى قاراي قالۋدى قالاسا, قايتادان ءوتىنىش جازىپ, زەينەتاقىسىنىڭ 0,5 پايىزىن تولەپ وتىرۋعا كەلىسىم بەرەدى. سونداي جاعدايدا ۇيىم مۇشەسى كاسىپوداق جارعىسىندا كورسەتىلگەن بارلىق كومەكپەن بىرگە شيپاجايلارعا جولداما الا الادى. بىراق جامبىل وبلىسى بايزاق اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتە فيزيكا پانىنەن ساباق بەرىپ, زەينەتكە شىققان توقتاعۇل ماماسەرىكوۆ زەينەتكەر بولعان جىلى كاسىپوداقتىڭ مۇشەلىگىنەن شىقسا دا شيپاجايعا جولداما العان. مۇنداي مۇمكىندىكتى سالالىق ءبىلىم جانە عىلىم قىز­مەت­كەر­لەرى كاسىپوداعىنىڭ «جامبىل وبلىسى ءبىلىم جəنە عىلىم قىز­مەت­­­كەرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى كəسىپتىك ودا­عى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ تو­را­عاسى ەرۇلان سəبەن ۇلى: «زاڭ بويىنشا زەينەتاقىدان جارنا ۇس­تال­مايدى. بىزگە مۇشەلىككە وتكەن ادام زەينەتاقىسىنىڭ 0,5 پايىزىن جەرگىلىكتى جەردەگى كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ قۇرىلىمدارىندا ورنا­لاسقان كاسسالارعا كەلىپ, قول­ما-قول تولەيدى. ءبىزدىڭ ۇيىم مۇشە­لى­گىندەگى ارداگەرلەرگە ارنايى جەڭىل­دىك­تەرمەن جولدامالار بەرەدى. دە­گەن­مەن, جوعارىداعى كەيىپكەر سە­كىل­دى, ۇيىم مۇشەلىگىنەن شىعىپ كەتسە دە زەينەتتەگى قىزمەتكەردىڭ شي­پا­جايلارعا جەڭىلدىكپەن جولداما الۋعا مۇمكىندىگى بار. باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى زەينەتكە كەتكەن قىزمەتكەرى ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنە قاي­تادان وتپەسە دە ءوز شەشىمىمەن وعان جولداما تاعايىنداي الادى», دەپ ءتۇسىندىردى.

ءيا, توقسان اۋىز ءسوزدىڭ تو­بىق­تاي ءتۇيىنى, كاسىپوداق بولەتىن جول­­دامانىڭ كىمگە بۇيىراتىنى ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ كەلىسىمىمەن شە­­شىلۋى ءتيىس. ايتپەسە, جولداما ادام تاڭدامايدى. ونى كاسىپ­وداق­تىڭ مۇشەلىگىنەن شىعىپ كەتكەن قىزمەتكەرگە دە بەرۋگە بولاتىنىن بىلدىك. سوندىقتان ۇيىمعا مۇشە بولعان جان كاسىپوداقتىڭ جينالىسى مەن ەسەبىنە قۇلاق تۇرە جۇرگەنى ابزال. ويتكەنى ۇيىم مۇشەسى كوكەيدەگى كوپ سۇراققا ءوز كاسىپوداعىنىڭ جەتەك­شى­سى­نەن جاۋاپ الۋعا قۇقىلى.