كورمە كوپشىلىككە گۋلاگ پەن كارلاگتىڭ 1937 جىلعى كارتالارىن, «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2000 جىلعى تۇسىندىرمە جازباسىن, رەسەي فەدەراتسياسى قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ حاتى مەن وعان قوسا 1938 جىلعى اتىلعان ازاماتتاردىڭ ءتىزىمىن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن بەلگىلەۋ تۋرالى 1997 جىلعى پرەزيدەنت جارلىعىن, ساياسي قۇربانداردى اقتاۋ تۋرالى زاڭىن, كارلاگتىڭ اقمولا بولىمشەسىندە بولعان ساياسي باپتار بويىنشا سوتتالعان ايەلدەر مەن ولاردىڭ ءىشىنارا تولىقتىرىلعان ءتىزىمىن, سونداي-اق 30-شى جىلدارى زارداپ شەككەن وتانداستارىمىز تۋرالى باسقا دا تىڭ دەرەكتەردى ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 2012 جىلدىڭ 27 ساۋىرىندەگى «تۇراقتىلىق. بىرلىك. جاڭعىرۋ» تاقىرىبىندا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XIX سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىنە ءبىز ۇمىتپاۋعا ءتيىستى بىردەن ەكى داتا ءدوپ كەلىپ وتىر. بۇل – 30-شى جىلداردىڭ باسىنداعى جاپپاي اشتىقتىڭ 80 جىلدىعى مەن ءستالينيزمنىڭ جاپپاي ساياسي رەپرەسسياسىنىڭ شەگىنە جەتۋىنىڭ 75 جىلدىعى.
بۇل قاسىرەتتەردىڭ ورنى تولمايدى. ەڭ جالپىلاما ەسەپ بويىنشا اشتىق پەن اۋرۋدان قازاقستاندا, بەلارۋستە, رەسەيدە جانە ۋكراينادا 7 ميلليوننان استام ادام كوز جۇمعان.
سول كەزدە اشتىقتان قازا تاپقانداردىڭ ءبىر جارىم ميلليوننان استامى قازاقستانعا تيەسىلى. 600 مىڭ قازاق اشتىق پەن اۋرۋدان قۇتقارىلامىن دەپ تۋعان جەرىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىز مۇنى ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز!» – دەپ زوبالاڭ جىلدار قاسىرەتى ەشقاشان جادىمىزدان وشپەيتىنىن ەسكە سالعان بولاتىن.
نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى عازيزا يساحان مۇراعات قورىندا قازاقستانداعى ۇجىمداستىرۋ مەن اشارشىلىققا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار ارنايى جيناققا توپتاستىرىلعانىن العا تارتتى.
«كسرو-داعى اشارشىلىق: 1929-1934 جج.» قۇجاتتار جيناعىنىڭ سەرياسى رەسەي فەدەرالدى اگەنتتىگىنىڭ باستاماسىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ ارحيۆ مەكەمەلەرىنىڭ تارتىلۋىمەن 2006 جىلى باستالىپ, 2011-2013 جىلدارى 3 تومدىق قۇجاتتار جيناعى باسىلىپ شىقتى, 2000-نان اسا قۇجاتتار عىلىمي اينالىمعا ەندى.
2012 جىلى ەلىمىزدەگى ارحيۆ سالاسىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگانىنىڭ باستاماسىمەن قازاق اۋىلىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسىنىڭ كۇيرەۋى, 1932-1933 جىلدارداعى الاپات اشتىقتىڭ شىندىعىن ناقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەر نەگىزىندە كورسەتۋ ماقساتىندا «قازاق اۋىلىنىڭ قاسىرەتى. 1928-1934» («تراگەديا كازاحسكوگو اۋلا. 1928-1934») اتتى 3-تومدىق قۇجاتتار جيناعىن شىعارۋ جوسپارلاندى, 1-تومى 2013 جىلى, 2-تومى 2018 جىلى جارىق كوردى.
بۇل جيناقتاردىڭ جارىققا شىعۋى تاريحي شىندىقتى اشۋعا جانە قوعامدا بولعان وتكەن وقيعالاردى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ارحيۆ قۇجاتتارى سول كەزەڭنىڭ وقيعالارىمەن قاتار, اشارشىلىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق زارداپتارى تۋرالى ءبىلىمىمىزدى كەڭەيتەدى, كسرو-داعى اشارشىلىققا حالىقارالىق رەاكتسيا تۋرالى اقپارات «كسرو-داعى اشارشىلىق: 1929-1934 جج.» جيناعىنىڭ 3-تومىندا توپتاستىرىلعان» دەيدى مامان.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازواك مەن قازواك حكك قاۋلىلارىن قايتا زەردەلەۋ ءۇشىن قۇرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ تورالقاسى كوميسسياسى 1991 جىلعى 12 قاراشادان 1992 جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اۋقاتتى شارۋانىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ, ونى جاپپاي جەر اۋدارۋ جونىندەگى وزبىرلىق اكتسيالارى, كوشپەندى جانە جارتىلاي كوشپەندى شارۋاشىلىقتاردى ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋ, حالىقتان اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن الىپ قويۋ جونىندەگى زورلىق-زومبىلىق ناۋقاندارى زاڭسىز, ادام قۇقىقتارىنا قايشى كەلەدى دەپ ەسەپتەلىپ جانە ولاردى مەملەكەتتىڭ ءوز حالقىنا قارسى قىلمىسى دەپ باعالاندى.
ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ (ەكپا) دەلەگاتسياسى 2009 جىلى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى الاپات اشارشىلىق بولعان بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارىن ارالادى. ولار سول كەزەڭنىڭ تاريحي قۇجاتتارىمەن تانىستى, زەرتتەدى. 2010 جىلى ەكپا ءوزىنىڭ № 1723 قارارىندا ادام قۇقىقتارىن تاپتاعان, ميلليونداعان ادامداردى ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنان ايىرعان توتاليتارلىق ستاليندىك ءتارتىپتى اشكەرەلەدى. وسى قاراردا الاپات اشارشىلىق كەزەڭىندە ەڭ كوپ شىعىنعا ۇشىراعان قازاقستان, رەسەي جانە ۋكراينا تۋرالى جەكە بولىمدەر بار.
التىنشى بولىمدە: «قازاقستاندا دا ميلليونداعان ادام جاپپاي اشارشىلىق قۇربانىنا اينالدى, ولار جالپى حالىقتىڭ سانىنا شاققاندا, بۇرىنعى كسرو-نىڭ بارلىق حالىقتارىنىڭ ىشىندە نەعۇرلىم جوعارى بولعان. ءداستۇرلى كوشپەندىلەر, ءىرى قارا وسىرگەن قازاقتار وتىرىقشىلىققا ماجبۇرلەندى جانە ءۇي-مالىنان ايىرىلدى. الاپات اشارشىلىق قازاق حالقىنىڭ جادىندا ەڭ اۋىر قاسىرەت بولىپ قالادى» – دەلىنگەن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي جولداعان ۇندەۋىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلاتىنى ايتىلعان بولاتىن. وسىعان وراي جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭناماعا ۇسىنىستار ازىرلەنەتىنى, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا تەڭەستىرىلەتىن جانە ساياسي اقتاۋعا جاتاتىن تۇلعالار ساناتى بەكىتىلەتىنى, اقتالعانداردى ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ولاردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن ىزدەۋ جانە كۇتىپ-ۇستاۋدى رەتكە كەلتىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەنەتىنى, اقتالعانداردىڭ قۇقىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتىنىشتەر مەن شاعىمداردى قاراۋمەن اينالىساتىنى مالىمدەلدى. ەندەشە مۇراعات قورىنا ەنەتىن تاريحي قۇجاتتار مۇنىمەن شەكتەلمەي, الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ءبىراز تىڭ دەرەكپەن مولىعا تۇسكەلى تۇر.
