ءبىلىم • 29 مامىر، 2020

وقۋ ورتالىقتارى وڭدى ما؟

136 رەت كورسەتىلدى

ءبىلىم ءىسى – جۇرت ءىسى. ونى ۇلت ىسىنە اينالدىرۋ كەرەكتىگى الىمساقتان ايتىلىپ كەلەدى. ەجەلگى ءداۋىر الىپتارىنان باستاپ، بۇگىنگى عۇلا­مالار دا ونى جاڭعىرتۋدا. 1017 جىلى ومىرگە كەلگەن ج.بالاساعۇني: «بىلسە ءبىلىم – كۇن­دە باقىت كىسىگە، ۇلكەن اتاق سودان كەلەر كىشىگە»، دەپتى.

ال اباي «بىلمەگەن سوقىر، قايعىسىز وتىر، تاماعى تويسا جاتۋعا»، دەيدى. وسى تام­سىلگە قاراساڭ دۇنيەنىڭ شامشىراعى ءبىلىم ەكە­نىن اڭعاراسىڭ. بۇعان سالعىرت قاراعان، جەڭىل تابىس كوزىنە اينالدىرىپ كەلگەن پيعىلى لاس پاقىرلار، اتىن مالدانىپ، زاتىنا ۇڭىلمەگەندەر كوپ زارداپ شەكپەي قويماعان. زاردابى سول – ءبىلىمسىز جۋان جۇدىرىق، جۋان بىلەك، شاپقىن يەسى.

سول ۇلت پەن جۇرتتىڭ التىن قازىعى سانال­عان مەكتەپتەگى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءبىر جىلدىق وقۋىن ءتامامداپ، ىندەت ىلمەگىنىڭ كەسىرىنەن سوڭ­عى قوڭىراۋدى جاڭا ۇلگىدە وتكىزدىك. بۇعان مەك­تەپ تۇلەكتەرىنىڭ كوڭىلى ءپاس كورىنگەنىمەن، ۇكى­لەگەن ۇمىتتەرىنىڭ قىران سامعاۋىنداي ەكەنىن اڭعارىپ قۋاندىق.

ەندى الداعى جاڭا وقۋ جىلىنىڭ قام-قا­رەكەتىنە، ءبىلىم ءىسىن باياندى ەتۋگە ءۇش اي بويى دايىندىق جاساماقپىز. جاقىندا ءبىر ويلى ازامات ويلانار وي ايتتى. ونىڭ توپشىلاۋىنشا، الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگى دەپ، ازىرلىكسىز جالاۋلاتقان رەفورماعا تۇسپالىمەن ۇمتىلعاندار تۇسىنىكسىز تۇڭعيىققا قويىپ كەتىپ، ءبىلىم بەرۋدى السىرەتىپ الىپپىز.

بۇل وي ءبىر قاراعاندا نەگىزسىز ەمەس. جاسى­راتىنى جوق، جابايى كاپيتاليزم قاعيداسى، نارىق تالابى دەپ باردى قيراتىپ الدىق. از ۋاقىتتا «بىرەۋ باي، بىرەۋ تورە، بىرەۋ جارلى» (سۇلتانماحمۇت) دەگەندەي، كوگالدا ويقاستاعان باي بالاسى مەن قارا توپىراق باسقان كەدەي بالاسى قالىپتاستى. ەكەۋى الاكوزدەسىپ تە قالادى. تاپقا جىكتەلۋ، باردىڭ الدىندا بۇگەجەكتەۋ، جوققا وسقىرىنۋ ەتەك الىپ بارادى.

كەزىندە باعدارلاماسى انىق پا، وقۋلىعى قالاي دەمەستەن، 12 جىلدىقتى دايىندىقسىز باستاپ جىبەرىپ، ءالى جالعاۋمەن كەلەمىز. بولون ۇردىسىنە بايىپپەن قارايىق، ۇبت ۇلت ۇرپاعىن جۇيەلى ويلاۋدان قالدىرىپ، تىلدەن ايىرادى، جاتتاندىلىققا ۇرىندىرادى، دەگەن زيالىلار دابىلىنا قۇلاق قويمادىق. ءۇمىت ارتقان، ءادىل سىناق ءتۇرى، الەمدىك دەپ اسپەتتەگەن ۇبت-نىڭ شيكىلىگى شىعىپ جاتىر. ونىڭ زاردابىن ۇرپاق تارتىپ، ەندى كەمشىلىگىمەن كۇرەسۋ جولىندا كەلەمىز. ارينە، ءوتتى، كەتتى دەۋگە بولار. بىراق ادام تاعدىرىنا، ونىڭ ىشىندە ۇل مەن قىزدىڭ ومىرىنە جەڭىل قاراۋ – ءتۇپتىڭ تۇبىندە وپىندىرماي قويمايدى.

ءيا، ءبىلىم سالاسىن كوتەرەمىز، مۇعالىم بە­دەلىن ارتتىرامىز دەپ قۇندى قۇجاتتار قابىلدادىق. جاقسى شارالار دا قولعا الىنۋدا. دەگەنمەن، ءبىر تۇيتكىل كوكەيدى تۇرتە بەرەدى. ءبىر زاماندارى از حالىققا كوپ جوعارى وقۋ ورنىن اشتىق. ونداعى ءۇمىت ارتقانىمىز باسەكە ەدى. ايتسە دە، باسەكە ءباسىن اقشا باسىپ، ءتىپتى كەيبىرەۋلەردىڭ قوڭداناتىن قورىنا اينالىپ شىعا كەلدى. اۋدان ورتالىقتارىندا «ينستيتۋت» شاڭىراق كوتەرگەنىن قايتەرسىڭ. كەيىن ونىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولىپ، حالىقتىڭ قالتاسىن قاعىپ، ميلليونداپ تولەگەن تەڭگەسىنە ساي ستۋدەنت ماماندىق يگەرمەي، كوك تيىنعا تۇرعىسىز قاتىرما قاعاز ۇستاپ قالدى.

قايتالاپ ەسكە سالساق، وسى كۇنى ورتا ءبىلىم بەرۋى ءىسى جونىندە تالپىنىس ەرەكشە ءۇردىس الۋدا. بۇل جۇمىس الدىمەن مەملەكەتتىك ءبىلىم بە­رۋ مەكەمەلەرىنىڭ، وندا قىزمەت ەتەتىن مۇعا­لىمدەردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءىسى ەرەكشە قۇپ­تارلىق. شىنىندا، مەكتەپ پەن مۇعالىم ماسە­لەسى – ەل دامۋىنداعى ستراتەگيالىق ماسەلە.

بيىك عيماراتتاردىڭ تومەنگى قاباتىنان اشىلعان وقۋ ورتالىقتارىنان كوز سۇرىنەدى. ءبىر ۋاقىتتا ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاعان «مەنتالدى اريفمەتيكا» دەگەن شىعىپ، اتا-انا بالالارىن سوعان وقىتتى. قازىر ونىڭ بۋى باسىلعانداي. جالپى، وقۋ ورتالىقتارىنىڭ جارناماسىنا قاراساڭ ءتىلدى ءۇش ايدا ۇيرەتىپ، پاندەردى ميىڭا ساتىندە قۇيىپ، ونەردى ساناڭا ساناۋلى ايلاردا ءسىڭىرىپ تاستايدى. تەك اقىسىن تولەسەڭ بولدى. جۇيەسى بار، ءىسى اقشاعا ەمەس، ار جولىندا بولعاندار تۋرالى اڭگىمە بولەك. ياعني ءبىلىم ورتالىقتارىنداعى وقۋ ماسەلەسىنە دە تەرەڭ ساراپتاۋ كەرەك ءتارىزدى. شىنايى ءبىلىم بەرە مە؟ مۇعالىمى ساۋاتتى ما، الدە اۋزى جىبىر­لاعان ء«ولى» ءۇن انشىلەر سياقتى العان اق­شالارىن اقتادىق دەگەن ويمەن وقۋشىعا كوتەر­مە باعا قويىپ، اتا-انالاردىڭ سەنىمىنە كىر­گەندەر مە؟

مۇنداي كۇدىگى باسىم ورتالىقتار مەكتەپ پەن مۇعالىمنىڭ جۇمىسىنا ابىروي ەمەس، كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن دا جوققا شىعارا المايمىز. سەبەبى كەيبىر اتا-انا بالالارى وقۋعا تۇسسە ونىڭ جەتىستىگىن ەڭ بولماسا، ءارىپ ۇيرەتكەن مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ دە ۇلەسى بار دەمەي، ءبارى اقىلى دايىنداۋشىلاردىكى دەيدى. مۇنى دا جوققا شىعارۋعا بولماس. بىراق قالاي دەسەك تە، مەكتەپ سان سالالى ءبىلىم ۇياسى عوي. ەگەر مەكتەپتەگى ءبىلىم مەن مۇعالىمنىڭ بەدەلىن كوتەرەمىز دەسەك، وسىنى دا تارازىلاۋ كەرەك شىعار.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:16

ۇقساس جاڭالىقتار