ادەبيەت • 27 مامىر، 2020

لۋ ءشۇن. مارجان سۇزگەن جازۋشى

108 رەت كورسەتىلدى

ومىرگە ءبىر ءسات باسقاشا كوزبەن قاراۋعا ۇيرەتە الماسا، ونىڭ نەسى جازۋشى؟ سونى دەرەۋ تۇسىنە قويماي، بولعان وقيعانىڭ توڭىرەگىنەن اسپاي وتىرسا، نەسى وقىرمان! ادەبيەتتى استارلى شىندىقتىڭ ەستەتيكاسى دەۋ كەرەك. جازۋشى ونى قالاي قۇبىلتۋ كەرەك ەكەنىن ءوزى بىلەدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى بار ادامدار ما، جوق الدە ويدان جاسالعان بەينەلەر مە، ءدال سونداي وقيعا بولدى ما، جوق پا، ادەتتە بۇل ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعى شەبەردىڭ جەتكىزۋى ءتيىس ويىنىڭ تاساسىندا تۇرادى.

«ادام جەۋ – ەجەلدەن بار قۇبىلىس ەكەنىن بىلگەنىممەن، ونىڭ ونشا بايىبىنا بارماپپىن. زەرتتەپ كورەيىن دەپ تاريحىنا ۇڭىلسەم، ونداعى دەرەكتەردىڭ مەرزىمى جازىلماپتى. تەك قانا ءاربىر بەتىنە «قايىرىم، ادەپ، مورال، مىنەز» دەگەن سوزدەردى ايباق-سايباق قىپ جازا بەرىپتى». جازۋشىنىڭ تەرەڭ دە ساۋلەلى جانىنان ءسۇزىپ الىنعان ءومىر شىندىعى وسى. ادەتتە ەڭ ادەمى سوزدەردى ەڭ زۇ­لىم ادامدار ايتۋعا اۋەس كەلەدى. بۇل «ادەمى» سوزدەر ادام جانىنىڭ مىڭ قۇپيالى قالتارىسىنان شىقپايدى. ولار – جەبە سياقتى. بىرەۋدەن ەستىگەن، ءبىر جەردەن وقىعان، دۋالى اۋىز بى­رەۋدەن «قارىزعا الىنعان»، يا، ءبىر كادەگە جاراتۋ ءۇشىن اركىم جانىنا بايلاپ جۇرگەن كادىمگى جەبە. بىرەۋلەر كادەسىنە جاراتا الادى، بىرەۋلەر جا­راتا المايدى. ايىرماشىلىعى وسىندا عانا. ال ايتىلمايتىن، ەش جەردە تاڭبالانبايتىن سوزدەر شە؟ جالماۋىز نيەتتى كورسەتەتىن جيىر­كەنىشتى، سۇمپايى، كۇناھار سوزدەر. بۇل سوزدەردى تەجەپ تۇرعان نە؟ الدە بۇلار قاعازداعى قىزىل-جاسىل، ادەمى «جەبەلەردەن» ۇيالا ما؟ الدە بۇلار جارىققا جارق ەتىپ شىعا كەلسە، تەك شىندىققا قىزمەت ەتەتىنىن شىنىمەن بىلمەي مە؟

«دجاو دەيتىن شونجار، سول ءوزى مەنەن قورقىپ جۇرگەن سياقتى ما، جوق الدە ماعان قاستاندىق جاساعالى ءجۇر مە، ايتەۋىر كوزقاراسى ءبىرتۇرلى».

ء«بورىلى اۋدانىنىڭ ءبىر جالگەر ديقانى قۋاڭشىلىقتان قاشىپ بىزگە كەلگەن بولاتىن. سوندا ول مەنىڭ اعاما: – اۋىلىمىزداعى ءبىر ايتۋلى جەكسۇرىندى جۇرت ۇرىپ ءولتىرىپ ەدى، بىرنەشە ادام باتىر بولامىز دەپ ونىڭ جۇرەگىن سۋىرىپ الىپ مايعا قۋىرىپ جەپ قويدى، دەدى».

«بۇگىن ول وزىنشە تامىر ۇستايمىن دەگەن جەلەۋمەن مەنىڭ ارىق-سەمىزدى­گىمدى بايقاماق. سوسىن وسى ەڭبەگى ءۇشىن مەنىڭ ەتىمنەن كوجە قاتىقتىق الماق. مەنەن ۇيقى قاشا باستادى».

ء«تورت مىڭ جىل بويى توقتاۋسىز ادام ەتىن جەپ كەلگەن وڭىردە مەنىڭ دە تالاي جىلدىق ءومىرىم وتكەنىن بۇگىن عانا اڭعاردىم. قارىنداسىم شاڭىراققا ۇلكەن اعام يە بولعان كەزدە ءولدى. مۇمكىن اعام قارىنداسىمنىڭ ەتىن بىلدىرمەي تاماققا قوسىپ، بىزگە دە جەگىزىپ جىبەرگەن شىعار...»

«مۇمكىن ادام ەتىن ءالى تاتىپ ۇل­گەر­مەگەن بالالار بار شىعار؟ بالا­لاردى قۇتقارايىق...».

 سۇڭعىلا جازۋشىنىڭ «قويانشىق» كەيىپكەرى جۇيكەسى جۇندەي تۇتىلگەن مازاسىز ادام. ول كەز كەلگەن نارسەدەن، كەز كەلگەن ادامنان سەكەمدەنەدى. «مەنى جەگەلى ءجۇر» دەيتىن كۇدىكتى ويلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرە بەرەدى. بىلايشا قاراساڭ، ومىردە كەزدەسۋى مۇمكىن قاراپايىم وقيعا، قاراپايىم كەيىپكەر. ايتىلعان ويلارعا، وتكەن وقيعالارعا جىندىنىڭ ساندىراعى دەپ قاراساڭ، جەڭىل عانا نارسە. بىراق قوعامعا كادىمگى ەستى كوزبەن قارايتىن، ادامداردىڭ نيەتىن ەمەۋرىنىنەن تانيتىن جازۋشىعا مىڭ-ميلليون وقىرماننىڭ باسىن قويانشىقتىڭ «شاتپاقتارىمەن» قاتىرىپ نە كورىندى؟ ءالسىزدى باسىنۋعا، قور­عانسىزدى قورلاۋعا، اۋرۋدى اياۋعا، شالىس باسقاندى جازالاۋعا، اقىر سوڭىندا تەكەتىرەسكەندى ولتىرۋگە، ول ازداي تىرىدەي جەپ قويۋعا دايار تۇراتىن ادام تابيعاتىنداعى جاۋىزدىقتى كورسەتۋ ءۇشىن «قويانشىقتىڭ قولجاز­باسىن» جاريالادى ەمەس پە؟

 ەندىگى ءبىر اڭگىمەسى – «قۇسا». ادام جانىنىڭ قامىرىقتى، قايعىلى كۇيىن قارا سوزبەن ورنەكتەۋ وڭاي ەمەس. اقي­قاتتى، شىندىقتى اركىم وزىن­شە قابىلدايدى. بىرەۋ ونى كوتەرە الماعان سوڭ، وماقاسا قۇلايدى. بىرەۋ­دىڭ ج ۇلىنى ۇزىلەدى. ال بىرەۋلەر ءومىر بويى قۇسا بوپ وتەدى.

 جاڭا ۇيلەنگەن جۇپ نەگە اجىراس­تى؟ تىرشىلىكتىڭ قاتال سىناعىنان بىرگە وتۋگە نە كەدەرگى بولدى؟ ادام جا­­نىنا ميكروسكوپپەن ۇڭىلەتىن سۋرەتكەر ەرلى-زايىپتىنىڭ تابيعاتىنداعى الا-قۇلالىقتى بىردەن الدىڭىزعا جايىپ سالادى. ەكەۋى ەكى ءتۇرلى ادام. بىرەۋى جاقسى كورگەندى ەكىنشىسى جاقسى كورمەيدى. بىرەۋى بايقاعاندى، ەكىنشىسى بايقامايدى. بىرەۋى قابىلداعاندى، ەكىنشىسى قابىلدامايدى. قىسقاسى، ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرمايدى. اجى­راسىپ كەتەتىنى اڭگىمە باستال­عاندا ايەلدىڭ ەرى الىپ كەلگەن گۇلدى سۋ قۇيماي، ءولتىرىپ الاتىنىنان-اق بەلگىلى بولادى...

 جالپى، اجىراسۋدىڭ سوڭى ەرىن قۇسالىققا سالدىرىپ، ايەلدى ولىم­گە اپارعان شىعارمالار قاي ەلدىڭ ادەبيەتىندە دە از بولماسا كەرەك. بىراق وقيعانى ءوز حالقىنىڭ ءداستۇرى مەن تانىمى، پايىمى مەن كوز­قارا­سى تۇرعىسىنان ورنەكتەۋ، ءوز حال­قىنا، ءوز قوعامىنا ءتان تىرشىلىك­تىڭ ىرعاعىن بۇزباي كورسەتۋ حاس شەبەر­­دىڭ عانا قولىنان كەلەدى. تىر­شىلىك­تىڭ قاتال سىناعى مەنمىن دەيتىن كەۋ­دەمسوقتىڭ ءوزىنىڭ اپىگىن باسىپ، نەبىر مارعاسقانىڭ جانىن جاسىتادى. ال ەستى جانعا دۇنيەگە كوزدى كەڭ اشىپ قاراۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ كەتەدى. جازۋ­شى كەيىپكەرىنىڭ قۇسا ءحالى كاتارسيس سياقتى. ءبىر كۇنى ونىڭ جانى تازالاناتىنىنا، جادىرايتىنىنا سەنگىڭ كەلەدى...

لۋ ءشۇن – قىتاي ادەبيەتىنىڭ كلاس­سيگى. تىرشىلىكتەن مارجان سۇز­گەن ەرەكشە قابىلەت يەسى لۋ ءشۇن شى­عار­­ما­شىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى – جۋڭگو حالقىنىڭ تۇرمىس-سالتىنداعى، دۇنيەگە كوزقاراسىنداعى، اقىل-ويى مەن نانىم-سەنىمىندەگى باستى ەرەك­شەلىكتەر. ونىڭ «كىشكەنتاي، ەلەۋسىز»، ءتىپتى ء«وز وزىنە كوڭىلى تول­مايتىن» كەيىپكەرلەرى ەشكىم كور­مەيتىن، ەشكىم ءمان بەرمەيتىن دۇ­نيەلەردى بايقاپ، تالداپ، تارازىلايدى. ونىڭ سول كەيىپكەرلەرى بو­لاشاققا، جاقسىلىقتىڭ، ادىلدىكتىڭ ۇستەمدىك قۇراتىنىنا سەنەدى. «بار جاماندىق مەنىمەن كەتسىن» دەپ جانتالاسادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ماڭگىلىك مۇرا تاعىلىمى

اباي • بۇگىن، 10:01

قحل كەستەسى جاريالاندى

حوككەي • بۇگىن، 08:16

تايجان مۇراسى توزبايدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:15

95 جاسىندا كۋالىك الدى

وقيعا • بۇگىن، 08:11

جەمقورلار اللەياسى كەرەك پە؟

ساياسات • بۇگىن، 08:03

ەكپەنى وزدەرىنە سالدىردى

قوعام • بۇگىن، 08:00

پاندەميا كەزىندەگى پەرزەنتحانا

مەديتسينا • بۇگىن، 07:57

جاڭا ماۋسىمداعى وزگەرىستەر

فۋتبول • بۇگىن، 07:37

قاتەرلى ماۋسىم

الەم • بۇگىن، 07:26

ۇزدىك 8 كوماندا انىقتالدى

فۋتبول • بۇگىن، 07:20

قۇلقىن ءھام قۇلدىق

قوعام • بۇگىن، 07:15

ءتىلسىز جاۋدىڭ تاقسىرەتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:08

تەگىن ءدارى-دارمەك كىمگە تيەسىلى؟

مەديتسينا • بۇگىن، 06:50

شاراپاتى مول «شەت-كومەك»

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:39

ەگىنگە وراق ەرتە ءتۇستى

قوعام • بۇگىن، 06:33

جەزقازعانعا گاز جەتكەندە...

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:31

«ينتەر» – جارتىلاي فينالدا!

سپورت • بۇگىن، 02:50

ۇقساس جاڭالىقتار