م.اۋەزوۆتىڭ «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن وي-تانىمى ادەبيەت پوليتسايلارى مەن فيلوسوفتار تاراپىنان قاتتى سىنعا الىنىپ, قۋدالاۋعا ۇشىرادى. بۇل ماسەلە, شىندىعىن ايتساق, م.اۋەزوۆتىڭ اباي مۇراسىنىڭ رۋحاني ءنار العان قازىنا كوزدەرى ابايدىڭ «ساۋلەڭ بولسا كەۋدەڭدە» دەگەن ولەڭىنەن ءورىلىپ بارىپ ايتىلعان پىكىر ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. ابايتانۋ تاريحىنىڭ م.اۋەزوۆتەن كەيىنگى ءۇشىنشى كەزەڭدەگى ابايتانۋشىلار تاراپىنان قايتا كوتەرىلىپ, قيىندىقپەن قولعا الىنسا دا, ولارعا ەركىن جول بەرىلمەي قىسىمدا ۇستالىپ كەلدى. الايدا ءبارى-ءبىر «ولەرمەندىكپەن» زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە بەردى. ەندى عانا فيلوسوفتار تاراپىنان اكادەميك ع.ەسىموۆتىڭ اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىناسىنا وڭ كوزبەن قاراعان وي-پىكىرلەرى العاش رەت بەلگى بەرە باستادى. «اباي – شىعىس اقىنى, شىعىس مادەنيەتىنىڭ قايراتكەرى, ناقتىراق ايتساق مۇسىلمان شىعىسىنىڭ اسا كورنەكتى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ كوزقاراسىن ءدىني فيلوسوفيا جاعىنان ىزدەۋ كەرەك» دەگەن ساليقالى عىلىمي وي-تانىمدار العاش رەت كورىنىس بەرە باستاۋى – اباي شىعىسىنا تارس جابىلعان ەسىكتىڭ ايقارا اشىلۋىنا سەنىممەن كەلىپ وتىر. ابايدىڭ دۇنيەتانىمىنا عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭدەپ دەندەي ەنبەي ماقساتقا جەتۋ قيىن. ول ءۇشىن ابايدىڭ شىعىسقا قاتىسى جايلى اقىن كىتاپحاناسىنىڭ كولەمى مەن جاعدايىن انىقتاپ الماي ىسكە كىرىسۋ – دالاعا لاعۋمەن بىردەي بولىپ شىعادى. اباي وي-تانىمىنىڭ بۇل بولمىسىن سارالاپ بىلمەك ءۇشىن ەكى ءتۇرلى ءتاسىلدى ۇستانۋ قاجەت.
الدىمەن اباي ءوز شىعارمالارىندا از دا بولسا, ناقتىلى تۇردە اتاپ وتىراتىن دەرەك ماعلۇماتتار سىلتەمەسى. مىسالى, عۇلاماھي داۋاني, بابىرناما, قۇتايبا, ت.ب.
ودان كەيىن اباي وي-تانىمىنىڭ كەيبىر ءيىنى كەلەتىن شىعىستىڭ اقىندارى مەن عۇلامالارىنىڭ شىعارمالارىمەن ساباقتاسىپ, ىلىكتەسىپ كەلەتىن تۋىندىلاردى قانشالىقتى قيىن بولسا دا, سارىلا ىزدەنۋ ارقىلى تاپسا بولادى. مىسالى مەن ابايعا تىكەلەي قاتىسى بار ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۋ بىلىك», ءنارشاھيدىڭ «بۇحارا تاريحى» مەن ءال فارابي, قاراباعي, يبن سينا, جۋرجاني, ت.ب. دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ تاپقانىم بار.
ع.ەسىموۆ «...يسلام فيلوسوفياسىنا ۇڭىلمەي ابايدىڭ كوزقاراستارىن تالداۋ وتە قيىن شارۋا», دەپ وتە دۇرىس پىكىر قوزعاپ وتىر. بۇل ءۇشىن ابايدىڭ اقىندىق كىتاپحاناسىن ەكىنشى تاسىلمەن ىزدەپ تابۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇلارسىز بوسقا لاعىپ ايتار پىكىرىمىزدى ناقتىلى تالداۋعا بارا المايسىڭ. كوپتەگەن ابايتانۋشى وسى ماسەلەنى جەتە تۇسىنە الماي, ابايدى الەم الىپتارىمەن ورىنسىز سالىستىرىپ اۋرەلەنىپ ءجۇر.
ءسۋفيزمنىڭ بىلگىرى اتانعان عالىم ە.بەرتەلس «سۋفيستىك ادەبيەتتى زەرتتەمەيىنشە شىعىستىڭ ورتا عاسىرداعى ءومىرىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ كلاسسيكتەرى شىعىس ادەبيەتىنە ءحىح عاسىر باسىنا دەيىن ىقپال جاساپ كەلەدى», دەپ جازۋىندا ەلەۋلى شىندىق جاتىر. مۇنى, ءتىپتى, اباي مەن شاكارىم تۋىندىلارىنان دا انىق اڭعارامىز. سوندىقتان ءسۋفيزمدى تانىپ ءبىلۋدى ياساۋيدەن باستاماعى كەرەك. بۇل ارەكەت باستالىپ تا كەتتى. مەن قازاق-تۇرىك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بارلىق فاكۋلتەتكە رەكتوردىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ءياساۋيدىڭ ءومىرى مەن شىعارمالارىنان تۇڭعىش رەت تانىستىرۋ ماقساتىندا شولۋ دارىستەرىن وتكىزە ءجۇرىپ, «قازاق ادەبيەتىندەگى سوپىلىق تانىم» (الماتى, «گيس-print» باسپاسى, الماتى, 2012, 182 بەت) دەگەن كىتابىمدى جاريالادىم. اسىرەسە ءياساۋيدىڭ فيلوسوفياسى تۋرالى ىزدەنگىش عالىم د.كەنجەتاي «ياساۋي دۇنيەتانىمى» دەگەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاسا, بىرنەشە جاس عالىم وسى تاقىرىپپەن اينالىسىپ, زەرتتەۋ نىساناسىن مولىقتىرىپ ىزدەنىپ جاتۋى – رۋحاني ءوسۋىمىزدىڭ نىشانى دەپ قارايمىز.
ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى مەن جانتانۋ ءىلىمىن ەرەكشە ءارى جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەۋ ىسىنە تىكەلەي كىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. ول ءىلىم قازاق جەرىنىڭ تۋىندىسى بولۋ ۇستىنە بۇكىل تۇرىك حالىقتارىنىڭ كەلەشەكتە قابىلدانار مورالدىك كودەكسىنىڭ ىرگەتاسىنا اينالۋىمەن بىرگە كۇللى الەم حالىقتارىنىڭ «كەمەل ادام» قالىپتاستىرۋىندا «تولىق ادام» ىلىمىنە تەڭ تۇسەر وزىندىك ءىلىمى بولماۋى سەبەپتى دە, بار كۇشتى وسى ماسەلەنى شەشۋگە سالىپ, تەزىرەك زەرتتەۋ نىساناسىنا قويۋعا مىندەتتىمىز.
6
قازاق ەلى ويشىل, حاكىم ۇلىن عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە قالاي تانىپ ءبىلۋ جولىن, عىلىمي تۇرعىدان تالداپ, كوپ ماسەلەنىڭ بار بولمىسىن ءوز دەڭگەيىندە شەشۋ مىندەتى تۇر. وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرا الساق, ابايدى تانۋدىڭ ۇزاق جولىندا, عىلىمي زەرتتەۋلەردە جىبەرىلگەن سان ءتۇرلى كەمشىلىكتەرىمىز بەن قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز كوز الدىمىزعا كەلەدى. جالپى, ابايتانۋ تاريحى فيلولوگيا, تاريح فاكۋلتەتتەرىندە ارنايى كۋرس, ارنايى سەمينار ساباقتارى رەتىندە وقىتىلۋى ءجون. ويتكەنى بۇل سالا ستۋدەنتتەرگە ابايتانۋدان تەرەڭ ماعلۇمات بەرۋمەن بىرگە اباي مۇراسىنىڭ رۋحاني, تاريحي بولمىسىنان كەڭ, جاڭاشا تانىمدار بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول ءۇشىن «ابايتانۋ تاريحى» وقۋلىعى مەن حرەستوماتياسىنا, باعدارلاماسى مەن ارنايى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشتى قوسا جازىپ بەرۋى – قاجەتتىلىك.
ال بارلىق ۋنيۆەرسيتەت پەن پەدينستيتۋتتا جانە ورتا مەكتەپ پەن ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ بارلىعىندا «اباي: تولىق ادام ءىلىمى» دەگەن ارناۋلى ورتاق وقۋلىق پەن حرەستوماتياسى, باعدارلاماسى مەن بيبليوگرافياسى قوسا قامتاماسىز ەتىلۋى رۋحاني قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر. ويتكەنى بۇل ءىلىم جاس ۇرپاققا جەتىلگەن, كەمەلدەنگەن مىنەز-ق ۇلىقتى قالىپتاستىرىپ, سىرتتان ەنىپ جاتقان جات قىلىقتاردان ساقتايتىن, «قىتاي قورعانى» بولاتىنىن نازاردا ۇستاۋ – ادىلەتتى جول بولماق.
7
ابايتانۋدىڭ عاسىرلىق مەرزىمىندە كەڭەس بيلىگى ورناسىمەن تۇرپايى سوتسيولوگيالىق تانىمعا تاڭىلعان ادەبيەتشىلەر مەن فيلوسوفتار ۇلى اقىن مۇراسىن تەرىستەۋگە دەيىن بارىپ, تۇرپايى سوتسيولوگيالىق, كومپوراتاۆيستىك, فورماليستىك تانىم شەڭبەرىنەن شىعا المادى. ولار ادەبيەتتىڭ پارتيالىق, تاپتىق ۇستانىمىنا سۇيەنە وتىرىپ ۇلتتىق مۇراعا اينالعان اقىن تۋىندىلارىن عىلىمي تۇرعىدان تانىپ-بىلۋگە كەدەرگى جاساپ كەلدى. م.اۋەزوۆتىڭ بۇكىل الەم تانىپ, مويىنداعان ءارى اسا جوعارى باعالاعان «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن قاتاڭ سىنعا الىپ, بايشىلدىق-فەودالدىق ەسكىلىكتى دارىپتەدى دەپ, ابايدىڭ اقىندىق ءداستۇرىن تەرىستەۋگە دەيىن بارعان ساياسي يدەولوگيالىق تۇرعىداعى شابۋىلدار جاسالىپ جاتتى. اباي مۇراسىنىڭ, اسىرەسە رۋحاني ءنار العان اباي شىعارمالارىنىڭ شىعىستىق قازىنا كوزدەرىن تانىپ بىلۋگە تىيىم سالۋمەن قاتار, حالىقتىڭ رۋحاني تىرەگى بولعان سوپىلىق نەگىزدەگى ياساۋي مۇراسىن تەرىس تانىتىپ, ونى عىلىمي تۇرعىدان تانىپ-ءبىلۋ ارەكەتىنە ولەردەي قارسىلىق جاساپ, مۇرا رەتىندە تەرىستەۋمەن كەلەدى.
تاريحقا ازىراق كوز جىبەرسەك, رەسەي پاتشالىعى قازاق جەرى مەن ورتالىق ازيا حالىقتارىن جاۋلاپ العان سوڭ, الدىمەن, حالىقتىڭ رۋحاني الەمىنە قول سالىپ, ميسسيونەرلىك ساياساتىن استىرتىن تۇردە جۇرگىزە باستادى. ياساۋي جولىنا وشىگە ءتيىستى. ءتىپتى تۇركىستان قالاسىن باسىپ العان سوڭ, ياساۋي كەسەنەسىن جويىپ جىبەرۋ, تالقانداۋ نيەتىندە بولدى. ويتكەنى ياساۋيگە دەگەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحاني ىقىلاسىنان شوشىنا ءتۇستى.
ارتىنشا كەڭەس بيلىگى ورناپ, جالپى ءدىن اتاۋلىنى تەرىستەپ, اتەيستىك ناسيحاتتى كۇشەيتتى. كەڭەستىك يدەولوگتەر دا ءياساۋيدىڭ سوپىلىق جولىنان ءدىن مەن حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن ۇيلەستىرە بىلگەن باعىتىنا سەسكەنە قارادى. ياساۋي كەسەنەسىنە اعىلىپ زيارات ەتۋشىلەردەن قۇتىلۋ ءۇشىن ياساۋي كەسەنەسىن استىق قامباسىنا اينالدىرىپ جىبەردى. اقىرى كەسەنەنى اتەيستىك مۋزەيگە اۋىستىرىپ, ياساۋي مۇراسىن مەيلىنشە كەرتارتپا ميستيكالىق الەم رەتىندە باعالاپ, جاس ۇرپاقتى اداستىرىپ جاتتى. ياساۋي كىتابى باسىلىمنان قالىپ, مۇراسى ناسيحاتتالماي جەر باۋىرلاپ قالعان كۇندەردى دە باستان وتكىزدىك.
ەندى تاۋەلسىز زاماندا شەتەلدەن بىزگە قاراي اعىلعان, مۇسىلماننىڭ رۋحاني الەمىن بۇلدىرۋگە جىبەرىلگەن جات اعىمدار قۇددى گەنەرال چەرنياەۆ سەكىلدى ياساۋي كەسەنەسىن جارىپ جىبەرۋدى ارمانداپ ءجۇر. بۇلار از دەگەندەي, يسلام اتىن جامىلعان كوپتەگەن جات اعىم دا ياساۋي جولىنا قارسىلاسىپ جاۋلىق ارەكەتتەرىن توقتاتار ەمەس. ءبارى ءياساۋيدىڭ سوپىلىق جولىنا جاۋلىق نيەت ۇستانىپ, ياساۋي الەمىنە يدەيالىق سوققى بەرۋگە جابىلۋدا. وعان سەبەپ – ەگەر وي-ساناسىنا ءياساۋيدىڭ سوپىلىق تانىمىمەن حال ءىلىمىنىڭ ادامگەرشىلىك, گۋمانيستىك نەگىزدەرى سىڭگەن پەندەلەردى بۇل جولدان, بۇل تانىمنان ايىرمايىنشا, ولاردى سوڭىنان ەرتە المايتىندىعىنان, ناندىرا المايتىندىعىنان شىعىپ وتىرعان قاستاندىق ارەكەت دەپ ءبىلۋ كەرەك.
ەگەر قالىڭ قاۋىمدى ياساۋي جولىنان تايدىرا السا, ولاردى مۇرنىن تەسكەن تايلاقتاي قايدا سۇيرەسە سولاي كەتە بەرەتىن ەرىكسىز توبىرعا اينالارىن ءبىلىپ وتىر. حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن بۇزۋ, ىدىراتۋ ءۇشىن يسلام ءدىنىن جامىلعان جات اعىمدار ءوز ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا وسىلاي جان سالا كۇرەسۋدە. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل كۇرەستى اقشاعا ساتىلعان كوسموپوليتتەنگەن قازاق ونەرپازدارى مەن جازۋشى, عالىمدارى باستاپ ءجۇر. ارينە مۇنىڭ دا ءبىر سەبەبى بولسا كەرەك, مەنىڭشە, ياساۋي جولى حال ىلىمىنە سۇيەنىپ, سوپىلىق تانىممەن حالىقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن بىرلىكتە ۇيلەستىرە كەمەل ادام تۇلعاسىن قالىپتاستىرۋ قۋاتىندا جاتقان بولۋى مۇمكىن. وسى سەبەپتەردى نازاردا ۇستاي وتىرىپ, اباي مۇراسىمەن سوپىلىق تانىم بولمىسىنداعى قارىم-قاتىناسىن عىلىمي تۇرعىدان تانىپ بىلمەيىنشە, اباي دۇنيەتانىمىن انىق تانىپ بىلە المايمىز. ويتكەنى ياساۋي يسلامنىڭ ءدىني فيلوسوفياسى بولۋى سەبەپتى اكادەميك ع.ەسىموۆ اباي «...كوزقاراسىن ءدىني فيلوسوفيا جاعىنان ىزدەۋ كەرەك» دەپ وسى پىكىرگە سالماق سالۋى – تەگىننەن-تەگىن بولماسا كەرەك-ءتى.
8
ءحىى-ءحىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن رۋحاني بابامىز ياساۋيدە «جان عالىمى» جانە ء«تان عالىمى» دەگەن كۇردەلى ۇعىم بار. جان عالىمى دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرىن تانىپ بىلۋگە, ونىڭ قۇپياسىن اشۋعا ۇمتىلعان رۋحانياتتىڭ وكىلى. ال, ء«تان عالىمى» دەگەنى دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن اشىپ, تانىپ-بىلۋگە ۇمتىلعان زاھري عىلىمىنىڭ وكىلى. ياساۋي «جان عالىمىن» جوعارى باعالاپ, ناپسىگە بۇيرەگى بۇرا بەرەتىن ءتان عالىمىنان بولەكتەي قارايتىن پىكىرى دە بار.
ال اباي جەتىنشى قارا سوزىندە «دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى مەن كورىنبەگەن سىرىن» تانىپ بىلۋگە شەشۋشى ءمان بەرە قارايدى. ول ەكى قۇبىلىستى بىرلىكتە الىپ, تانىپ ءبىلۋدى مەڭزەيدى. اباي بۇل وي-تانىمىنىڭ 1898 جىلدارى قازىرگى كۆانتتىق فيزيكتەردەن ءبىر عاسىردان استام بۇرىن-اق بولجاپ, تولعانىسقا ءتۇسىپ پىكىر بىلدىرگەن.
بىراق ەۋروپالىقتار XVI عاسىردان باستاپ دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن اشىپ, تانىپ بىلۋگە شەشۋشى ءمان بەردى دە, ءتان عالىمدارىن وسى جولعا باعىتتاپ, تازا ماتەرياليستتىك, اتەيستىك دۇنيەتانىم جولىن ۇستانىپ كەتۋى سەبەپتى, ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى بۇزىلىپ رۋحاني قاسىرەتكە ۇشىراۋدا. ولاردىڭ بۇل رۋحاني دەرتتەن قۇتىلۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ەۋروپالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى ماتەرياليستتىك نەگىزدە قالىپتاسىپ, تۇراقتى كوزقاراسقا اينالىپ كەتتى. قاتتى قالىپتاسقان, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ بەكىپ كەتكەن دۇنيەتانىمداعى ماتەرياليستىك مودەلدى سانادان سىرىپ تاستاۋ – قيىننىڭ قيىنى. ءارى ولاردى بۇل تەرىس تانىمنان الىپ شىعارلىق ەۋروپالىقتاردا «تولىق ادام» ءىلىمى ءتارىزدى رۋحاني قۇبىلىستىڭ ءىزى دە جوق. وسى سەبەپتى دە بىزدەر ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ بولمىسىن جان-جاقتى تەرەڭدەتە زەرتتەپ مەڭگەرىپ الۋعا, وندا قول جەتكەن جەتىستىكتى قوعام يگىلىگىنە اينالدىرۋعا بار كۇش قۋاتىمىزدى جۇمساۋ – قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنە اينالىپ وتىرعانىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ بىلەمىز.
9
اباي مۇراسىن تانىتۋداعى قۋاتتى قۇرالدىڭ ءبىرى «اباي» ەنتسيكلوپەدياسى ويشىل, حاكىم ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارسانىندا جارىق كوردى. بىراق شىنىن ايتساق, بۇل ەنتسيكلوپەديا اسىعىس, جىلدام, تەز دايارلانۋمەن بىرگە اقىن مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان ءوز دەڭگەيىندە تانىتا المادى, سەبەبى كەڭەستىك توتاليتارلىق يدەولوگيا ونىڭ ءورىسىن تارىلتتى. ادەبيەت پەن ونەرگە, عىلىمعا تاپتىق, پارتيالىق ءپرينتسيپتى ورىنسىز تىقپالاپ, قاقپايلاي بەرۋدىڭ قاجەت ەمەستىگىن قىتاي كومپارتياسىنىڭ جەتەكشىلەرى ءوز تاجىربيەسىنەن كورىپ سەزىنۋى سەبەپتى دىن شاۋ پين: «ادەبيەتپەن كوركەم ونەر ساياساتقا تاۋەلدى دەگەن ءسوز بۇدان بىلاي ايتىلماۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل ۇران ادەبيەت پەن كوركەم ونەرگە قيسىنسىز كيلىگۋدىڭ وپ-وڭاي تەوريالىق نەگىزى بولىپ شىعا كەلدى. بۇل تەكتەس ۇرانداردىڭ ادەبيەت پەن ونەرگە پايداسىنان زيانى كوپ ەكەنى ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ بەرگەن جوق پا؟» دەپ وتە سىندارلى پىكىر ءبىلدىرۋى ءومىر اعىسىنان تۋىنداپ وتىرعان شىندىق ەكەنىن كورىپ سەزىنۋدەمىز.
اباي مۇراسىنىڭ شىعىسقا قاتىسىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلمەدى. ابايدىڭ ورىس ادەبيەتى مەن ەۋروپالىق مادەنيەتىنە قاتىستى ويلارى شامادان تىس ماداقتالىپ, نازار وسى تاراپقا مولىراق اۋدارىلدى. ال ابايدىڭ دۇنيەتانىمى جايلى ماسەلەلەر قالا, قالاما ماتەرياليستىك, اتەيستىك تانىم تۇرعىسىنان باياندالىپ, ناسيحاتتالدى. كەيدە, ءتىپتى, ابايتانۋعا قاتىسى جوق كەزدەيسوق لاۋازىمى جوعارى تۇلعالار ەنىپ كەتىپ, ەنتسيكلوپەديانىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن تومەندەتكەنى دە راس. ماسەلە – وسى كەمشىلىكتەن ارىلعان ەنتسيكلوپەديانى اسىقپاي جان-جاقتى قاراستىرىپ, اقىن دۇنيەتانىمىن كۆانتتىق فيزيكتەر ۇستانىپ وتىرعان جاڭا دۇنيەتانىم نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ شىعارۋدى قولعا الۋ قاجەت. جاڭادان قولعا الىنىپ, باسىلىمعا دايارلاناتىن «اباي ەنتسيكلوپەدياسى» وتە بيىك تالعاممەن, اسىرەسە اقىن دۇنيەتانىمىنىڭ سالالارىن جاڭاشا كوزقاراسپەن تانۋدىڭ ۇستىنە بۇرىنعى ەنتسيكلوپەديادا قالىڭ بۇقارا وقىرمانداردىڭ ساناسىنا سىڭىرىلگەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ سارقىنشاقتارىنان ارىلتىپ, تازالاۋدى باستى ماقسات رەتىندە ۇستانۋ – ۋاقىت پەن جاڭا تانىم قاجەتتىلىگى دەپ ۇعىنۋ ءجون.
10
ابايتانۋ تاريحىندا اقىن دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى دە قيىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاق پوەزياسىندا اباي نەگىزىن قالاعان جانتانۋ ءىلىمى ماسەلەسى. جانتانۋ ءىلىمىنىڭ دۇنيەتانۋ تۇرعىسىنان ەكى سالاعا بولىنەتىنى بار:
ءبىرى, ەۋروپالىق تانىمداعى جاندى ادامنىڭ پسيحيكالىق ارەكەتىنەن تۋىندايتىن ماتەرياليستىك تانىمنان تۋىندايتىن جانتانۋ ءىلىمى. بۇل ءىلىم بويىنشا جان ەشقايدان كەلمەيدى. ول ادامنىڭ ىشكى پسيحيكالىق سان ءتۇرلى ارەكەتى ارقىلى كورىنىس بەرەتىن زاتتىق قۇبىلىس. ول ادام قايتىس بولعاندا بىرگە جوعالاتىن, قايتىپ كەلمەيتىن نارسە. وسى ۇعىمدى ماعجان «جان دەگەن جەكە زات جوق, جان دەگەن دەنەنىڭ ءبىر بولىگى دەگەن ءسوز», دەپ ماتەرياليستىك تانىمدى مەڭزەي كورسەتىپ وتىر.
ەكىنشىسى, ابايدىڭ جيىرما جەتىنشى قارا سوزىندە ء«جا, سەن بۇل اقىلعا قايدان يە بولدىڭ؟ ارينە قايدان كەلسە دە, جان دەگەن نارسە كەلدى دە, سونان سوڭ يە بولدىڭ», دەگەن وي تولعانىسىندا جان سىرتتان, ءتۇپ يە تاراپىنان كەلگەنىن مەڭزەپ وتىر. ال شاكارىم بولسا:
جانىمىز كۇننەن كەلگەن نۇردان,
ءتانىمىز توپىراق پەن سۋدان,
دەگەن وي تانىمىن ورتاعا تاستايدى. جاندى تانىپ ءبىلۋ, عارىشتان كەلەتىن, ياعني جاننىڭ تىلسىم قۇبىلىس بولۋى سەبەپتى, ول جانتانۋ ىلىمىنە جاتادى.
اباي مەن شاكارىمنىڭ زەرتتەۋ نىساناسىنا الىپ وتىرعانى دا وسى عارىش, ياعني ءتۇپ-يەدەن كەلگەن جاندى تانىپ ءبىلۋ ىلىمىنە جاتپاق.
شاكارىم:
«جاننىڭ باستان بارىن بايقاماپتى
پسيحولوگ عىلىمىن اشقان ادام»,
دەپ, باتىس عالىمدارىن اداسقانىنا سىن كوزىمەن قاراپ سىناۋى جاي نارسە ەمەس. دارىندى اقىن ماعجان جۇماباي ۇلى «پايعامبار» دەگەن ولەڭى بىزدەن ءبىر عاسىر بۇرىن جازىلسا دا, اقىن دۇنيەتانىمىنىڭ ارقاۋى اباي وي-تانىمىمەن ساباقتاس جاتقان قۇبىلىس ەكەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى. ەۋروپالىقتار اباي ايتقان دۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرىن تانىپ-ءبىلىپ, ماتەريالدىق يگىلىككە جەتۋدى ماقسات ەتۋدەن, عىلىم تابىسىن يمانسىزدىق جولعا ءتۇسىرىپ, وتارلاعان ەلدەردى قىرىپ جويىپ, ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن, سالت-ساناسىن اياقاستى ەتۋدەن تارتىنباي ادامشىلىق جولىنان شىقتى. ماعجان تەرەڭ ءمان بەرە ايتاتىن:
بىلگەن ەمەس يمان دەگەن نە نارسە,
بولعان ەمەس جۇمىسى ونىڭ
جانمەنەن,
دەگەن ولەڭ تەزيستىك ماعىنادا قولدانىسقا تۇسكەن «يمان, جان» دەگەن سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن باتىس ەلدەرىنىڭ تانىپ ءبىلۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى «يمان» ۇعىمى ءتۇپ-يەنىڭ بارلىعىنا نانۋدى العا قويسا, ولار وعان نانا الماي اتەيستىك جولعا ءتۇستى. «جان» ءسوزىن دە وسى ماعىنادا ۇعىندى.
ابايدىڭ ءتۇپ-يەنى تانىپ بىلۋگە ايرىقشا ىزدەنىسكە تۇسكەن ارەكەتى «لاي سۋعا ماي بىتپەي قوي وتكەنگە» (1895 جىل) دەگەن ولەڭىندە:
وزگەنى اقىل, ويعا قوندىرادى,
بىلە الماي ءبىر ءتاڭىرىنى بولدىرادى.
اقىلدىڭ جەتپەگەنى ارمان ەمەس,
قۇمارسىز قۇر مۇلگۋگە تويا المايمىن,
دەپ ءتۇپ يەنى تانىپ بىلۋگە ۇمتىلادى. بىراق ءتۇپ-يەنى تانىپ بىلۋگە ادام اقىلى جەتپەسىن بىلسە دە, «سوندا دا ونى ويلاماي تۇرا المايمىن» دەپ الدا دا ىزدەنە بەرەتىنىن مەڭزەيدى.
اباي ءتۇپ-يەدەن كەلگەن جاننىڭ بولمىسىن تانىپ بىلۋگە ۇمتىلۋ ارەكەتى ونى جانتانۋ ىلىمىنە الىپ كەلەدى.
بۇلار – ادامزات بالاسىنىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان ۇلى ماسەلەلەر. مۇنى تەك قانا كۆانتتىق فيزيكتەردىڭ «عالامدى سانا بيلەيدى» دەگەن جاڭا دۇنيەتانىمىمەن ساباقتاسىپ جاتقان مۇلدە سونى تىڭ تانىمعا قادام باستىق.
اباي, شاكارىم, ماعجان سىندى دارابوز اقىندار دۇنيەتانىمىنىڭ ەندى دۇنيە باستاۋىندا تۇرعان «سانا بيلىگى» ارقىلى تانىپ-بىلۋگە كۇش سالۋ – ابايتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ, ىزدەنىستەرىمىزدىڭ وزەگىنە اينالار ۋاقىت جەتتى دەپ بىلەمىز.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
پروفەسسور
