ەكونوميكا • 25 مامىر، 2020

ەت ەكسپورتتايتىن ەلدە ەت قىمبات...

152 رەت كورسەتىلدى

بۇرىن تاباق-تاباق ەت اسپاسا اسقازانى جۇبانا قويمايتىن اعايىن بۇگىندە ۇنەمدەپ جەۋگە كوشكەن. ويتپەگەندە شە، دۇكەن سورەلەرىندەگى سيىر ەتىنىڭ كيلوسى 2500-3000 تەڭگەدەن كەم ەمەس. وتباسىلىق تابىسى ءجۇز مىڭ تەڭگەدەن ءسال اساتىندار قازىر سۇيەك-ساياقتى ساتىپ الىپ، سورپا قىلۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. ەت ەكسپورتى بويىنشا الەمگە الەۋەتىن تانىتا باستاعان ەلدە ەتتىڭ مۇنشا قىمباتتاۋ سەبەبى نە؟

وتكەن 2019 جىلى ەلىمىز شەتەلگە 53 مىڭ توننا تازا ەت ەكسپورتتاعان ەكەن. بۇل – ەندى دوس ءسۇيىنىپ، دۇشپان كۇيىنەتىن كورسەتكىش. ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دا 10 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلىپتى. قول جەتكىزگەن كورسەتكىش جاقسى عوي، ارينە! بىراق ىشكى نارىقتاعى ەتتىڭ باعاسىن كورگەندە قانشا جەردەن وپتيميست بولساڭ دا، كوڭىلىڭ تۇسە بەرەدى. ويتكەنى جاسىراتىنى جوق، ەتتى ەركىنشە الىپ جەۋگە حالىقتىڭ كوبىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. بۇرىن دا اسا ارزان ەمەس ەدى. ايتسە دە، اۋىلداعى مال باققان اعايىننىڭ بەينەتى مول ەڭبەگىن ەسكە العاندا، ىشتەي لاجسىز كەلىسەتىن ەدىك. قازىرگى باعانى قانشا اقتايىن دەسەڭ دە، كوڭىلگە قونبايدى.

قازاقستاندا بالكىم مال ازايىپ كەتكەن شىعار؟ وسى ويمەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىنە حابارلاسىپ، سوڭ­عى كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتكەن­بىز. قۇداي­عا شۇكىر، مال باسىندا، اسىرەسە ءمۇيىزدى ءىرى قارادا از-مۇز ءوسىم تىركەلىپتى. ماسەلەن، 2017 جىلى ەلىمىزدە 7 ميلليون 100 مىڭ ءىرى قارا ەسەپكە الىنسا، بيىل ءۇش ءجۇز مىڭ باسقا كوبەيىپتى. جىلقى 2،5 ملن، ۇساق مال (قوي-ەشكى) 18،3 ميلليون بولعان. مال سانىندا كەمۋ جوق، جىل­دان-جىلعا اقى­رىن ءوسىپ كەلەدى. مامان­دار نەگىزى قازاق­ستانداعى جالپى ءتورت ت ۇلىك­تىڭ سانىن قازىرگىسىنەن ەكى ەسەگە وسىرۋگە مۇم­كىندىك بار ەكەنىن، ءبىز سول مۇمكىن­دىگى­مىزدى پايدالانا الماي كەلە جاتقانىمىزدى ايتادى. ءجا، بۇل – ەندى بولەك اڭگىمەنىڭ ەنشىسى.

سوندا ءورىسى مالعا تولعان ەلىمىزدە ەت باعاسى نەگە قىمباتتاپ كەتتى؟ بۇل قاي­دان كەل­گەن تاپشىلىق؟ وسى ماسەلەگە اسا الاڭ­­داۋشىلىق بىلدىرگەن ۇكىمەت  بيىل­عى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا شەتەلدەر­گە ءتىرى مالدى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىپ ەدى. «قازاقستان ەت وداعى» بىرلەس­تىگى بۇل شەشىم­گە قارسى تۇرىپ، كادىم­گىدەي شالا ءبۇ­لىن­دى. «ەلىمىزدەگى ەت باعا­سى­نىڭ قىم­با­ت­تاۋى­نا بۇل سالاداعى ەكس­پورت­تىڭ ەش­­­قان­­داي اسەرى جوق. بار ماسەلە الىپ­سا­­تا­ر­­لار مەن دەلدالداردا. شارۋا قوجا­لىق­­­­تارىنىڭ مال، ەت ونىمدەرىن دۇكەن سورە­­­­لەرىنە جەتكىزۋدى ءتيىمدى جولدارىن ۇيىم­­­د­اس­تىرۋ كەرەك. بىزدە وسىنداي جۇيە جول­عا قويىلماعان» دەگەن ۋاجدەرىن العا تارتتى.

بىردەن ايتۋ كەرەك، ۇكىمەت دەر كەزىندە، دۇرىس امال قولداندى. ارينە شارىقتاپ كەتكەن ەت باعاسىن ارزانداتۋعا بۇل تىيىم ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزگەن جوق. بىراق بولاشاق­تا بولۋى مۇمكىن بۇدان دا سوراقى جاعدايدىڭ الدىن الدى. ەكسپورتتىق الەۋەتتى قولىنا العان از عانا توپ وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 156 مىڭ ءتىرى مالدى ەكسپورتقا ايداپ جىبەرىپتى. ەڭ سوراقىسى، وسىنىڭ ون مىڭنان استامى انالىق باس بولىپ شىقتى. بۇل تسيفردى ءبىز «تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا» دەپ اسپاننان الىپ ايعايلاتىپ وتىر­عانىمىز جوق. «ون مىڭنان استام انالىق مال قالايشا ەكسپورتقا شىعىپ كەتتى؟» دەگەن سۇراقتى دۇيسەنعازى مۋسين باستاعان ءبىر توپ سەنات دەپۋتاتتارى دا ۇكىمەتتىڭ الدىنا كولدەنەڭ تارتتى. سودان كەيىن بارىپ ۇكىمەت ەكسپورتتى دەرەۋ توقتاتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان بولاتىن.

نەگىزى ۇكىمەتكە انالىق مالداردىڭ شەتكە ساتىلىپ جاتقانى بىلتىر جاز ايىندا بەلگىلى بولدى. سول كەزدە-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەكسپورتقا تەك ەركەك مال شىعارىلسىن دەگەن تالاپ قويعان. الايدا ەت ساۋداسىنىڭ قىزى­عىنا تۇسكەن توپ بۇل تىيىمنان دا امال تاۋىپ، كوپتەگەن انالىق باس­تى قاعاز جۇز­ىندە «بۇقا» دەپ جازىپ شەك­ارا اسىرىپ جىبەرىپتى. وسى جاعداي دا انىق­تال­عاننان كەيىن بارىپ ۇكىمەت قازىر ءتىرى مال ەكسپورتىنا مۇلدەم تىيىم سالدى.

ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز، وتكەن ءبىر جىل ىشىندە شەتەلگە ەكسپورتتالعان 156 مىڭ باس ءىرى قارانىڭ 122 مىڭى كور­شى وزبەكستانعا كەتكەن. سونداي-اق بىل­­تىر ەكسپورتتالعان 264 مىڭ قوي­دىڭ 200 مىڭنان استامى دا تەك وزبەك­ستان­عا جونەلتىلىپتى. ءبىر جىل ىشىندەگى ەكس­پورت­تىڭ تۇگەلگە جۋىعى تەك كورشى وزبەك­ستانعا باعىتتالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سويتسەك كورشى وزبەك ەلىندە مال باسىن كوبەيتۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما قابىل­­دانىپتى. سوعان سايكەس وزبەك فەر­مەر­لەرى نولدىك پايىزبەن مەملەكەتتەن ار­زان نەسيە الىپ مال باسىن كوبەي­تۋگە كىرىس­­كەن. ەكى ەل اراسىندا ءتىرى مالدىڭ ساۋ­دا­سى ەرەكشە قىزۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. مال باسىن كوبەيتۋدى ماقسات تۇتقاندار، اري­نە ۇر­عاشى مالعا باسىمدىق بەرەدى. وسى ءبىر قا­راپايىم لوگيكانى ەسكەرسەك، وزبەك­ستان­عا كەتكەن 122 مىڭ باس مالدىڭ تەك ون مىڭى عانا انالىق باس بولعانىنا سەنۋ قيىن.

نە كەرەك، ۇكىمەت دەر كەزىندە تى­يىم سال­ماعاندا، قولىمىزعا قۇرىق ۇستاپ قا­لا­­تىن ءتۇرىمىز بار ەكەن. ءتىرى مال باسى، ونىڭ ىشىندە انالىق مالدىڭ ازايعا­نى ءوز ال­دىنا، ەلىمىزدەگى ەت وندەۋ كاسىپ­ورىن­دارى قاراپ وتىرىپ يەك استىنداعى شي­كى­زاتتان ايىرىلا باستادى ەمەس پە. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى ەت وندەۋشى كاسىپ­ورىندار سوڭعى جىلدارى تولىق قۋاتىن­دا جۇ­مىس ىستەي الماي كەلەدى. وندى­رىس­تىك قۋات­تىڭ بار-جوعى 30-40 پايى­زى عانا پاي­دالانىلادى. ودان ءارى ارتتىرۋ­عا شيكى­زاتتىڭ تاپشىلىعى قول بايلاۋ.

– قازىر فەرمەرلەر دە، باسقاسى دا مال­دىن ەت وندەۋ كاسىپورىندارىنا ەمەس، بورداقىلاۋ الاڭدارىنا تاپسىرادى. ويتكەنى بورداقىلاۋ الاڭدارىنا مەم­لە­كەتتەن ارنايى سۋبسيديا بولىنەدى. ياعني ول جەرگە مال تاپسىرعان فەرمەر ءار بۇقاسىنا شامامەن 100 مىڭ تەڭگە­دەي سۋبسيديا الادى. ەت كومبيناتىنا تاپ­سىرسا، ونداي قارجى تيمەيدى. سون­دىق­تان مال تاپسىرۋشىلاردىڭ ءبارى قازىر بورداقىلاۋ الاڭدارىن دۇرىس كورەدى. سونىڭ سالدارىنان ەت كومبيناتتارى قاجەتتى شيكىزاتقا قول جەتكىزە الماي وتىر، – دەپ تۇسىندىرگەن ەدى بۇل جاعدايدى باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەت وندەۋمەن اينالىساتىن «كۋبلەي» كوم­پانياسىنىڭ قۇرىلتايشىسى تالعات بەرە­كەشەۆ پارلامەنتتە اگرارلىق سالا­نىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى وتكەن كەڭەستە.

مىنە، ماسەلە قايدا جاتىر؟! ەلى­مىزدە ەت كومبيناتتارى شارۋا قوجا­لىقتارىنداعى مالعا، وزدەرىنە قاجەتتى شيكىزاتقا قول جەتكىزە الماي وتىر­عاندا، ىشكى نارىققا، ەت دۇكەن­دەرى­نە اۋىلداعى مالدىڭ ەتى قايدان ءتۇس­سىن؟ مۇنىڭ ءبارى بۇل سالاداعى زاڭ­نا­مالاردىڭ جەتىلمەگەنىنىڭ سالدارى. سۋبسيديانىڭ تەك بورداقىلاۋ الاڭ­دارىنا ءبولىنۋى ەت وندەۋشى كاسىپ­ورىندار مەن بورداقىلاۋشىلار اراسىندا وسىنداي تەڭسىز جاعدايداعى باسەكەلەستىكتى تۋىن­داتتى. سۋبسيديا العاندا مال بور­داقىلاۋ الاڭدارى تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرسا، كانە؟ جوق، ولار سۋبسياديا ارقىلى اينا­لاداعى فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ، جەكە اۋلاداعى مالداردى كوتەرىڭكى باعا­مەن الۋ ارقىلى پىشاققا ىلىنەتىن ءتورت ت ۇلىكتى وزدەرىنە جاپپاي تارتۋدى عانا جاقسى جولعا قويىپ العان. بۇل الاڭ­داردا وزدەرى مال بورداقىلاۋمەن اي­نا­لىسپايدى. وعان قاجەتتى ازىق قورى جەتكىلىكسىز. كەرەك دەسەڭىز، بىزدە بوردا­قى­لاۋ الاڭ­دا­رىنا جەمشوپ ءوسىرىپ، دايىن­داي­تىن شارۋا­شىلىقتار دا جوققا ءتان. سون­دىق­تان الداعى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى – سۋب­سيديا ماسەلەسىن قايتا قاراۋ بولۋعا ءتيىس!

ءيا، كورشى وزبەكستاننىڭ ەلىمىزدەگى ءتورت ت ۇلىككە اڭسارى اۋعالى بىزدەگى ەكسپورتشىلار دا ەسىن جوعالتتى. سارت-سۇرت ساۋدا، قىپ-قىزىل اقشا ەستى جوعالتپاي قويا ما؟ ولاردىڭ بار ماقساتى قازىر ءتىرى مال باسىنا بۇرىن بولماعان سۇرانىس ارتىپ تۇرعاندا مولىنان پايدالانۋ، مولى­نان پايداعا قالۋ، باسقا ماقسات جوق. ەر­تەڭ ەلدەگى مال تۇگەلگە جۋىق كورشى ەلگە ءوتىپ، كەيىن ءوزىمىز ەكى-ءۇش ەسە كەرى باعا­سىنا سا­تىپ الاتىن جاعدايعا جەتسەك تە، ولارعا ءبارىبىر. قازىرگى تابىستان، قازىرگى پايدادان قالايدا قۇر قالماۋ كەرەك. ەكسپورتقا كەدەرگى قويعان ۇكىمەتكە «قازاقستان ەت ودا­عى» بىرلەستىگىنىڭ ءالسىن-ءالسىن قارسى­لىق كورسەتىپ جاتقانى سوندىقتان. كول-كوسىر تابىستان ايىرعان ادامدى كىم جاقسى كورەدى؟

وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن پارلا­مەنت ماجىلىسىندە اۋىل شاراۋشى­لىعىنىڭ الەۋ­ەتىن ارتتىرۋعا قاتىستى وتكەن جيىن­­­دا ءماجىلىس توراعاسى نۇر­­لان نىع­ما­­تۋ­­لين: «ەلىمىز ءبىر جىل­­دىڭ ىشىندە 6 مىڭ توننا ەت كون­سەر­ۆىسىن، 12 مىڭ توننا سيىر ەتىن، 2 مىڭ توننا جىلقى ەتىن يم­پورتتاعان. يمپورت­تىڭ كولەمى جانە جىل­دان-جىلعا ءوسىپ بارادى. ماسەلەن، بۇدان بۇرىن­عى جىلى جىلقى ەتىن 900 توننا كولەمىندە الدىرساق، 2018 جىلى 2،5 مىڭ توننا جىلقى ەتى يمپورتتالعان. ەت ونىمدەرىنىڭ ءبىراز بولىگى دە يمپورتپەن جەتكىزىلگەن. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟» دەپ سۇراقتى توتەسى­نەن قويعان بولاتىن. سول كەزدە ناقتى جاۋابى تابىلماعان ەدى. جاۋابى بۇگىن شىعىپ وتىر. ەتتىڭ ءبارى تىرىدەي نەمەسە سويىلعان كۇيىندە تەك ەكسپورتقا جونەلتىلسە، ەت كومبيناتتارى فەرمەرلەردەن وزدەرىنە شيكىزات ءۇشىن مال الا الماسا، شەتەلدەردەن يمپورتتالماعاندا قايتەدى؟ «قازاق­­ستان ەت وداعى» بىرلەستىگى بۇل جاي­­دى شەت­تەن يمپورتتالاتىن ەتتى تەك «بۋر­گەر­لەر» دايىنداۋ ءۇشىن الدىرامىز دەپ جا­قاۋ­راتقانىمەن، بىلايعى جۇرت­تىڭ ءبارى قالا بازارلارىندا ۋكراينا، پاراگ­ۆاي، بەلارۋسسيادان كەلگەن سيىر ەتى، ارگەن­تينا مەن ۋرۋگۆايدان جەتكىزىلگەن جىل­قى ەتى، رەسەي مەن موڭعوليادان تا­سىل­­­عان قوي ەتى ساتىلاتىنىن جاقسى بى­لەدى. جاسا­ن­دى جەمشوپپەن ازىقتان­دى­رى­­­لا­تىن بۇل مالداردىڭ ەتى (رەسەي مەن موڭ­عو­ليا­نى بۇل قاتارعا قوسپايمىز) بى­لاي قارا­عاندا سەمىز بولعانىمەن، ءبىز­دىڭ دالادا جايىلعان مالدىڭ ەتىمەن سالىس­تىر­عاندا ءدامسىز. سول سەبەپتەن بۇل ەلدەر ەتتى ارزانعا ەكسپورتتايدى. ال قازاق­­ستان­­نىڭ مال ەتىنە الەمدە سۇرا­نىس جوعا­رى، سە­بەبى بىزدەگى مال تابي­عي جايىلىم­دا ءوسىپ-جەتىلەدى. ەكس­پورتتاعى باعاسى قىم­بات بولسا دا، باس­قاسىن ايتپاعاندا، ەۋرا­زيا­­­لىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ءوزى تالاسىپ الادى.

 بۇل پارادوكس دەگەندى قويساڭىزشى، ميلليونداعان گەكتار جايىلىمدىق جەرى بار قازاقستاننىڭ ءوز مالىنىڭ ەتى ءوز اۋزىنا جەتپەي، شەتەلدىڭ جاساندى ازىقتارمەن سەمىرتىلگەن ەتىن قىمبات باعاعا الىپ، سورپا جاساپ، ەت اسىپ وتىر.

ەت تاپشىلىعى ەكسپورتقا بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعانىنا تاعى ءبىر دالەلىمىز، 2000 جىلى ەلىمىزدە ءتورت ميلليون ءمۇيىزدى ءىرى قارا بولدى. بۇل قازىرگىدەن ەكى ەسەگە جاقىن از. سول كەزدە دە ەلىمىزدە ەتتىڭ باعا­سى قازىرگىد­ەي، ۇكىمەت ارالاساتىن دەڭ­گەيگە دەيىن كوتەرىلمەگەن ەدى. ول ۋاقىت­تا ەت ەكسپورتى­نىڭ كولەمى 1-2 مىڭ تون­نا عانا بولاتىن.

وسى كەلتىرگەن مىسالدارعا قاراپ، ءبىزدى ەت ەكسپورتىنا قارسى ەكەن دەگەن پىكىر تۋىنداماۋى كەرەك. ەت ەكس­پورتىنىڭ ءوسۋى – ءسوز جوق ول دا ۇلكەن ەكونوميكالىق كورسەت­كىش. بىراق ەلدەگى ەتتىڭ ءبارىن تەك ەكس­پورتقا جونەلتىپ، ەت كومبيناتتارىن شي­كىزاتسىز قالدىرۋ، ىشكى نارىقتا ەت تاپ­شىلىعىن تۋدىرۋ، حالىقتى شومىشتەن قىسۋعا كوبىرەك ۇقسايدى.

 

مەڭدوللا شامۇراتوۆ،

جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرى الىستان كەلمەپتى

ايماقتار • بۇگىن، 10:15

شاشتان شاحمات تاسىن جونادى

تانىم • بۇگىن، 07:44

ونلاين-سورەدە – ويلى كىتاپتار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

دارىگەرلەرگە كولىك سىيلادى

وقيعا • بۇگىن، 07:17

سوڭعى پاتسيەنت ۇيىنە قايتتى

قوعام • بۇگىن، 07:05

جامانتاۋدى جوعالتىپ المايىق

رۋحانيات • بۇگىن، 06:50

سەنات دەپۋتاتتارى سايلاندى

سايلاۋ • بۇگىن، 06:48

ادەپتى ادەمى ۇستاز

رۋحانيات • بۇگىن، 06:47

ۇقساس جاڭالىقتار