وتكەن 2019 جىلى ەلىمىز شەتەلگە 53 مىڭ توننا تازا ەت ەكسپورتتاعان ەكەن. بۇل – ەندى دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنەتىن كورسەتكىش. ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دا 10 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلىپتى. قول جەتكىزگەن كورسەتكىش جاقسى عوي, ارينە! بىراق ىشكى نارىقتاعى ەتتىڭ باعاسىن كورگەندە قانشا جەردەن وپتيميست بولساڭ دا, كوڭىلىڭ تۇسە بەرەدى. ويتكەنى جاسىراتىنى جوق, ەتتى ەركىنشە الىپ جەۋگە حالىقتىڭ كوبىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. بۇرىن دا اسا ارزان ەمەس ەدى. ايتسە دە, اۋىلداعى مال باققان اعايىننىڭ بەينەتى مول ەڭبەگىن ەسكە العاندا, ىشتەي لاجسىز كەلىسەتىن ەدىك. قازىرگى باعانى قانشا اقتايىن دەسەڭ دە, كوڭىلگە قونبايدى.
قازاقستاندا بالكىم مال ازايىپ كەتكەن شىعار؟ وسى ويمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە حابارلاسىپ, سوڭعى كورسەتكىشتەرگە كوز جۇگىرتكەنبىز. قۇدايعا شۇكىر, مال باسىندا, اسىرەسە ءمۇيىزدى ءىرى قارادا از-مۇز ءوسىم تىركەلىپتى. ماسەلەن, 2017 جىلى ەلىمىزدە 7 ميلليون 100 مىڭ ءىرى قارا ەسەپكە الىنسا, بيىل ءۇش ءجۇز مىڭ باسقا كوبەيىپتى. جىلقى 2,5 ملن, ۇساق مال (قوي-ەشكى) 18,3 ميلليون بولعان. مال سانىندا كەمۋ جوق, جىلدان-جىلعا اقىرىن ءوسىپ كەلەدى. ماماندار نەگىزى قازاقستانداعى جالپى ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانىن قازىرگىسىنەن ەكى ەسەگە وسىرۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن, ءبىز سول مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانا الماي كەلە جاتقانىمىزدى ايتادى. ءجا, بۇل – ەندى بولەك اڭگىمەنىڭ ەنشىسى.
سوندا ءورىسى مالعا تولعان ەلىمىزدە ەت باعاسى نەگە قىمباتتاپ كەتتى؟ بۇل قايدان كەلگەن تاپشىلىق؟ وسى ماسەلەگە اسا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ۇكىمەت بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا شەتەلدەرگە ءتىرى مالدى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىپ ەدى. «قازاقستان ەت وداعى» بىرلەستىگى بۇل شەشىمگە قارسى تۇرىپ, كادىمگىدەي شالا ءبۇلىندى. «ەلىمىزدەگى ەت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بۇل سالاداعى ەكسپورتتىڭ ەشقانداي اسەرى جوق. بار ماسەلە الىپساتارلار مەن دەلدالداردا. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مال, ەت ونىمدەرىن دۇكەن سورەلەرىنە جەتكىزۋدى ءتيىمدى جولدارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. بىزدە وسىنداي جۇيە جولعا قويىلماعان» دەگەن ۋاجدەرىن العا تارتتى.
بىردەن ايتۋ كەرەك, ۇكىمەت دەر كەزىندە, دۇرىس امال قولداندى. ارينە شارىقتاپ كەتكەن ەت باعاسىن ارزانداتۋعا بۇل تىيىم ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزگەن جوق. بىراق بولاشاقتا بولۋى مۇمكىن بۇدان دا سوراقى جاعدايدىڭ الدىن الدى. ەكسپورتتىق الەۋەتتى قولىنا العان از عانا توپ وتكەن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 156 مىڭ ءتىرى مالدى ەكسپورتقا ايداپ جىبەرىپتى. ەڭ سوراقىسى, وسىنىڭ ون مىڭنان استامى انالىق باس بولىپ شىقتى. بۇل تسيفردى ءبىز «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەپ اسپاننان الىپ ايعايلاتىپ وتىرعانىمىز جوق. «ون مىڭنان استام انالىق مال قالايشا ەكسپورتقا شىعىپ كەتتى؟» دەگەن سۇراقتى دۇيسەنعازى مۋسين باستاعان ءبىر توپ سەنات دەپۋتاتتارى دا ۇكىمەتتىڭ الدىنا كولدەنەڭ تارتتى. سودان كەيىن بارىپ ۇكىمەت ەكسپورتتى دەرەۋ توقتاتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان بولاتىن.
نەگىزى ۇكىمەتكە انالىق مالداردىڭ شەتكە ساتىلىپ جاتقانى بىلتىر جاز ايىندا بەلگىلى بولدى. سول كەزدە-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەكسپورتقا تەك ەركەك مال شىعارىلسىن دەگەن تالاپ قويعان. الايدا ەت ساۋداسىنىڭ قىزىعىنا تۇسكەن توپ بۇل تىيىمنان دا امال تاۋىپ, كوپتەگەن انالىق باستى قاعاز جۇزىندە «بۇقا» دەپ جازىپ شەكارا اسىرىپ جىبەرىپتى. وسى جاعداي دا انىقتالعاننان كەيىن بارىپ ۇكىمەت قازىر ءتىرى مال ەكسپورتىنا مۇلدەم تىيىم سالدى.
ەندى مىنا قىزىققا قاراڭىز, وتكەن ءبىر جىل ىشىندە شەتەلگە ەكسپورتتالعان 156 مىڭ باس ءىرى قارانىڭ 122 مىڭى كورشى وزبەكستانعا كەتكەن. سونداي-اق بىلتىر ەكسپورتتالعان 264 مىڭ قويدىڭ 200 مىڭنان استامى دا تەك وزبەكستانعا جونەلتىلىپتى. ءبىر جىل ىشىندەگى ەكسپورتتىڭ تۇگەلگە جۋىعى تەك كورشى وزبەكستانعا باعىتتالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سويتسەك كورشى وزبەك ەلىندە مال باسىن كوبەيتۋ جونىندە ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپتى. سوعان سايكەس وزبەك فەرمەرلەرى نولدىك پايىزبەن مەملەكەتتەن ارزان نەسيە الىپ مال باسىن كوبەيتۋگە كىرىسكەن. ەكى ەل اراسىندا ءتىرى مالدىڭ ساۋداسى ەرەكشە قىزۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. مال باسىن كوبەيتۋدى ماقسات تۇتقاندار, ارينە ۇرعاشى مالعا باسىمدىق بەرەدى. وسى ءبىر قاراپايىم لوگيكانى ەسكەرسەك, وزبەكستانعا كەتكەن 122 مىڭ باس مالدىڭ تەك ون مىڭى عانا انالىق باس بولعانىنا سەنۋ قيىن.
نە كەرەك, ۇكىمەت دەر كەزىندە تىيىم سالماعاندا, قولىمىزعا قۇرىق ۇستاپ قالاتىن ءتۇرىمىز بار ەكەن. ءتىرى مال باسى, ونىڭ ىشىندە انالىق مالدىڭ ازايعانى ءوز الدىنا, ەلىمىزدەگى ەت وندەۋ كاسىپورىندارى قاراپ وتىرىپ يەك استىنداعى شيكىزاتتان ايىرىلا باستادى ەمەس پە. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدەگى ەت وندەۋشى كاسىپورىندار سوڭعى جىلدارى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي الماي كەلەدى. وندىرىستىك قۋاتتىڭ بار-جوعى 30-40 پايىزى عانا پايدالانىلادى. ودان ءارى ارتتىرۋعا شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى قول بايلاۋ.
– قازىر فەرمەرلەر دە, باسقاسى دا مالدىن ەت وندەۋ كاسىپورىندارىنا ەمەس, بورداقىلاۋ الاڭدارىنا تاپسىرادى. ويتكەنى بورداقىلاۋ الاڭدارىنا مەملەكەتتەن ارنايى سۋبسيديا بولىنەدى. ياعني ول جەرگە مال تاپسىرعان فەرمەر ءار بۇقاسىنا شامامەن 100 مىڭ تەڭگەدەي سۋبسيديا الادى. ەت كومبيناتىنا تاپسىرسا, ونداي قارجى تيمەيدى. سوندىقتان مال تاپسىرۋشىلاردىڭ ءبارى قازىر بورداقىلاۋ الاڭدارىن دۇرىس كورەدى. سونىڭ سالدارىنان ەت كومبيناتتارى قاجەتتى شيكىزاتقا قول جەتكىزە الماي وتىر, – دەپ تۇسىندىرگەن ەدى بۇل جاعدايدى باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەت وندەۋمەن اينالىساتىن «كۋبلەي» كومپانياسىنىڭ قۇرىلتايشىسى تالعات بەرەكەشەۆ پارلامەنتتە اگرارلىق سالانىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى وتكەن كەڭەستە.
مىنە, ماسەلە قايدا جاتىر؟! ەلىمىزدە ەت كومبيناتتارى شارۋا قوجالىقتارىنداعى مالعا, وزدەرىنە قاجەتتى شيكىزاتقا قول جەتكىزە الماي وتىرعاندا, ىشكى نارىققا, ەت دۇكەندەرىنە اۋىلداعى مالدىڭ ەتى قايدان ءتۇسسىن؟ مۇنىڭ ءبارى بۇل سالاداعى زاڭنامالاردىڭ جەتىلمەگەنىنىڭ سالدارى. سۋبسيديانىڭ تەك بورداقىلاۋ الاڭدارىنا ءبولىنۋى ەت وندەۋشى كاسىپورىندار مەن بورداقىلاۋشىلار اراسىندا وسىنداي تەڭسىز جاعدايداعى باسەكەلەستىكتى تۋىنداتتى. سۋبسيديا العاندا مال بورداقىلاۋ الاڭدارى تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرسا, كانە؟ جوق, ولار سۋبسياديا ارقىلى اينالاداعى فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, جەكە اۋلاداعى مالداردى كوتەرىڭكى باعامەن الۋ ارقىلى پىشاققا ىلىنەتىن ءتورت ت ۇلىكتى وزدەرىنە جاپپاي تارتۋدى عانا جاقسى جولعا قويىپ العان. بۇل الاڭداردا وزدەرى مال بورداقىلاۋمەن اينالىسپايدى. وعان قاجەتتى ازىق قورى جەتكىلىكسىز. كەرەك دەسەڭىز, بىزدە بورداقىلاۋ الاڭدارىنا جەمشوپ ءوسىرىپ, دايىندايتىن شارۋاشىلىقتار دا جوققا ءتان. سوندىقتان الداعى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى – سۋبسيديا ماسەلەسىن قايتا قاراۋ بولۋعا ءتيىس!
ءيا, كورشى وزبەكستاننىڭ ەلىمىزدەگى ءتورت ت ۇلىككە اڭسارى اۋعالى بىزدەگى ەكسپورتشىلار دا ەسىن جوعالتتى. سارت-سۇرت ساۋدا, قىپ-قىزىل اقشا ەستى جوعالتپاي قويا ما؟ ولاردىڭ بار ماقساتى قازىر ءتىرى مال باسىنا بۇرىن بولماعان سۇرانىس ارتىپ تۇرعاندا مولىنان پايدالانۋ, مولىنان پايداعا قالۋ, باسقا ماقسات جوق. ەرتەڭ ەلدەگى مال تۇگەلگە جۋىق كورشى ەلگە ءوتىپ, كەيىن ءوزىمىز ەكى-ءۇش ەسە كەرى باعاسىنا ساتىپ الاتىن جاعدايعا جەتسەك تە, ولارعا ءبارىبىر. قازىرگى تابىستان, قازىرگى پايدادان قالايدا قۇر قالماۋ كەرەك. ەكسپورتقا كەدەرگى قويعان ۇكىمەتكە «قازاقستان ەت وداعى» بىرلەستىگىنىڭ ءالسىن-ءالسىن قارسىلىق كورسەتىپ جاتقانى سوندىقتان. كول-كوسىر تابىستان ايىرعان ادامدى كىم جاقسى كورەدى؟
وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن پارلامەنت ماجىلىسىندە اۋىل شاراۋشىلىعىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قاتىستى وتكەن جيىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين: «ەلىمىز ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 6 مىڭ توننا ەت كونسەرۆىسىن, 12 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 2 مىڭ توننا جىلقى ەتىن يمپورتتاعان. يمپورتتىڭ كولەمى جانە جىلدان-جىلعا ءوسىپ بارادى. ماسەلەن, بۇدان بۇرىنعى جىلى جىلقى ەتىن 900 توننا كولەمىندە الدىرساق, 2018 جىلى 2,5 مىڭ توننا جىلقى ەتى يمپورتتالعان. ەت ونىمدەرىنىڭ ءبىراز بولىگى دە يمپورتپەن جەتكىزىلگەن. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويعان بولاتىن. سول كەزدە ناقتى جاۋابى تابىلماعان ەدى. جاۋابى بۇگىن شىعىپ وتىر. ەتتىڭ ءبارى تىرىدەي نەمەسە سويىلعان كۇيىندە تەك ەكسپورتقا جونەلتىلسە, ەت كومبيناتتارى فەرمەرلەردەن وزدەرىنە شيكىزات ءۇشىن مال الا الماسا, شەتەلدەردەن يمپورتتالماعاندا قايتەدى؟ «قازاقستان ەت وداعى» بىرلەستىگى بۇل جايدى شەتتەن يمپورتتالاتىن ەتتى تەك «بۋرگەرلەر» دايىنداۋ ءۇشىن الدىرامىز دەپ جاقاۋراتقانىمەن, بىلايعى جۇرتتىڭ ءبارى قالا بازارلارىندا ۋكراينا, پاراگۆاي, بەلارۋسسيادان كەلگەن سيىر ەتى, ارگەنتينا مەن ۋرۋگۆايدان جەتكىزىلگەن جىلقى ەتى, رەسەي مەن موڭعوليادان تاسىلعان قوي ەتى ساتىلاتىنىن جاقسى بىلەدى. جاساندى جەمشوپپەن ازىقتاندىرىلاتىن بۇل مالداردىڭ ەتى (رەسەي مەن موڭعوليانى بۇل قاتارعا قوسپايمىز) بىلاي قاراعاندا سەمىز بولعانىمەن, ءبىزدىڭ دالادا جايىلعان مالدىڭ ەتىمەن سالىستىرعاندا ءدامسىز. سول سەبەپتەن بۇل ەلدەر ەتتى ارزانعا ەكسپورتتايدى. ال قازاقستاننىڭ مال ەتىنە الەمدە سۇرانىس جوعارى, سەبەبى بىزدەگى مال تابيعي جايىلىمدا ءوسىپ-جەتىلەدى. ەكسپورتتاعى باعاسى قىمبات بولسا دا, باسقاسىن ايتپاعاندا, ەۋرازيالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ءوزى تالاسىپ الادى.
بۇل پارادوكس دەگەندى قويساڭىزشى, ميلليونداعان گەكتار جايىلىمدىق جەرى بار قازاقستاننىڭ ءوز مالىنىڭ ەتى ءوز اۋزىنا جەتپەي, شەتەلدىڭ جاساندى ازىقتارمەن سەمىرتىلگەن ەتىن قىمبات باعاعا الىپ, سورپا جاساپ, ەت اسىپ وتىر.
ەت تاپشىلىعى ەكسپورتقا بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعانىنا تاعى ءبىر دالەلىمىز, 2000 جىلى ەلىمىزدە ءتورت ميلليون ءمۇيىزدى ءىرى قارا بولدى. بۇل قازىرگىدەن ەكى ەسەگە جاقىن از. سول كەزدە دە ەلىمىزدە ەتتىڭ باعاسى قازىرگىدەي, ۇكىمەت ارالاساتىن دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلمەگەن ەدى. ول ۋاقىتتا ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمى 1-2 مىڭ توننا عانا بولاتىن.
وسى كەلتىرگەن مىسالدارعا قاراپ, ءبىزدى ەت ەكسپورتىنا قارسى ەكەن دەگەن پىكىر تۋىنداماۋى كەرەك. ەت ەكسپورتىنىڭ ءوسۋى – ءسوز جوق ول دا ۇلكەن ەكونوميكالىق كورسەتكىش. بىراق ەلدەگى ەتتىڭ ءبارىن تەك ەكسپورتقا جونەلتىپ, ەت كومبيناتتارىن شيكىزاتسىز قالدىرۋ, ىشكى نارىقتا ەت تاپشىلىعىن تۋدىرۋ, حالىقتى شومىشتەن قىسۋعا كوبىرەك ۇقسايدى.
مەڭدوللا شامۇراتوۆ,
جۋرناليست
