قازىر ەل اراسىندا «وسى ۋاقىتقا دەيىن ەگىلگەن تال-داراقتىڭ كۇتىمى دۇرىس بولعاندا سىردىڭ بويى الدەقاشان نۋ ورمانعا اينالار ەدى» دەگەن پىكىر دە ايتىلىپ قالادى. وسى پىكىردىڭ جەتەگىمەن ءبىز دە ءبىراز ىزدەنىپ كوردىك. مىسالى, سۋدىڭ ءار تامشىسى التىنعا باعالاناتىن اراب امىرلىكتەرىندە اباتتاندىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. وزەن تۇرماق جىلاپ اعار جىلعاسى دا جوق ءبىراز ەل كوركەيتۋ-كوگالداندىرۋ جاعىنان بىزدەن كوش ىلگەرى كەتكەن. جارايدى, جىراقتاعىنى قويا تۇرايىقشى, كارى كاسپيدىڭ جاعاسىنا ورىن تەپكەن اقتاۋ قالاسىندا ءار داراقتىڭ تۇبىنە كولىكپەن سۋ تاسىپ قۇيادى ەكەن. ولاردىڭ جانىندا وزەن جاعاسىندا وتىرىپ وزەگى تالعان بىزدىكى ەندى ۇيات تىرلىك ءتىپتى.
اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاقپىز. بۇل باعىتتا ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايىرىلعانىن ايتپاعانىمىز دۇرىس بولماس. وسىدان 12 جىل بۇرىن قالا سىرتىنان تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, قىزىلوردادا «جاسىل بەلدەۋ» قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى قادامى جاسالدى. جىل سايىن بۇل ساياباقتىڭ اۋماعى ۇلعايىپ كەلەدى.
جالپى, ءوڭىردى كوگالداندىرۋعا دەگەن بەتبۇرىس سوناۋ توقسانىنشى جىلدارداعى «جاسىل ولكە – 2000» باعدارلاماسىنان باستاۋ الادى. ەل ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعان تۇستا جەرگىلىكتى اۋقىمدا اباتتاندىرۋ باعدارلاماسىن قولعا الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ەرلىك ەدى. سول باعدارلاما اياسىندا قازىر ۇيلەر سالىنىپ, جاڭا اۋدانعا اينالىپ كەتكەن اراي ساياجايلىق القابىنا سىرتتان اكەلىپ ەگىلگەن ءبىراز تال-داراق جەرسىنىپ, جاقسى بوي الىپ كەتتى.
ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا اۋىل-ايماقتى اباتتاندىرۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلە باستادى. وسى تۇستاعى اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلداردا تابيعاتتى ايالاۋعا ۇندەگەن بيلبوردتار ناۋقاننىڭ قانشالىقتى قىزۋ جۇرگىزىلگەنىن بايقاتسا كەرەك. بىراق شارالار ناقتىلانىپ, ءار سالانىڭ مىندەتى بەلگىلەنىپ بەرىلگەنىمەن تال ەگىلگەن اۋماققا اياقسۋ جەتپەگەندىكتەن بۇل ىستەن ناتيجە شىقپادى. بارلىق جۇمىس كوكتەمدە ارىعى دا, قارىعى دا جوق جەرگە شىبىق شانشىپ, كۇزدە قۋراي جيناۋمەن ءبىتتى.
ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات قورعاۋدى پايدالانۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە كوز جۇگىرتتىك. بيىل قارماقشى اۋدانىندا 31 مىڭعا جۋىق كوشەت ەگىلىپتى. 15 مىڭنان اسا شىبىق شانشىعان قازالىلىقتاردىڭ دا كورسەتكىشى جامان ەمەس. شيەلىلىكتەر ەگىلگەن كوشەت سانىن 14 مىڭنان اسىرسا, جالاعاش اۋدانى اۋماعىنا 11 400 داناسى وتىرعىزىلعان. جاڭاقورعان – 6000, سىرداريا – 5000, ال ارال اۋدانى 1820 تال ەگىپتى.
ءسويتىپ بۇل جۇمىسقا 544 ملن تەڭگە جۇمسالىپ, 4553 ادام, 128 تەحنيكا جۇمىلدىرىلعان. وسى ەسەپكە جۇگىنسەك, بيىل وبلىس ورتالىعىنان بولەك اۋدانداردىڭ وزىندە 80 مىڭنان استام كوشەت ەگىلگەن بولىپ شىعادى. بۇعان سوڭعى 5-6 جىلدا ەگىلگەن شىبىق سانىن قوسساق, شىنىمەن دە سىر بويىنىڭ سىڭسىعان نۋ ورمانعا اينالاتىن كەزى الدەقاشان جەتكەنىن باعامدايسىز. ايتپاقشى, ماماندار دەر كەزىندە ەگىلگەن تالدىڭ 70 پايىزى بوي الىپ كەتەتىنىن ايتادى. وسى ەسەپپەن العاننىڭ وزىندە مىنا وتىرعىزىلعان كوشەت سانى تورعاي ميىن قايناتار ىستىقتا تىعىلارعا جەر تاپپاي قالاتىن ءبىزدىڭ تاقيامىزعا تار كەلمەس ەدى-اۋ.
وبلىس ورتالىعىنداعى اياقسۋ جۇرەتىن كوشە بويلارى مەن اللەيا, ساياباقتارعا 3 مىڭعا جۋىق كوشەت وتىرعىزىلىپ, كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قوسىمشا 5 مىڭ ءتۇپ قالامشا جانە دايىن تۇر. تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعى, قالالىق ساياباق, «سىر انا» مونۋمەنتى مەن ورتالىق كوشەلەر بويىنداعى 42 مىڭ شارشى مەتر اۋماققا گۇلدەر مەن گۇلزارلار وتىرعىزىلۋدا.
جالپى بيىل قىزىلوردا قالاسىنداعى ساياباقتارعا اياقسۋ جەتكىزۋدە جاقسى باستامالار بار. جىلدا قاڭسىپ جاتاتىن باتىرحان شۇكەنوۆ ساياباعىنا «سارقىراما» ارناسى ارقىلى سۋ جەتىپ تۇر. «تاعزىم» الاڭىنداعى وسكىندەردى ارنايى قازىلعان ۇڭعىما ارقىلى سۋلاندىرۋ جوسپارلانۋدا. قالانىڭ شەت ايماعى سانالاتىن شانحاي مەن ءال-فارابي اۋداندارىنا سۋ جەتكىزۋ ءۇشىن «قىزىلجارما» كانالىنىڭ ارناسى تازالاندى.
وسى كۇنى قالاداعى ارىقتاردىڭ ءبىرازىنىڭ كوزى بىتەلگەن. بۇل رەتتە ارينە شاھاردا الاقانداي جەر قالدىرماستان قۇرىلىس سالا بەرگەن تۇرعىنداردىڭ دا كىناسى از ەمەس. جالپى وبلىس ورتالىعىن كوگالداندىرۋ باعىتىندا ەرىكتىلەردەن قۇرىلعان جۇمىسشى توبىنىڭ مۇشەسى ەرلان مۇساەۆ بيىل قالا اكىمدىگىمەن جۇيەلى جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا ورتالىق كوشەلەرگە سۋ كەلەتىنىن ايتادى.
ەشبىر ۇگىتتەۋسىز قالانى كوركەيتۋ-كوگالداندىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ەرىكتىلەردىڭ تاعى ءبىرى – بولات نۇرحوجاەۆ. سوڭعى جىلدار بەدەرىندە بەلسەندى ازامات ءوڭىر كليماتىنا ءتوزىمدى جەرگىلىكتى اعاش كوشەتتەرىن ەگىپ, وعان سۋ جەتكىزىپ, وزگەلەردى وسى ىسكە جۇمىلدىرىپ ءجۇر.
– ءبىراز جىلعى تاجىريبەمنەن تۇيگەنىم – بىزگە قولايلىسى تەرەك, ۇيەڭكى مەن قاراعاش. وسى ۇشەۋى جەرگىلىكتى جەردىڭ كليماتىنا ابدەن بەيىمدەلگەن. قازىر كوشەلەردە جاز بويى ءبىر تامشى سۋ ىشپەسە دە تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن قاراعاشتار كوپ. تاعى ءبىر جەرگىلىكتى تۇقىم – سىر تالىن لايىق كورەتىندەر بار. بىراق ول سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى جانە مورت سىنعىش بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن بۇل قول ەمەس, – دەيدى ول.
بۇل جەردە كوپ ماسەلە تۇرعىنداردىڭ وزىنە دە بايلانىستى. اركىم ءوز اۋلاسىن كوگالداندىرۋ ارقىلى جاقسى ىسكە باستاماشى بولا الادى. كوشەتتىڭ دە كوڭىلدەن كوكتەيتىنىن ۇمىتپاساق ەكەن.
قىزىلوردا
