ءبىرىنشى بەتتەن جارىق كورگەن باس ماقالا «تۇركىستاندا تەمىر جولدارى جانە ءبىز» دەپ اتالادى ەكەن. «كەلسە سابان, بىتەر شوپان. جەتسە زامان, قويماس امان. ەندى بەس-ون جىل وتەر-وتپەي تەمىر شىبىقتار قادالىپ, وتاربالار قازاق دالاسىنىڭ ءبىر باسىنان كىرىپ, ەكىنشى ۇشىنان شىعادى. تەمىر جولمەن بىرگە كوپتەگەن ساتۋشى مەن الۋشى, قاراشەكپەندى مەن ۇدەرە كوشكەن مۇجىقتار سەلدەي ساپىرىلىسىپ كەلەتىنى ءمالىم. بۇدان دا ۇلكەن وزگەرىس قازاق دۇنيەسىندە ورنايدى. بەيعام, الاڭسىز وتىرعاندار وپىق جەيدى. ويتكەنى وسى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ كوپشىلىگى ءبىر جەرگە تۇراقتاماي, دالادا, ساحارادا مالدىڭ سوڭىندا كوشىپ-قونىپ ءجۇر. ىشكى رەسەيدەن اعىلىپ كەلىپ جاتقان قاراشەكپەندىلەر قازاق اراسىنا كىرىپ, سۋى مول, ەگىندىككە جارايتىن شۇيگىن جەرلەرگە قونىستانىپ الىپ, اۋىل سالىپ, قازاقتاردى تاقىر دالاعا كوشۋگە كۇشتەپ جاتىر. جايىلىمسىز, سۋسىز قالاتىن, باۋى, باقشاسى جوق قازاقتاردىڭ مالى قىرىلا تۇسەدى, بۇل – جاراتىلىس زاڭى بويىنشا قازاق حالقىنىڭ قىرعىنعا ۇشىراۋىنا اپارىپ سوعادى, بۇدان قۇداي ساقتاسىن... الايدا ادامداردىڭ دا دايىندىقسىز, قول قۋسىرىپ, بەيعام قاراپ وتىرۋىنا بولمايدى. قازاقتار قولدارىنداعى بار قىستاۋلارىن جاقسى ساقتاپ, جەرى جوقتار دا ءوز ۇلەستەرىن الىپ, ەل قوندىرىپ, جۇرت بولىپ, اۋىل سالسىن, نوعاي, سارت, ورىس سياقتى وتىرىقشى سالتقا كوشسىن, ويتكەنى بۇل زاماندا ەل بولىپ قالۋ اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا ەمەس, ەگىنشىلىكتىڭ قولىندا! پاتشانىڭ امىرىنەن دە قاتال بولىپ سانالاتىن زاماننىڭ ۇكىمى وسىلاي بۇيىرادى. سوڭعى 40-50 جىلدا باستان وتكەرگەندەرىن ازداپ ويعا السا, ءسوزدىڭ تۇبىنە بويلاسا, قانداستارىمىز ايتقانىمىزدى تۇسىنەر ەدى... ماقالامىزدىڭ باسىندا «كەلسە سابان – بىتەر شوپان» دەپ جازعان ەدىك. قىرىم حاندىعىنىڭ جەرگىلىكتى حالقى دا قازاقتار سياقتى بەيعام ەدى, مالدىڭ سوڭىندا كوشىپ-قونىپ جۇرەر ەدى, ورىستار مەن نەمىستەر كەلىپ قالا سالدى, باۋىرلارىمىزدىڭ جاعدايى اۋىرلاي ءتۇستى. قازىر كوبىنىڭ بەيىتتەرىنىڭ قايدا قالعانى دا بەلگىسىز. بۇگىنگى ستاۆروپول, ەكاتەرينوسلاۆ (قازىرگى دنەپر – دق), گەرتسەن, بەسارابيا گۋبەرنيالارى تۇرىكتىڭ جەرى ەدى, بۇگىن بۇل جەرلەردە بىردە-ءبىر قونىسىمىز, ءتىپتى شاعىن اۋىلىمىز دا قالمادى, بارىنەن ايىرىلدىق. حالقىمىز قىرىلدى, مالىنا جايىلىم بولماي, ءوزى جۇمىس تاپپاي, قاۋقارى قالمادى. ءبىزدىڭ بۇل جازعانىمىزدى قازاقتىڭ مىڭنان ءبىرى دە وقىمايتىنىن بىلەمىز, وقي السا, وسى كۇنگە دەيىن مال سوڭىندا بەيعام جۇرمەس ەدى. سوندا ماقالانى كىم ءۇشىن جازىپ وتىرمىز؟ قازاق اراسىندا عالىم, ساۋداگەر, مۇعالىم, شاكىرت بولىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز وسى جازبانى ەسكەرسە ەكەن. قۇدايدىڭ قالاۋىمەن بۇگىن قوجا احمەت ياساۋي ازىرەت قايتا ءتىرىلىپ, كەسەنەسىنەن شىعا كەلسە, ءدىن تاراتۋمەن اينالىسپاس ەدى. ويتكەنى قازاقتىڭ ءبارى مۇسىلمان. الايدا ازىرەت قاۋىمىنىڭ قازىرگى جاعدايىن كورىپ, دۇلدىلىنە ءمىنىپ, قارا ەرتىستەن الاتاۋعا, ومبىدان امۋدارياعا دەيىن توقتاۋسىز شاۋىپ ءوتىپ, بۇكىل دالاعا, تاۋ مەن تاسقا داۋسى جەتەردەي «تەز جۇرت بولىپ قونىستانىڭدار, ەگىن سالىپ, ەل بولىپ ورنىعىڭدار! دەپ جار سالار ەدى. باسىندا ويى, كوكىرەگىندە مەيىرىمى بار اركىم ءتىلى جەتكەنشە قازاقتاردى وياتۋعا, تەزىرەك قونىستانۋعا شاقىرۋى كەرەك. بۇل ءىس – قوعامدىق, الەۋمەتتىك, تاريحي ءھام ۇلتتىق قاسيەتتى پارىزىمىز! قازاقتان شىققان سوتسيال-دەموكراتتار ءبىزدى ۇقپايدى. ەۋروپانىڭ پرولەتارياتى ءۇشىن قاندى جاسىن توگىپ جۇرگەنى دۇرىس شىعار, الايدا ءوز باۋىرىڭىز, بىرگە تۋعان قازاقتارعا از بولسا دا, قۇلاق ءتۇرىڭىز», دەپ جازىپتى جارىقتىق. تۋعاندارى ءۇشىن تورعايداي شىرىلداپ, اعايىنعا اراشا سۇراپتى. بۇدان ارتىق قالاي جازۋعا بولادى...
البەتتە گاسپىرالىنىڭ جازعاندارىن الاش ارداقتىلارى وقىعان بولار. ايتسە دە سانالى عۇمىرىن تۇگەل تۇركىگە ارناعان سۇڭعىلانىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. بەيعام وتىرعان قازاقتار شۇرايلى جەرلەرىنەن ايىرىلدى. ەگىن ەگىپ, جەردى ساۋماعاندىقتان, مالىنان ايىرىلعان ساتتە اشتىقتان قىناداي قىرىلدى. كەڭەس وكىمەتى كەلىپ, كەڭىردەكتەن قىسقاندا حالقىمىز جارتىسىنان ايىرىلدى. جارىقتىقتىڭ سوزىنە دەر كەزىندە قۇلاق سالىپ, جۇرت بولىپ جۇمىلىپ جەرمەن اينالىسقاندا, بالكىم اشتىقتان امان قالىپ, قازىر كەمىندە قىرىق ميلليوننان اسىپ وتىرار ما ەدىك, كىم ءبىلسىن؟ بۇل سوزىمىزگە وتىرىقشى وزبەك اعايىننىڭ ءوسىمى دالەل بولسا كەرەك.
ءجا, سول تۇستا التى ميلليوننان اسقان الاش ۇشتەن ەكىسىنەن ايىرىلىپ, الاپات اپات پەن سۇراپىل سۇمدىق زاۋالدى باستان كەشسە دە, اقىرى ازاتتىق الىپ, ەگەمەن ەل بولىپ, ەڭسە تىكتەدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا مويىندالعان مەملەكەتكە اينالدى. دەگەنمەن, ماسەلەلەر ءالى دە جوق ەمەس. اسىرەسە ىندەت كەزىندە دۇنيە ديدارى وزگەرىپ, كوپتەگەن قۇندىلىق قايتا قارالىپ جاتىر. اۋزى دۋالى ساراپشىلار الەمنىڭ ەندى بۇرىنعىداي بولمايتىنىن ايتۋدا. سوندىقتان وسىنداي كەزەڭدە گاسپىرالى جارىقتىق كەلىپ, قازىرگى جايىمىزدى كورسە, بىزگە نە ايتار ەدى؟
بىزدىڭشە, بىرلىكتىڭ ۇرانشىسى بولعان تۇعىرلى تۇلعا اۋەلى ەلدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن اعايىننىڭ اۋىزبىرلىگى مەن ىنتىماعىن ايتار ەدى, باۋىرلارىن تىلدە, پىكىردە, ىستە بىرلىككە شاقىرار ەدى. سوسىن بۇكىل سانالى عۇمىرىن بىلىمگە ارناعان ۇستاز ءوزى جالىقپاي ايتىپ كەتكەندەي, جاستاردى عىلىم مەن بىلىمگە ۇندەر مە ەدى؟ ودان كەيىن, تاعى دا جەردى ەمىپ, ادال ەڭبەك ەتىپ, اتا كاسىپتى جانداندىرۋعا شاقىرار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟
الدىڭعى ەكەۋى تۇسىنىكتى, نەگە اتا كاسىپ؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن تاعى دا وتىرىقشىلىققا ەرتە كوشكەن اعايىندارعا قارايىقشى. ماسەلەن, تۇرىك نەمەسە ىرگەلەس وزبەك تۋعان قايدا بارماسىن, اۋەلى اسحاناسىن اشىپ الادى, سوسىن مەشىتىن سالىپ, يمامىن سايلايدى, ارتىنان شاشتارازى جەتەدى. سول ەلگە ءارتۇرلى كاسىپ قۋىپ, ساۋدا جاساپ بارعاندار ءوزىنىڭ ۇلتتىق اسحاناسىنا جيىلىپ, ادال اسىن ىشەدى, شاشتارازعا بارىپ, تازالىعىن رەتكە كەلتىرەدى, مەشىتىنە بارىپ, ءوز تىلىندە ۋاعىز تىڭداپ, بىرلىگىن بەكەمدەيدى. وسىلايشا ءبىر قاۋىم ەل بولىپ, ماحاللا قۇرىپ, ءتىلى مەن ءدىلىن, ءداستۇرى مەن بولمىسىن ساقتاپ وتىرادى. اسحانا مەن مەشىت تۇسىنىكتى, شاشتارازعا دا جەڭىل قاراماڭىز, بابالارىمىز قۇت قاشادى دەپ باسىنا دا, شاشىنا دا وزگە ۇلتتىڭ قولىن تيگىزبەگەن, بۇعان اسا ءمان بەرگەن. ال شاشتارازدى كاسىپ دەپ ەسەپتەي قويمايتىن, اسحاناعا بولسا دا اسا جولامايتىن حالقىمىز شەتكە شىقسا وزگەنىڭ اسىن ءىشىپ, وزگەگە شاشىن قيدىرىپ, اقىرى وزگە تىلدە سويلەپ, باسقانىڭ بولمىسىن قابىلداپ, بارعان جەرىنە ءسىڭىپ كەتىپ جاتاتىنى تاعى جاسىرىن ەمەس. دەمەك, سىرتتا ۇلتتىق قالپىڭدى ساقتاۋ ءۇشىن وعان ۇيىتقى بولاتىن اتا كاسىپتەر كەرەك ەكەن.
اسحانا دەمەكشى, سىرتتا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وزىندە, ءتىپتى ەلوردادا قانشا قازاق اسحاناسى بار؟ تازا ۇلتتىق تاعامداردى ازىرلەيتىن, ولاردى باپتاپ, ءجون-جورالعىسىمەن ۇسىناتىن اسحانانى شام جاعىپ, شىراق الىپ ىزدەسەڭىز تاپپايسىز. ەلىمىزگە كەلىپ, ۇلتتىق تاعامىمىزدى سۇراعان شەتەلدىكتەردى دە «بۇحارا», «كيشلاك», «حيۋا», «ۋزبەچكا» سياقتى تولىپ جاتقان شىعىستىق ۇلگىدەگى اسحانالارعا اپارۋعا تۋرا كەلەتىنى دە سوندىقتان. سوندا سان عاسىرلىق باي اسحانامىز قايدا كەتتى؟ «بەشبارماقتان» باسقا تاماعىمىز جوق سياقتى. ەتتەن استىڭ نەشە اتاسىن جاسايتىن داستارحانىمىز قايدا؟ ونى نەگە كاسىپ رەتىندە دامىتا الماي وتىرمىز؟ سۇتتەن ءتۇرلى تاعام جاسايتىن بابا ءداستۇرى قايدا كەتتى؟ اتالارىمىز عاسىرلار بويى تۇتىنعان تاماقتى, ءتىپتى, مىسالى, تارىدان, بيدايدان, ارپادان جاسالاتىن قاراپايىم كوجەنى ىشە الماعاننان كەيىن, اسقازانىمىز عانا ەمەس, بولمىسىمىز دا بۇزىلماي ما؟ نەمەسە قازاقتىڭ اتا كاسىبى بولىپ سانالاتىن مالدىڭ ءوزىن الايىق. اۋىلدا ءتورت ت ۇلىك مالدى تۇلەتىپ وتىرىپ, سيىر ساۋماي, كۇبى پىسپەي, ىرىمشىك جاساماي, ايران ۇيىتپاي, مارگارين مايدى تالعاجاۋ ەتەتىندەردى تالاي كورىپ ءجۇرمىز. مال باعاتىن, مالدىڭ ءجونىن بىلەتىن ادام تابۋ قيىن دەيدى بىلەتىندەر. مال مەن ەتتى كورشى ەلدەر مەن ەۋروپانى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە, سوناۋ اۋستراليا مەن امەريكادان تاسيمىز. اسىل تۇقىمدى مال باسى كوبىنە قاعاز بەتىندە عانا بار. سول مالدىڭ ءجۇنىن قىرقىپ, ودان كيىز باسقان, كىلەم توقىعان, الاشا ورگەن, كەستە تىككەن قازاقتىڭ قىزدارى مەن اجەلەرى قايدا؟ وسى ورەلى ونەرمەن بىرگە نەبىر ويۋ-ورنەكتەرىمىز, عاسىرلار قويناۋىنان ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ءسان-سالتاناتىمىز دا جويىلىپ بارا جاتقانداي. باۋىرلاس ازەربايجان مەن تۇرىكمەنستان, الاتاۋدىڭ ارعى جاعىنداعى قىرعىز ەلى كىلەمدى برەندكە اينالدىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە ساقتاپ وتىر. ال مالدىڭ تەرىسىن يلەپ, ودان تون مەن ەتىكتىڭ نەبىر تۇرلەرىن تىگەتىن شەبەرلەردى ءتىپتى تاپپايسىز. ەسەسىنە تەرى توندى تىگۋدى بىزدەن ۇيرەنگەن ەلدەردەن ونى قىمباتقا ساتىپ الامىز. ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن العاشقى ۇستالار وسى دالادان شىققان ەدى. الەمدەگى ەڭ العاشقى كىلەمدى دە ءبىزدىڭ بابالارىمىز توقىعانىن بىلەمىز. تەمىرشىلىكتىڭ, زەرگەرلىكتىڭ, ۇستالىقتىڭ اتا كاسىپتەن شىققالى قاي زامان؟ ءتوس پەن بالعانى بىلمەيتىن, ونى قولدانۋ بىلاي تۇرسىن, قاسيەتىن دە سەزىنبەيتىن ۇرپاق قالىپتاسىپ ۇلگەردى. تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستالىق جاھانعا وسى دالادان تاراعان جوق پا ەدى؟ سول سياقتى وتاشىلىق, ەمشىلىك, سىنىقشىلىق سياقتى كاسىپتەر دە ۇمىتىلدى. سونىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان شيپالى وسىمدىكتىڭ اتتارىن ۇمىتىپ قالدىق. دەرمەنە, كيىكوتى, دولانا سياقتى دارۋمەن وسىمدىكتەر دالامىزدان جويىلىپ تا بارادى. جوعارىدا بىرنەشە مىسال عانا كەلتىردىك, ال وسى سياقتى قانشاما اتا كاسىبىمىزدەن قول ۇزدىك. ءسويتىپ وتىرىپ, اۋىلدا جۇمىس جوق, قاريالاردىڭ زەينەتاقىسىنا عانا تەلمىرىپ قالدىق دەيمىز. ال قاراپايىم اتا كاسىپتەرىمىزدى دامىتىپ, دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە نە كەدەرگى؟ جەمقورلىقتىڭ جەگى قۇرت ەكەنى بەلگىلى. بىراق ونى جەڭۋگە جىگەرلىك تانىتپاي, ءبىر جەرگە قاراۋىل بولعاندى نەمەسە جالدانىپ جۇمىس ىستەگەندى ارتىق كورەمىز...
بايقاپ, باجايلاپ, قاراساق, اتا كاسىپتەن قول ءۇزۋ – سالت پەن داستۇردەن, تاريح پەن تامىردان, جوسىق پەن جورالعىدان قول ۇزۋگە, بولمىستان اجىراپ, ءتىپتى ءتىلدىڭ قۇنارىنان ايىرىلۋعا اپارىپ سوعادى ەكەن. وسى كاسىپتەردى جوعالتۋ سالدارىنان قانشاما كەرەمەت ءسوز تىلدىك قولدانىسىمىزدان شىعىپ قالدى. جەگەن اسىمىز, تۇتىنعان زاتىمىز ءبىزدىڭ بەت-بەينەمىزدى, تۇرمىس-سالتىمىزدى, سانا-سەزىمىمىزدى قالىپتاستىرادى, سوندىقتان ونى ۇمىتۋ تامىرىمىزدان اجىراۋعا ۇرىندىرادى.
ارينە قازاق بالاسى عارىشتى باعىندىرۋى كەرەك. جوعارى تەحنولوگيانى يگەرىپ, زاماننىڭ كوشىنەن قالماۋى ءتيىس. ءتىپتى ۇلتىمىز العىر بولعاندىقتان, ۇرپاعىمىز ۋاقىتتان وزا شاۋىپ, كوشتىڭ الدىندا جۇرۋگە لايىقتى. بىراق بۇل ءبىزدىڭ اتا كاسىپتى ۇمىتۋعا, ودان قول ۇزۋگە كەدەرگى مە؟ «جىگىتكە جەتى ونەر از» دەگەن, تون ءپىشىپ, ەتىك تىگۋ نەمەسە ەت اسىپ, تەمىر سوعۋ كىمگە دە بولسا ارتىق ەتپەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان مۇنايدىڭ باعاسى قۇبىلىپ تۇرعان كەزدە, تاعدىرىمىزدى ءبىر سالاعا بايلاماي, اتا كاسىپتى دامىتۋدى, وعان جاعداي جاساۋدى ۇلتتىق ەكونوميكانى ورىستەتۋدىڭ امالى رەتىندە قاراستىرعان ءجون سياقتى. بۇل ءۇشىن اۋىلدىڭ قازىعى بولاتىن اتا كاسىپ تۇرلەرىن انىقتاپ, مەملەكەت تاراپىنان ونى «ۇلتتىق قۇندىلىقتى ساقتاۋشى» رەتىندە تانىپ, ايرىقشا قولداۋ كورسەتىپ, سۋبسيديالاپ, ءتىپتى سالىقتان بوساتسا دا, ارتىق ەمەس دەپ ويلايمىز. ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاياۋدا توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى بارلىق سالىق جانە مىندەتتى تولەمدەردەن بوساتۋ تۋرالى شەشىمى بۇل ورايدا ۇلكەن دەمەۋ, ناقتى قولداۋ بولدى دەپ ويلايمىز.
قازىر كوپتەگەن مەكتەپتە ەڭبەك ساباعىنا كوپ ءمان بەرىلمەيتىنى بايقالادى, ءتىپتى كەيبىر اۋىل مەكتەپتەرىندە ارنايى قۇرالدارمەن جابدىقتالعان ەڭبەك كابينەتتەرى جوق. سوندىقتان اۋىلدان شىققان كاسىپكەرلەر تۋعان جەرىن تۇلەتۋ ماقساتىندا اسىرەسە ەڭبەك كابينەتتەرىن جاساقتاۋعا قولقابىس جاساسا, ىزگى ساۋاپتى ءىس بولار ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىستى اتقارىپ جۇرگەن جومارت جاندار از ەمەس, الايدا ونىڭ ۇردىسكە اينالۋى قاجەت-اق. سونىمەن قاتار كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپتەردىڭ كوبىرەك اشىلۋى دا ءار ازاماتتىڭ ءبىر كاسىپتى يگەرىپ شىعۋىنا يگى اسەرىن تيگىزەرى انىق. دانەكەرلەۋشى, ەلەكتريك سىندى كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى قاجەتتىلىك تۋىندايتىن ماماندىقتار ۇلتىمىزدىڭ جاڭا اتا كاسىپتەرىنە اينالۋى ءتيىس. بالكىم, مىنا وقشاۋلانۋ زامانىندا سىرتپەن بايلانىس ازايىپ باسەكەلەستىك باسەڭ العاندىقتان, اتا كاسىپتەردى قولعا الىپ, ولاردى قولداۋ ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك شىعار. بۇل رەتتە ايتا كەتەرلىك جايت, اتا كاسىپكە باۋلۋدى, جالپى ەڭبەك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى, ەڭبەك پەن ەڭبەك ادامىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ەرىنشەكتىك پەن ماسىلدىقتى ۇيات كورۋدى, اتا كاسىپكە – ونەر, ەڭبەككە دە مادەنيەت رەتىندە قاراۋدى مەكتەپ تابالدىرىعىنان, ءتىپتى بالاباقشادان باستاپ جۇرگىزگەن ءجون سياقتى. تابىستىڭ ادال ەڭبەك ارقىلى كەلەرىن, ءناسىبىمىزدىڭ كاسىبىمىزدە ەكەنىن بالا جاستان بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەندەر ء«تۇرلى الاياقتىققا» الدانباس ەدى.
«قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, تىلەنىپ, ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى. اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ, ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى», دەيدى دانىشپان اباي. ودان ارتىق نە ايتۋعا بولادى؟
