سەبەبى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان تۇراقتى بيۋدجەتكە مەملەكەتتىك جارنالاردىڭ جاڭا اۋقىمىن جاريالادى. جاريالانعان قۇجاتقا سايكەس قازاقستان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جالپى بيۋدجەتىنىڭ 0,187% -ىن قوسادى. مەملەكەتتەر بۇۇ بيۋدجەتىنە قانشا تولەيدى؟ مەملەكەتتىڭ تۇراقتى بيۋدجەتكە قوسقان جارناسىنىڭ مولشەرى ۇيىمنىڭ جالپى شىعىندارىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى رەتىندە ەسەپتەلەدى. جارنالاردىڭ كولەمىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى ءار ءۇش جىل سايىن انىقتايدى.
الداعى ءۇش جىلعا ارنالعان تۇراقتى بيۋدجەتكە مەملەكەتتىك جارنالاردىڭ جاڭا اۋقىمىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى ەنگىزدى. جاريالانعان قۇجاتقا سايكەس قازاقستان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جالپى بيۋدجەتىنىڭ 0,187% -ىن قوسادى. قازاقستاننىڭ بيىلعى جارناسى – 852 مىڭ دوللار. ء ار مەملەكەتتىڭ تۇراقتى بيۋدجەتكە قوسقان جارناسىنىڭ مولشەرى ۇيىمنىڭ جالپى شىعىندارىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى رەتىندە ەسەپتەلەدى. جارنالاردىڭ كولەمىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى ءار ءۇش جىل سايىن انىقتايدى. بۇل شكالا مەملەكەتتەردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى پرينتسيپىنە نەگىزدەلگەن. وسى تاسىلمەن جالپى ۇلتتىق كىرىستەردىڭ كورسەتكىشتەرى ەسكەرىلەدى. ەگەر بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى ءساتتى دامىپ جاتسا, وندا ونىڭ بۇۇ بيۋدجەتىنە قوساتىن سالىمدارىنىڭ مولشەرى ارتادى. وسى ولشەمدەرگە سايكەس اقش بۇۇ بيۋدجەتىنىڭ باستى دونورى بولىپ قالا بەرەدى - 22%. قازاقستان ونىنشى ورىندا. سوڭعى ونجىلدىقتا العاش رەت قىتاي (12,005%) جاپونيانى (8,564%) باسىپ وزدى جانە بۇۇ-نىڭ تۇراقتى بيۋدجەتىنە ەكىنشى ورىنداۋشى بولدى.
بۇۇ-نىڭ بيۋدجەتتىك دونورلاردىڭ وندىعىنا
- اقش - 22%
- قىتاي - 12.005%
- جاپونيا - 8.564%
گەرمانيا - 7% از
- فرانتسيا - 4, 427%
- برازيليا - 2,9%
- كانادا - 2,734%
- رەسەي - 2, 405%
- اۆستراليا - 2,210%
- قازاقستان - 0.187%.
ودان ءارى ليتۆا - 0,071%, ۋكراينا - 0,057%, بەلارۋس - 0,049%, ءازىربايجان - 0,049%, لاتۆيا - 0,047%, ەستونيا - 0,039%, تۇركمەنستان - 0,033%, وزبەكستان - 0,032%, گرۋزيا - 008%, ارمەنيا - 0,007% , تاجىكستان - 0,004% جانە قىرعىزستان – 0,002% بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
ەگەر جارنا ۋاقتىلى تولەنبەسە, بۇۇ جارعىسىنىڭ 19-بابىنا سايكەس, مۇشە مەملەكەت باس اسسامبلەيادا داۋىس بەرۋ قۇقىنان ايىرىلادى ەكەن. سوڭعى ون جىلدىقتا مۇشەلىك جارناسىن 12,005 پايىزعا كوتەرگەن قىتاي جاپونيانى (8,56) ارتقا تاستاپ, بۇۇ-نىڭ ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشىسىنە اينالدى. قازاقستان 2018 جىلعى تولەم قابىلەتى جاعىنان العاشقى وندىقتىڭ قاتارىنان ورىن الىپتى. عالامتورداعى اشىق مالىمەت كوزدەرىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ جۇزدەن استام حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە ەكەنىن, ونىڭ 73-ىنە مىندەتتى مۇشەلىك جارنا تولەيتىنىن ايتقان ەدى. 2018 جىلدىڭ باسىندا شىققان اقپارات بويىنشا, قازاقستان 4 حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە رەتىندە 12 ملرد تەڭگە جارنا تولەگەن. 2019 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا, ولارعا تولەيتىن مۇشەلىك جارنامىز 33 ملن اقش دوللارىنان اسادى.
قارجى مينيسترلىگى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ قازاقستانعا ءتيىمدى ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. «جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيا ءتارىزدى پايدالارى دا بار. 2019 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ازيالىق دامۋ قورىنا 1 ميلليارد تەڭگە جىبەرۋ قاراستىرىلعان», – دەلىنگەن مينيسترلىك مالىمدەمەسىندە.
بۇۇ-عا مۇشەلىك جارناسىن ۇنەمى كەشىكتىرىپ تولەيتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا اقش تۇر. 2019 جىلداعى كەستە بويىنشا بۇل مەملەكەت بۇۇ-عا ءوز مىندەتتەمەسىن قازان ايىنا دەيىن تولەپ بىتۋگە ءتيىس ەكەن. الەمدىك اقپارات كوزدەرى اقش-تىڭ قارىزدى كەشىكتىرىپ تولەۋى 1984 جىلدان, رونالد رەيگاننىڭ پرەزيدەنتتىگى تۇسىندا باستالعانىن ايتادى. ال بيلل كلينتون تاقتا وتىرعان كەزەڭدە اقش-تىڭ اتالمىش ۇيىمعا قارىزى 2 ميلليارد دوللاردان اسىپ كەتكەن. ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزدارىنىڭ كوپ بولىگى ۋاقىتىندا تولەنبەگەن مۇشەلىك جارنامالارمەن دە تولىعىپ وتىراتىنىن ايتادى. ولار ۇيىمدارعا مۇشەلىك جارنانى قىسقارتۋ نەمەسە مۇشەلىكتەن شىعۋ ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن كەز كەلدى دەگەن ويعا باسىمدىق بەرىپ ءجۇر. داعدارىس كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىگىنە قاتىستى ساياساتىن قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەپ جاتىر. 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا اقش پەن يزرايل يۋنەسكو-دان شىعاتىنىن مالىمدەگەن. اقش ددۇ قارجىلاندىراتىنىن توقتاتاتىن ايتتى. اقش رونالد رەيگاننىڭ تۇسىندا 1984 جىلى ۇيىمنان شىعىپ كەتكەن بولاتىن. بۇعان قارجىلىق كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن امەريكا ساياساتىنا جيىرەك ايتىلىپ كەتكەن قارسى پىكىرلەر سەبەپ بولىپتى. دجوردج بۋشتىڭ كەزىندە 2002 جىلى يۋنەسكو-عا قايتا ورالعان اقش, 2011 جىلى باراك وباما باسشىلىعى تۇسىندا تاعى دا ۇيىمنىڭ كوزقاراسىمەن كەلىسە المايتىنىن بىلدىرگەن. 2017 جىلعى دەرەكتەر بويىنشا اقش-تىڭ يۋنەسكو الدىنداعى قارىزى 550 ملن دوللارعا جەتكەن. كوپتەگەن جىلدار بويى ءسىم جۇيەسىندە قىزمەتتە بولعان راسۋل جۇمالى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىگىمىز تۋرالى ماسەلەنى قاجەتتىلىك تۋىپ قالسا, مۇشەلىكتەن باس تارتۋ حالىقارالىق زاڭدارعا قايشى كەلمەيدى. بۇۇ, يسلام كونفەرەنتسياسى سياقتى ماڭىزدى ۇيىمدارعا مۇشەلىك جارنانى تولەپ تۇرۋ بىزگە قاجەت. زامان وزگەرگەن سايىن سىرتقى ساياسي باسىمدىقتار دا وزگەرىپ وتىرادى. بۇرىن قابىلدانعان شەشىمدەردى قايتا قاراپ, ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىپ وتىرۋ كەرەك», – دەيدى ول.
ر. جۇمالى وسى رەتتە قايتا قاراپ, ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى ءتيىس ۇيىمداردىڭ قاتارىندا وپەك-ءتى اتادى. «قازاقتىڭ مۇنايى الەمدىك نارىققا وپەك-ءسىز جول تابادى. ال مۇناي باعاسىنىڭ ەندى بۇرىنعىداي بولمايتىنىن ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز. مۇمكىن بىزگە الداعى ۋاقىتتا وسى ۇيىمعا مۇشەلىك تۋرالى قايتا ويلانۋعا تۋرا كەلەتىن شىعار. ماسەلە – جارناسىندا ەمەس, ماسەلە باسقادا, مۇنايعا قاتىستى ماسەلەنى وپەكسىز شەشە الاتىنىمىز بەلگىلى» دەيدى راسۋل جۇمالى.
1993-1996 جىلدارى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان ۆياچەسلاۆ گيززاتوۆ ءبىرىنشى كەزەكتە مۇشەلىك جارنا ەمەس, قانداي ۇيىمعا مۇشەلىگىمىز ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. مىسالى بۇۇ, ددۇ, ەقىۇ, يكۇ- عا مۇشەلىگىمىز قاجەتتىلىك. مىسالى, تۇركى كەڭەسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىلىعىندا ءبىزدىڭ ديپلوماتتارىمىز وتىر. ۇيىمعا مۇشە بولۋ ەلدىڭ مۇددەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە العا جىلجىتۋ دەگەن ءسوز. ول قالاي جۇرەدى, ول باسشىلىقتا وتىرعان ازاماتتارىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى بولماق. وسى رەتتە ديپلومات 1993 جىلداردىڭ تاتاسىندا قالعان وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىپ ءوتتى. «حالىقارالىق زاڭدا مۇشەلىككە ماجبۇرلەپ وتكىزۋ دەگەن زاڭ جوق. ءبىز وزىمىزگە قاجەت دەپ تاپقان ۇيىمدارعا عانا مۇشەمىز. ودان بولەك, قازاقستان, الەمدىك ساياساتقا ىقپال ەتە الاتىن ەلدەر ساناتىندا ەمەس. سوندىقتان ءبىز مۇشە بولىپ وتىرعان ەلدەردى رەۆيزيا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتارداعى تۇراقتى وكىلدىكتەرىمىز جايلى دا وسىنى ايتۋعا بولادى» دەيدى ۆياچەسلاۆ گيززاتوۆ.
ساياساتكەرلەر حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىگىمىز سىرتقى ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى ەكەنىن ايتادى. جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ جاعدايى جاقسى قازاقتىڭ دا كوڭىلى تىنىش. جانە توتەنشە جاعدايلاردان ەشبىر ەلدى ەشكىم ساقتاندىرماعان. حالىقارالىق ۇيىمداردارعا مۇشەلىگىمىز بىزگە سوندايدا كەرەك. «بىراق قانداي ۇيىمعا مۇشە بولۋى كەرەكتىگىن تاعى دا ءبىر وي ەلەگىنەن وتكىزىپ الۋدىڭ زيانى جوق» دەيدى تاۋەلسىز ساياساتتانۋشىلار.
