قوعام • 30 ءساۋىر، 2020

بارىمتاعا تۇسكەن بالىق

2807 رەت كورسەتىلدى

تاۋىقتىڭ تۇسىنە تارى كىرەتىن بولسا، براكونەردىڭ مازاسىن باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ بەل كەسپەسى قاشىرىپ، ۇيىقتاتپايتىنى داۋسىز. ويتكەنى براكونەرلەر بۇل باعالى بالىقتاردىڭ جون ەتىن ءبىر پۇلداسا، بىرنەشە ەسەلەپ تۇسەتىن كولدەنەڭ تابىسى جەمساۋىن بۇلكىلدەتەتىن قارا ۋىلدىرىعى تاعى بار.

راس، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرنەشە جىلدان بەرى براكونەرلەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. جىل سايىن كوكتەمدە زاڭسىز بالىق اۋلايتىن براكونەرلىككە قارسى «بەكىرە» كەڭ كولەمدى اكتسياسى وتكىزىلەدى. بىراق مۇنىمەن براكونەرلىكتىڭ تىيىلار ءتۇرى كورىنبەيدى. باعالى بەكىرە بالىقتارىن باۋداي ءتۇسىرىپ، تالان-تاراجعا سالعان براكونەرلىك جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندە ءالى دە بەلەڭ الىپ تۇر. تۇيىق سۋ قويماسى سانالاتىن تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن ىلۋدە بىرەۋى بولماسا، قازاقستاندىق براكونەرلەر ءالى كۇنگە توپ-توبىمەن ۇستالعان ەمەس. كەزىندە براكونەرلىكپەن اينالىساتىن جانباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن جاعا جىرتىسىپ، ءتىپتى ايدىن ۇستىندە اداسىپ كەتكەنىن بىلەتىن ەدىك.

نەگە ەكەنى بەلگىسىز، تەڭىزدىڭ قازاق­ستان­داعى بولىگىنە كاسپي ماڭىنداعى ەلدەردەن براكونەرلەردىڭ ەمىن-ەركىن كىرۋ توق­تاماي تۇر. بۇعان ءبىر دەرەكتى كولدەنەڭ تارتار بولساق، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شە­كارا قىزمەتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى بيىلعى 11 ساۋىردە «بەكىرە» كەڭ كولەمدى اكتسياسى شەڭ­بەرىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ ايدىنىندا زاڭسىز بالىق اۋلاپ جۇرگەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىن ۇستادى. ولاردى تەكسەرۋ ءىس-قيمىلدارى بارىسىندا ۇستالعان تۇلعالاردان بالىق اۋلاۋعا ارنالعان قۇرال-جابدىقتار، سونداي-اق ف-1 قول گراناتاسى تاركىلەندى.

1

ال وبلىستىق پوليتسيا دەپار­تا­مەن­تىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتىراۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى جۇمىسكەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنىنان ءتورت قاپقا سالىنعان بەكىرە بالىعىن تاركىلەدى. باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتىڭ سالماعى – 126 كيلو. بۇدان كەيىن قالاداعى جەكە ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ سارايىنان جالپى سالماعى 180 كيلو بولاتىن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتىڭ 60 داناسىن تاركىلەۋگە الدى. سول جەردە «نيۆا» اۆتوكولىگىنەن 10 كيلودان استام بەكىرە بالىعى تابىلدى. ءتىپتى، تاپا تال تۇستە ءتورت جىگىتتىڭ ينسپەكتورلارعا قارسىلىق تانىتىپ، موتوتسيكلىن ورتەپ كەتكەنىنە نە دەرسىڭ؟

مۇنىڭ ءبارى بيىل تىركەلگەن دەرەكتەر دەسەك تە، براكونەرلىككە قاتىستى شۋلى وقيعالار ۇمىتىلعان جوق. ماسەلەن، بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن ازەربايجان ەلىنىڭ 18 ازاماتى بار 2 ءجۇزۋ كەمەسى قازاقستان اۋماعىنان ۇستالعان ەدى. سول كەزدە قولعا تۇسكەن قوس كەمەدەن 2،2 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىق، 106 جاشىككە سالىنعان «كوللادا» اۋ قۇرالدارى تاركىلەنگەن بولاتىن. بۇدان تابيعات بايلىعىنا كەلتىرىلگەن زيان 14،3 ميلليون تەڭگە ەكەنى ايتىلعان بولاتىن.

ارينە مۇنداي فاكتىلەردىڭ با­رى­نە قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بىراق ماسەلە قىلمىستىق ءىس قوز­عاۋمەن بىتە مە؟ بىزدىڭشە، بىر­نە­شە ماسەلەگە تەرەڭ بويلاۋ قاجەت سەكىلدى. بىرىنشىدەن، كۇرەس كۇ­شەي­گەن سايىن براكونەرلىكتىڭ ۇدەي تۇسەتىنى نەسى؟ ەكىنشىدەن، كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنا وزگە ەلدىڭ براكونەر­لەرى نەگە كىرە بەرەدى؟ بۇعان جىل ارالاتىپ بولسا دا، داعىس­تان­دىق، نە ازەربايجاندىق برا­كونەر­­لەر­دىڭ قازاقستاننىڭ قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنا ۇس­­تالۋى دالەل بولا الادى. وزگە ەلدىڭ برا­كونەرلەرى سەر­ۋەن­دەپ، نە باعى­تىنان جا­ڭى­­لىپ كەلمەيتىنى الىم­ساق­تان بەلگىلى جايت. ولاردىڭ كو­كە­يىن تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى باعالى بەكىرە تۇ­قىمداس بالىقتار تەسىپ تۇر. ءسويتىپ ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سۋ ايدىنىنداعى شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ ءوتىپ، بەكىرەنى باۋداي ءتۇسىرىپ ءجۇر. ويتكەنى الەم­دىك نارىقتا بەكىرەدەن الىناتىن قارا ۋىلدىرىقتىڭ ءباسى اسپانداپ، قوسىمشا تابىس تۇسىرەتىن كو­لەڭكەلى بيزنەسكە اينالعالى قا­شان؟

وسىلايشا، وي قورىتار بول­ساق، كاسپيدىڭ قازاقستاندىق بو­لى­گىندەگى براكونەرلىكتى حا­لىق­­ارالىق سيپات الدى دەمەسكە امال جوق. بۇعان تالايدىڭ زاڭ­سىز تابىس كوزى بولعان جەڭسىك استىڭ قىمباتقا باعالاناتىنى سەبەپ ەكەنى داۋ­سىز. دەمەك، برا­كون­ەرلىك بۇعاۋلانباي، كاسپي بەكى­رەسى تالان-تاراجعا تۇسە بەرسە، بەكىرە تۇقىمداس باعالى با­لىق­تار قورىن قۇرتىپ الۋىمىز عاجاپ ەمەس.

ويتكەنى قويىن كىتاپ­شا­مىز­­داعى دەرەككە سۇيەنسەك، وت­كەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىمەن سا­لىس­تىرعاندا، وسىدان ون جىل بۇرىن بەكىرە تۇقىمداس با­لىق­تار قورى 9 ەسەگە ازايىپتى. ال قورىتپانىڭ ونەركاسىپتىك قورى 2005 جىلى 326 توننانى قۇرا­عا­نىمەن، بەس جىلدان كەيىن باعا­لى بالىقتىڭ بۇل ءتۇرى 5 ەسەگە ازاي­عا­نى انىقتالعان. سودان بەرى جىل سايىن براكونەردىڭ با­رىمتاسىنا تۇسكەن بەكىرە تۇ­قىم­داس باعالى بالىقتىڭ قورى تاعى قان­شا­عا ازايدى ەكەن؟

راس، كاسپي بەكىرەسىنىڭ قو­رىن مولايتۋ ءۇشىن اتىراۋدا شا­باق وسىرەتىن ەكى زاۋىت جۇمىس ىستەي­تىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنداعى توعانداردا بەكىرە تۇ­قىم­داس باعالى با­لىق­تار شا­با­­عى ءوسىرىلىپ، جىل سا­يىن 7 ملن داناسى تابيعي ورتاعا جىبەرىلەدى. جاقىندا «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زا­ۋى­تى­نىڭ ماماندارى بەكى­رە­دەن جاساندى جولمەن 22 كگ قارا ۋىل­دىرىق الدى. ورمان شارۋا­شى­لىعى جانە جانۋارلار دۇنيە­سى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەتتىڭ مالى­مەتىنشە، قارا ۋىلدىرىق الىن­عان بەكىرەنىڭ سالماعى –148 كگ. ونى بالىقشىلار 1 ناۋرىزدا جايىق وزەنىنەن اۋلاعان.

– جاساندى جولمەن الىنعان قارا ۋىلدىرىق «وسەتر» اپپاراتىنا سالىندى. كەيىن باسسەيندە، سونان سوڭ توعاندا جەتىلەدى. بەكىرە شاباقتارىن شىلدە-تامىز ايلارىندا جايىق وزەنىنە، ياعني تابيعي ورتاعا جىبەرۋ كوزدەلۋدە. ال بەكىرە بالىعى جاقىن ارادا كاسپي تەڭىزىنە جىبەرىلەدى، – دەيدى ساكەن دىلداحمەت.

ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، جىل باسىنان بەرى «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زا­ۋى­تىنا بەكىرە تۇقىمداس با­لىق­­تاردىڭ 57 داناسى اۋلاندى. بيىل تابيعي ورتاعا باعالى بالىقتاردىڭ 75 ملن شاباعىن، سونىڭ ىشىندە بەكىرەنىڭ 7 ملن شاباعىن جىبەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بەكىرە تۇقىمداس باعالى با­لىق­تار شاباعىن ءوسىرۋدى تاعى ءبىر زاۋىت قولعا العىسى كەلەدى. بۇل – «سaspian Royal Fish» جشس. اتال­­عان سەرىكتەستىكتىڭ زاۋى­تىن­­دا باعالى بەكىرە تۇقىمداس با­­لىق ءوسىرىلىپ، قارا ۋىلدىرىق دا­يىن­دالادى.

– ءبىز بەكىرە تۇقىمداس با­لىق­تار­دىڭ شاباعىن ءوسى­رىپ، جايىق وزە­نىنە جىبەرۋ ماسە­لە­سىمەن اينا­­لىسۋدى كوز­دەپ وتىرمىز. ويت­­كەنى ءبىز دە وڭىردەگى سۋ ايدىنىن باعالى بالىق قورىمەن تولىقتىرۋعا ۇلەس قوس­قىمىز كە­لەدى. بۇل ءۇشىن بىز­دە ماماندار جەتكىلىكتى. ءبىز شاباقتاردى 3-10 گرامعا دەيىن ءوسىرىپ، وزەنگە شىعارا الا­مىز. بىراق بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋعا اتىراۋداعى بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىت­تا­­­رىنىڭ كومەگى قاجەت. ءبىز ولار­­­­دان بەكىرە بالىقتارىنىڭ شا­با­­عىن العىمىز كەلەدى. ال ولار­دان شاباقتاردى الۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ رۇقساتى كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەگە وراي  ۇسى­نىسىمىزدى بەردىك. ەندى بۇل ماسەلە وڭ شەشىلەتىنىنە سەنە­مىز، – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ باس بالىق ءوسىرۋشىسى احات نيماتوۆ.

الايدا براكونەرلىككە قار­سى «بەكىرە» شاراسىنىڭ پار­مە­نىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ويتكەنى بۇل ءساۋىر-مامىر ايلارىندا عانا قولعا الىناتىن ماۋسىمدىق شارا دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. ال جىلدىڭ وزگە ايلارىندا براكونەرلەردىڭ قول قۋسىرىپ جاتپايتىنى داۋ­سىز. ءومىرىن ولىمگە تىگىپ، اساۋ تەڭىزدىڭ تولقىنىمەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ، باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى قىناداي قىراتىن براكونەرلەر ءازىر ايىلىن جيار ەمەس. بالكىم، وعان براكونەرلەرگە قولدانىلاتىن جازانىڭ ايىپپۇلمەن شەكتەلۋى سەبەپ بولاتىن شىعار. ال اش­كوز­­دىكپەن باعالى بەكىرە تۇ­قىم­­داس با­لىق قورىنا سۋىق قولىن سۇعاتىن براكونەرلەر ايىپ­­پۇل­دى شىبىن شاققان قۇر­لى كورمەيدى. قازىر ەلىمىزدە براكونەرلەرگە قىلمىستىق كودەكستىڭ 335-بابىمەن (بالىق رەسۋرستارىن، باسقا سۋ جانۋارلارىن زاڭسىز الۋ) عانا ءىس قوز­عالادى. ەگەر قار­سىلىق تا­نى­­تىپ جاتسا، وسى كودەكستىڭ 379-بابىمەن (بي­لىك وكىلىنە با­عىنباۋ) تەرگەۋ جۇر­گى­زىلەدى. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە برا­كون­ەرل­ەردىڭ ايىپپۇلمەن قۇتىلىپ جاتاتىنى بەلگىلى.

كاسپيدىڭ باعالى بەكىرەسىن باۋداي ءتۇسىرىپ، تالان-تاراجعا سا­لىپ جۇرگەن براكونەرلەر كىمدەر؟ ولاردىڭ بەكىرە تۇ­قىم­­داس بالىقتاردى اۋلاۋعا مو­را­­توري جاريالانسا دا ايى­لىن جيماۋ سەبەبى نەدە؟ الدە برا­ك­ونەرلەردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ، قۋعانعا جەتكىزبەيتىن جۇر­دەك قايىقپەن، ايشىلىق الىس جەرلەردەن حابار الاتىن­داي بايلانىس قۇرالىمەن قام­تىپ وتىرعان مۇددەلى توپتار بار ما؟ بۇل – بىرنەشە جىلدان بەرى بارشانى تولعاندىرسا دا، ءالى كۇنگە جاۋابى تابىلماعان ساۋالدار.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلوردادا كارانتين ۇزارتىلا ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 16:35

شىعىس قازاقستاندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 15:15

باس قالا تاريحى قامتىلعان كورمە

رۋحانيات • بۇگىن، 13:36

260 ناۋقاس رەانيماتسيادا جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 11:50

شەكارادا شەكتەۋ بار

قازاقستان • بۇگىن، 11:13

سويلە، سۋرەت!

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

الەم بىرىنشىلىگى بيىل وتەدى

كۇرەس • بۇگىن، 07:15

جاھانعا جۇرتىن تانىتقان

ەلباسى • بۇگىن، 07:10

تاعى دا ۋاقىتشا توقتاتىلدى

سپورت • بۇگىن، 07:07

تەكەلىدە تۋتۇعىر ورنادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:00

قالعىمايتىن قالا

وقيعا • بۇگىن، 06:58

الماتىدا ىندەت ءورشىپ تۇر

ايماقتار • بۇگىن، 06:50

قارقارالى قۋانىش قۇشاعىندا

ايماقتار • بۇگىن، 06:48

كۋبريننىڭ ۇيىندەگى كورمە

ونەر • بۇگىن، 06:46

ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ استاناسى

ءبىلىم • بۇگىن، 06:45

رەكوردتار كىتابىنا كۇيمەن كىردى

رۋحانيات • بۇگىن، 06:40

يتاليادا ونەر كورسەتەدى

سپورت • بۇگىن، 06:40

الىپساتارلار قاتاڭ جازالانادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:30

تەلەفون ارقىلى سويلەستى

ەلباسى • بۇگىن، 06:20

ۇبت-2020 مارەسىنە جەتتى

ءبىلىم • بۇگىن، 06:15

ەلباسى اشقان اكادەميا

ونەر • بۇگىن، 06:12

ەلوردادا قۇرىلىس ەكپىندى

ايماقتار • بۇگىن، 06:12

باس قولباسشى

ەلباسى • بۇگىن، 06:05

ۇقساس جاڭالىقتار