راس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرنەشە جىلدان بەرى براكونەرلەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلەدى. جىل سايىن كوكتەمدە زاڭسىز بالىق اۋلايتىن براكونەرلىككە قارسى «بەكىرە» كەڭ كولەمدى اكتسياسى وتكىزىلەدى. بىراق مۇنىمەن براكونەرلىكتىڭ تىيىلار ءتۇرى كورىنبەيدى. باعالى بەكىرە بالىقتارىن باۋداي ءتۇسىرىپ, تالان-تاراجعا سالعان براكونەرلىك جايىق-كاسپي سۋ باسسەينىندە ءالى دە بەلەڭ الىپ تۇر. تۇيىق سۋ قويماسى سانالاتىن تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن ىلۋدە بىرەۋى بولماسا, قازاقستاندىق براكونەرلەر ءالى كۇنگە توپ-توبىمەن ۇستالعان ەمەس. كەزىندە براكونەرلىكپەن اينالىساتىن جانباي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن جاعا جىرتىسىپ, ءتىپتى ايدىن ۇستىندە اداسىپ كەتكەنىن بىلەتىن ەدىك.
نەگە ەكەنى بەلگىسىز, تەڭىزدىڭ قازاقستانداعى بولىگىنە كاسپي ماڭىنداعى ەلدەردەن براكونەرلەردىڭ ەمىن-ەركىن كىرۋ توقتاماي تۇر. بۇعان ءبىر دەرەكتى كولدەنەڭ تارتار بولساق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى بيىلعى 11 ساۋىردە «بەكىرە» كەڭ كولەمدى اكتسياسى شەڭبەرىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋ ايدىنىندا زاڭسىز بالىق اۋلاپ جۇرگەن ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىن ۇستادى. ولاردى تەكسەرۋ ءىس-قيمىلدارى بارىسىندا ۇستالعان تۇلعالاردان بالىق اۋلاۋعا ارنالعان قۇرال-جابدىقتار, سونداي-اق ف-1 قول گراناتاسى تاركىلەندى.
ال وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتىراۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى جۇمىسكەر اۋىلىنىڭ تۇرعىنىنان ءتورت قاپقا سالىنعان بەكىرە بالىعىن تاركىلەدى. باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتىڭ سالماعى – 126 كيلو. بۇدان كەيىن قالاداعى جەكە ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ سارايىنان جالپى سالماعى 180 كيلو بولاتىن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتىڭ 60 داناسىن تاركىلەۋگە الدى. سول جەردە «نيۆا» اۆتوكولىگىنەن 10 كيلودان استام بەكىرە بالىعى تابىلدى. ءتىپتى, تاپا تال تۇستە ءتورت جىگىتتىڭ ينسپەكتورلارعا قارسىلىق تانىتىپ, موتوتسيكلىن ورتەپ كەتكەنىنە نە دەرسىڭ؟
مۇنىڭ ءبارى بيىل تىركەلگەن دەرەكتەر دەسەك تە, براكونەرلىككە قاتىستى شۋلى وقيعالار ۇمىتىلعان جوق. ماسەلەن, بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن ازەربايجان ەلىنىڭ 18 ازاماتى بار 2 ءجۇزۋ كەمەسى قازاقستان اۋماعىنان ۇستالعان ەدى. سول كەزدە قولعا تۇسكەن قوس كەمەدەن 2,2 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىق, 106 جاشىككە سالىنعان «كوللادا» اۋ قۇرالدارى تاركىلەنگەن بولاتىن. بۇدان تابيعات بايلىعىنا كەلتىرىلگەن زيان 14,3 ميلليون تەڭگە ەكەنى ايتىلعان بولاتىن.
ارينە مۇنداي فاكتىلەردىڭ بارىنە قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بىراق ماسەلە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋمەن بىتە مە؟ بىزدىڭشە, بىرنەشە ماسەلەگە تەرەڭ بويلاۋ قاجەت سەكىلدى. بىرىنشىدەن, كۇرەس كۇشەيگەن سايىن براكونەرلىكتىڭ ۇدەي تۇسەتىنى نەسى؟ ەكىنشىدەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنا وزگە ەلدىڭ براكونەرلەرى نەگە كىرە بەرەدى؟ بۇعان جىل ارالاتىپ بولسا دا, داعىستاندىق, نە ازەربايجاندىق براكونەرلەردىڭ قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ۇستالۋى دالەل بولا الادى. وزگە ەلدىڭ براكونەرلەرى سەرۋەندەپ, نە باعىتىنان جاڭىلىپ كەلمەيتىنى الىمساقتان بەلگىلى جايت. ولاردىڭ كوكەيىن تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار تەسىپ تۇر. ءسويتىپ ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سۋ ايدىنىنداعى شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ ءوتىپ, بەكىرەنى باۋداي ءتۇسىرىپ ءجۇر. ويتكەنى الەمدىك نارىقتا بەكىرەدەن الىناتىن قارا ۋىلدىرىقتىڭ ءباسى اسپانداپ, قوسىمشا تابىس تۇسىرەتىن كولەڭكەلى بيزنەسكە اينالعالى قاشان؟
وسىلايشا, وي قورىتار بولساق, كاسپيدىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى براكونەرلىكتى حالىقارالىق سيپات الدى دەمەسكە امال جوق. بۇعان تالايدىڭ زاڭسىز تابىس كوزى بولعان جەڭسىك استىڭ قىمباتقا باعالاناتىنى سەبەپ ەكەنى داۋسىز. دەمەك, براكونەرلىك بۇعاۋلانباي, كاسپي بەكىرەسى تالان-تاراجعا تۇسە بەرسە, بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتار قورىن قۇرتىپ الۋىمىز عاجاپ ەمەس.
ويتكەنى قويىن كىتاپشامىزداعى دەرەككە سۇيەنسەك, وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىمەن سالىستىرعاندا, وسىدان ون جىل بۇرىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورى 9 ەسەگە ازايىپتى. ال قورىتپانىڭ ونەركاسىپتىك قورى 2005 جىلى 326 توننانى قۇراعانىمەن, بەس جىلدان كەيىن باعالى بالىقتىڭ بۇل ءتۇرى 5 ەسەگە ازايعانى انىقتالعان. سودان بەرى جىل سايىن براكونەردىڭ بارىمتاسىنا تۇسكەن بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتىڭ قورى تاعى قانشاعا ازايدى ەكەن؟
راس, كاسپي بەكىرەسىنىڭ قورىن مولايتۋ ءۇشىن اتىراۋدا شاباق وسىرەتىن ەكى زاۋىت جۇمىس ىستەيتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنداعى توعانداردا بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتار شاباعى ءوسىرىلىپ, جىل سايىن 7 ملن داناسى تابيعي ورتاعا جىبەرىلەدى. جاقىندا «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنىڭ ماماندارى بەكىرەدەن جاساندى جولمەن 22 كگ قارا ۋىلدىرىق الدى. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ساكەن دىلداحمەتتىڭ مالىمەتىنشە, قارا ۋىلدىرىق الىنعان بەكىرەنىڭ سالماعى –148 كگ. ونى بالىقشىلار 1 ناۋرىزدا جايىق وزەنىنەن اۋلاعان.
– جاساندى جولمەن الىنعان قارا ۋىلدىرىق «وسەتر» اپپاراتىنا سالىندى. كەيىن باسسەيندە, سونان سوڭ توعاندا جەتىلەدى. بەكىرە شاباقتارىن شىلدە-تامىز ايلارىندا جايىق وزەنىنە, ياعني تابيعي ورتاعا جىبەرۋ كوزدەلۋدە. ال بەكىرە بالىعى جاقىن ارادا كاسپي تەڭىزىنە جىبەرىلەدى, – دەيدى ساكەن دىلداحمەت.
ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى «جايىق-اتىراۋ» بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتىنا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ 57 داناسى اۋلاندى. بيىل تابيعي ورتاعا باعالى بالىقتاردىڭ 75 ملن شاباعىن, سونىڭ ىشىندە بەكىرەنىڭ 7 ملن شاباعىن جىبەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتار شاباعىن ءوسىرۋدى تاعى ءبىر زاۋىت قولعا العىسى كەلەدى. بۇل – «سaspian Royal Fish» جشس. اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ زاۋىتىندا باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىق ءوسىرىلىپ, قارا ۋىلدىرىق دايىندالادى.
– ءبىز بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ شاباعىن ءوسىرىپ, جايىق وزەنىنە جىبەرۋ ماسەلەسىمەن اينالىسۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ويتكەنى ءبىز دە وڭىردەگى سۋ ايدىنىن باعالى بالىق قورىمەن تولىقتىرۋعا ۇلەس قوسقىمىز كەلەدى. بۇل ءۇشىن بىزدە ماماندار جەتكىلىكتى. ءبىز شاباقتاردى 3-10 گرامعا دەيىن ءوسىرىپ, وزەنگە شىعارا الامىز. بىراق بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرۋعا اتىراۋداعى بەكىرە شاباعىن ءوسىرۋ زاۋىتتارىنىڭ كومەگى قاجەت. ءبىز ولاردان بەكىرە بالىقتارىنىڭ شاباعىن العىمىز كەلەدى. ال ولاردان شاباقتاردى الۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ رۇقساتى كەرەك. ءبىز وسى ماسەلەگە وراي ۇسىنىسىمىزدى بەردىك. ەندى بۇل ماسەلە وڭ شەشىلەتىنىنە سەنەمىز, – دەيدى سەرىكتەستىكتىڭ باس بالىق ءوسىرۋشىسى احات نيماتوۆ.
الايدا براكونەرلىككە قارسى «بەكىرە» شاراسىنىڭ پارمەنىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ويتكەنى بۇل ءساۋىر-مامىر ايلارىندا عانا قولعا الىناتىن ماۋسىمدىق شارا دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. ال جىلدىڭ وزگە ايلارىندا براكونەرلەردىڭ قول قۋسىرىپ جاتپايتىنى داۋسىز. ءومىرىن ولىمگە تىگىپ, اساۋ تەڭىزدىڭ تولقىنىمەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ, باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى قىناداي قىراتىن براكونەرلەر ءازىر ايىلىن جيار ەمەس. بالكىم, وعان براكونەرلەرگە قولدانىلاتىن جازانىڭ ايىپپۇلمەن شەكتەلۋى سەبەپ بولاتىن شىعار. ال اشكوزدىكپەن باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىق قورىنا سۋىق قولىن سۇعاتىن براكونەرلەر ايىپپۇلدى شىبىن شاققان قۇرلى كورمەيدى. قازىر ەلىمىزدە براكونەرلەرگە قىلمىستىق كودەكستىڭ 335-بابىمەن (بالىق رەسۋرستارىن, باسقا سۋ جانۋارلارىن زاڭسىز الۋ) عانا ءىس قوزعالادى. ەگەر قارسىلىق تانىتىپ جاتسا, وسى كودەكستىڭ 379-بابىمەن (بيلىك وكىلىنە باعىنباۋ) تەرگەۋ جۇرگىزىلەدى. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە براكونەرلەردىڭ ايىپپۇلمەن قۇتىلىپ جاتاتىنى بەلگىلى.
كاسپيدىڭ باعالى بەكىرەسىن باۋداي ءتۇسىرىپ, تالان-تاراجعا سالىپ جۇرگەن براكونەرلەر كىمدەر؟ ولاردىڭ بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋعا موراتوري جاريالانسا دا ايىلىن جيماۋ سەبەبى نەدە؟ الدە براكونەرلەردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇركىپ, قۋعانعا جەتكىزبەيتىن جۇردەك قايىقپەن, ايشىلىق الىس جەرلەردەن حابار الاتىنداي بايلانىس قۇرالىمەن قامتىپ وتىرعان مۇددەلى توپتار بار ما؟ بۇل – بىرنەشە جىلدان بەرى بارشانى تولعاندىرسا دا, ءالى كۇنگە جاۋابى تابىلماعان ساۋالدار.
