وتكەن اپتادا ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى ارقىلى جىبەرىلگەن 100 ميلليون تەكشە مەتر ەرتىس وزەنىنىڭ سۋى شىدەرتى وزەنىنە قۇيىلىپ, جايىلىمعا جەتتى. سونىڭ سالدارىنان ەكىباستۇز قالاسى اۋىلدىق اۋماعى, اقتوعاي اۋدانى باسقامىس, شۇعا, جالاۋلى, جولبولدى اۋىلدىق اۋماقتارىنىڭ 21 مىڭ گەكتار شابىندىق القاپتارى سۋعا تولدى.
وسىدان ون جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن بۇقتىرما مەن شۇلبىدەن جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى ازايىپ, جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار زيان شەككەن ەدى. ەرتىس وزەنى جاعاسىنداعى جايىلىمدارعا سۋ كەلمەي, اۋىل اۋماقتارى قۇرعاپ كەتتى. ءتىپتى, مال ازىعىن جيناۋ قيىنداپ, ءشوپ وسپەي, جايىلىمدار قىسقاردى. جايىلىمعا سۋ جايىلماي, قۇرعاقشىلىق سالدارىنان القاپتا وسەتىن ءشوپ كولەمى ازايا باستادى. جاعالاۋدىڭ تەز قۇرعاپ كەتۋى ءوڭىردىڭ كوپتەگەن اۋىل اۋماعىنا ەكولوگيالىق تۇرعىدان زاردابىن تيگىزدى.
– تابيعاتقا جاناشىرلىقپەن قاراۋ كەرەك. جىل سايىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سۋ قويمالارىنان ەرتىس وزەنىنە تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا سۋ جىبەرىلۋدە. بيىل دا ءشۇلبى سۋ قويماسىنان 14 ساۋىردەن 10 مامىرعا دەيىن سۋ جىبەرۋ تۋرالى شەشىم ارنايى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا قابىلداندى. سۋ جايىلۋدىڭ جالپى كولەمى 6 شاقىرىمدى قۇرايدى, بۇكىل جايىلما القابى سۋعا تولادى دەگەن ءسوز. وبلىس ورتالىعىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەرتىس وزەنى جاعالاۋىنداعى جايىلمالارعا سۋ كەلىپ جەتتى, – دەيدى وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باستىعى قادىلجان ساتيەۆ.
كوميسسيا وتىرىسىندا ەرتىس وزەنى ارقىلى جايىلىمدارعا جىبەرىلەتىن سۋ كولەمى, ولشەمدەرى, مەرزىمدەرى انىقتالعان. الدىن الا اۋا رايى بولجامدارى الىنىپ, سۋ قويمالارى ءجىتى تەكسەرىلۋدە. ويتكەنى 2017 جىلى شىعىستاعى سۋ قويمالارى ەرنەۋىنەن اسىپ-تولىپ, ماۋسىم ايىندا ەرتىس وزەنىنە ەكىنشى مارتە سۋ جىبەرىلگەنى بار. سودان وڭىردەگى القاپتار شىلقىلداعان سۋ ىشىندە قالىپ, شىبىن-شىركەي قاپتاپ, ءشوپ شابۋ, ءشوپ جيناۋعا مۇمكىندىك بولمادى.
باسقارمانىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ەرتىس وزەنىنە سۋ جىبەرۋ كەزىندە اۋىلدارعا تاسقىن قاۋپى از. دەگەنمەن دە, «ساقتىقتا قورلىق جوق», قازىر كۇنى-ءتۇنى وزەن بويىندا 14 گيدرولوگيالىق بەكەتتىڭ ماماندارى سۋ دەڭگەيىن تاۋلىك بويى ولشەپ, تەكسەرىپ, باقىلاۋدا.
سونىمەن بىرگە ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى ارقىلى ەرتىس سۋى ەكولوگيالىق ماقساتتا كوكتەمدە پاۆلودار, قاراعاندى, اقمولا وبلىستارىنىڭ جايىلىمدارىنا جىبەرىلەدى. شىدەرتى وزەنىنە 100 ميلليون تەكشە مەتر سۋ, نۇرا وزەنى ارقىلى قورعالجىنعا 40 ميلليون تەكشە مەتر سۋ قۇيىلادى.
– شىدەرتى وزەنىنەن شىققان سۋ ولەڭتى, اۋليەكول, شىلىكتى, شىعاناق, شيقىلداق كولدەرىن تولتىرادى. شابىندىق تا جايناپ سالا بەرەدى. قىسقى مال ازىعى قورى مول بولادى. بۇل سۋارمالى شابىندىقتا جوعارى ءشوپ ونىمدىلىگىن الۋعا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەم-ءشوپ قورىن جاقسارتۋعا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوز قاجەتتىلىكتەرىنە پىشەن دايىنداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋىلدىقتار بالىق اۋلايدى. جەراستى سۋىنىڭ ساپاسى جاقسارىپ, قۇدىق سۋى تازالانادى, – دەيدى باسقارما مامانى ا.تۇرعىنبەكوۆ.
جالپى, شىدەرتى سۋارۋ جۇيەسى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جاسالعان. جىل سايىن ەكىباستۇز, اقكول, سارعامىس, كومسومول اۋىلدىق اۋماقتارى, اقتوعاي اۋدانىنىڭ 22,7 مىڭ گەكتار جەرى سۋارىلىپ كەلگەن. بۇل جۇيە 1996 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ, كەيىن سۋ بوساتۋ توقتاتىلادى.
2005 جىلى عانا ۇكىمەت شەشىمىمەن ق.ساتباەۆ ارناسىنان شىدەرتى وزەنىنىڭ تومەنگى جاعىنا 50 ميلليون تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلىپ, كوك قۇراق قاپتاپ ءوستى. ماماندار بۇل سۋدىڭ دا جەتكىلىكسىز ەكەنىن ەسەپتەپ كوردى. بۇل ەسەپتەۋدەن سوڭ, ۇكىمەتتە 2009 جىلدان باستاپ 100 ميلليون تەكشە مەتر سۋ بوساتۋ تۋرالى ارنايى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاسالىپ, شەشىم قابىلدانعان. ارنادان بوساتىلعان سۋعا ەكولوگيالىق جوبالاۋ جانە مونيتورينگ ورتالىعى جشس-ءنىڭ ماماندارى باقىلاۋ جاسايدى.
جالپى ق.ساتباەۆ اتىنداعى كاسىپورىننىڭ ارنا سۋىن پاۆلودار, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارى پايدالانۋدا. سۋ ارناسىنىڭ 1 ملرد 200 ملن تەكشە مەتر سۋ بەرۋگە مۇمكىندىگى جەتەدى. قازىر بار-جوعى 440 ميلليون تەكشە مەتر سۋ عانا جىبەرىلۋدە. ياعني ءوز مۇمكىندىگىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن عانا پايدالانۋدا دەگەن ءسوز. تولىق پايدالانۋ ءۇشىن ءۇش وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۋارمالى القاپتاردى كوبەيتۋ قاجەت ەكەن.
– ارنانىڭ سۋىن پايدالاناتىن سۋارمالى القاپتىڭ كولەمى نەبارى 8 234,5 گەكتار. ونىڭ 6 844,9 گەكتارى پاۆلودار وبلىسىنا, 1 389,6 گەكتارى قاراعاندى وبلىسىنا تيەسىلى, – دەيدى سۋ ارناسىنىڭ ماماندارى.
ال پايدالانىلماي جاتقان جەردىڭ ءبارى جەكەنىڭ قولىندا. بۇل سۋارمالى القاپتاردىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا كەدەرگى ەكەنى ءسوزسىز.
ەكىنشىدەن, جايىلما القاپتارىنا سۋدىڭ كەلۋى – ەرتىس وزەنى جاعاسىنداعى كوكتەم كەزىندە قۇرعاق ءشوپتى ورتەنۋدەن ساقتايدى. ۇكىمەت قاۋلىسىنا سايكەس ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلما القاپتارى ەرەكشە اۋماق رەتىندە قورعاۋعا الىنعانىمەن كوكتەمدە قۇرعاق ءشوپتىڭ ورتەنۋى, «بىرەۋلەردىڭ» ورتەۋى جيىلەدى.
شىعىستاعى سۋ قويمالارىنان جانە ق.ساتباەۆ اتىنداعى كاسىپورىن ارناسىنان سۋ جىبەرۋ جۇمىسىن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قارجىلاندىرادى. ارنايى تاريف بويىنشا 1 تەكشە مەترگە 14 تەڭگەدەن بولىنەدى.
ال تابيعاتقا زيان كەلتىرۋشىلەرگە – قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىك قالپىن بۇزباي, ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا ورنالاسقان اۋماقتاعى جاسىل ەكولوگيانى ساقتاۋ, ورتايىپ قالعان كولدەردى تولتىرۋ ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ماقساتتى جۇمىستاردى ءتۇسىندىرۋ قاجەت سياقتى.
پاۆلودار وبلىسى
