قاراعاندى قالاسىنىڭ ورتالىعى 105-ءشى لەنيندىك سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتىققا ءتۇستىم. قارسىلاستارىم 4 كانديدات بولدى, ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان كومپارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, قازاق كسر حالىق باقىلاۋى كوميتەتىنىڭ (وسىنداي ماڭىزى جوعارى باقىلاۋشى ۇيىم بولعان) توراعاسى ب.يساەۆ تا بار ەدى. ايتپاقشى, ول كىسى ءبىر كەزدەرى قاراعاندى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن بولاتىن. دەگەنمەن ماعان سايلاۋدا جەڭىپ شىعۋ بۇيىرىپتى! قاراعاندى قالاسىندا ورىستاردىڭ سانى 90%-دان استام كەزدىڭ وزىندە. مەنىڭ باعدارلامام قىسقا ءارى بۇگىنگى كۇننىڭ مەجەسىمەن قارايتىن بولساق, تىم قاراپايىم بولاتىن: قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى جانە بۇكىل قوعامدى پارتياسىزداندىرۋ (ياعني كوكپ مونوپولياسىنان باس تارتۋ جانە كوپپارتيالىلىقتى ەنگىزۋ).
حالىق مەنىڭ باعدارلامامدى قولدادى, ويتكەنى جۇرتشىلىق جاپپاي ەكونوميكالىق تاپشىلىقتان, كەمشىلىگى كۇننەن كۇنگە بايقالعان كوممۋنيستىك يدەولوگيادان ابدەن شارشاعان ەدى, نارىقتىق رەفورمالار مەن ساياسي وزگەرىستەردى كۇتكەن بولاتىن. بۇكىل ەلىمىزدە وسىنداي جاعداي قالىپتاستى. مەن پارلامەنتكە كەلىپ كوپتەگەن پىكىرلەس اداممەن قۋانا كەزدەستىم, ءبىز «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق فراكتسياسىن قۇردىق. پرەزيدەنت نازارباەۆ بىزبەن ءجيى كەزدەسىپ تۇردى, كوپتەگەن ادامنىڭ – مارات وسپانوۆتىڭ, پەتر سۆويكتىڭ, ساعات تۇگەلباەۆتىڭ, ۆيتالي ۆورونوۆتىڭ جانە ت.ب. قىزمەتىن ءوسىردى. جالپى, ن.نازارباەۆ 1990-1993 جىلدار ارالىعىندا پارلامەنتكە وتە ءجيى كەلىپ, ءسوز سويلەيتىن جانە ءوزى دە مىقتى ساياسي مەكتەپتەن ءوتتى. شىنىندا, شىنايى دەموكراتيانىڭ ءدال سول كەزدە نەگىزى قالاندى. دەموكراتيا – حالىق بيلىگى. حالىق وسى كەزدە ادال ءارى باسەكەلەس تۇردە وتكەن سايلاۋدا 365 دەپۋتاتتى سايلاپ الدى جانە مۇنداي پارلامەنتپەن اتقارۋشى بيلىك ساناسۋعا ءماجبۇر بولدى.
ەلباسى
ن.نازارباەۆ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا – ناتيجەسى شىندىققا الىپ كەلەتىن داۋلارعا, پىكىرتالاستارعا, ساياسي تارتىستارعا جەدەل ءارى ءادىل باعا بەرەتىن. ول كىسى مۇنداي باعالاۋدى كسرو حالىق دەپۋتاتتارى سەزىنىڭ مىنبەرىندە سويلەگەننەن باستادى, وسىلايشا 1989 جىلدىڭ مامىر ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ تانىمال, بەلدى ساياساتكەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىق قولدايتىن ساياسي قايراتكەردىڭ ساياسي سالماعى بيلىك تاعايىندايتىن شەنەۋنىككە قاراعاندا مۇلدە باسقاشا بولاتىنىن, مۇنداي ساياسي تۇلعانىڭ ماقساتقا قول جەتكىزۋدەگى ۋاجدەرى ەرەكشە بولاتىنىن ءتۇسىندى. ن.نازارباەۆتىڭ كوپشىلىك الدىندا سويلەگەن سوزدەرىندە وزىندىك قايتالانباس قولتاڭباسى مەن ءستيلى قالىپتاستى, ول كىسىنىڭ سوزدەرى جاڭاشا وزگەرىستەردى قالاعان دەموكراتتارعا دا, كەڭەستىك-كوممۋنيستىك جۇيەنى ساقتاپ قالعىسى كەلگەن پارتيا بيۋروكراتتارىنا دا ۇنادى.
1989-1991 جىلدار ارالىعىندا كسرو-نى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانكەشتى تايتالاس ءجۇرىپ جاتتى. وسى ورايدا كوپشىلىكتىڭ نازارى جۇزىنەن قۋانىشتى ءۇمىت كۇتتىرەتىن شۋاق توگىپ تۇرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اۋدى. ويتكەنى ن.نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق ۇستانىمدارى وتە ايقىن ءارى تۇسىنىكتى ەدى: نارىقتىق رەفورمالار جاساۋ كەرەك, ىستەن سوزگە كوشۋ قاجەت, بىراق بىردەن ەلىمىزدىڭ حالىقشارۋاشىلىق كەشەنىن جويۋعا بولمايدى, شارۋاشىلىقارالىق بايلانىستاردى ويلانباستان ۇزۋگە بولمايدى.
ن.نازارباەۆ سول كەزگە دەيىن شامامەن 20 جىل ناقتى ەكونوميكا جانە ءوندىرىس ماسەلەلەرىمەن اينالىستى جانە وقيعانىڭ سول كەزدەگى دامۋى نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن وتە جاقسى ءبىلدى جانە مۇنى اشىق تۇردە ەسكەرتتى. وكىنىشكە قاراي سولاي بولدى. وسى كەزەڭدە بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى وزدەرىن تاۋەلسىز جاڭا مەملەكەت دەپ جاريالاعان بولاتىن, الايدا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى بارلىق جەردە كۇرت تومەندەپ كەتتى. مىسالى, 90-جىلداردىڭ ورتا شەنىندە قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى 40%-عا تومەندەدى. مۇنداي جاعداي ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى كەزىندە عانا بولعان ەكەن. جاعداي وتە-موتە اۋىر ەدى, قازىرگىگە قاراعاندا, ءتىپتى, جەر مەن كوكتەي دەسەك تە ارتىق بولماس, الايدا ن.نازارباەۆ مەملەكەت كەمەسىنىڭ تىزگىنىن قولىندا نىق ۇستادى. 1994 جىلدىڭ كۇزىندە بۇكىل كاسىپورىن توقتاپ قالعان كەزدە قازىنا بوس بولدى, جالاقى مەن زەينەتاقى ۇنەمى كەشىكتىرىلدى. وسى كەزدە ن.نازارباەۆ نىق سەنىممەن: «مەن نارىقتىق رەفورمانىڭ جەمىستى بولاتىنىنا كامىل سەنەمىن, بۇل ءۇشىن بارىنە دايىنمىن, ەشتەڭەدەن دە تايىنبايمىن», دەدى. ايتا كەتەتىنى: وسى 1994 جىلى نازارباەۆ «بولاشاق» باعدارلاماسىن جاريالادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بولاشاقتى كورە ءبىلدى. ساياساتكەر الداعى بولاتىن سايلاۋدى ويلايدى, مەملەكەتتىك قايراتكەر كەلەشەك ۇرپاقتى ويلايدى دەپ تەگىننەن-تەگىن ايتىلماسا كەرەك. شيرەك عاسىر ءوتتى, مىڭداعان بولاشاقتىق ۇكىمەتتە, اكىمدىكتەردە, ۇلتتىق كومپانيالاردا, بيزنەستە جانە ت.ب. سالالاردا ەڭبەك ەتۋدە.
بىتىمگەرلىك باستامالار
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان 29 جىل ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنا توقتالىپ جاتپايىن. ولاردى بۇكىل جۇرت بىلەدى. ارينە, كەمشىن تۇستار دا, سىنعا الاتىن تۇستار دا جوق ەمەس. ەگەر ن.نازارباەۆتىڭ سوڭعى شيرەك عاسىردا كوپشىلىك الدىندا سويلەگەن سوزدەرىنە زەر سالساق, وندا كەز كەلگەن ادام ن.نازارباەۆتىڭ ءوزىنىڭ ءاردايىم دايەكتى ءارى نەگىزدى, دالەلدى سىنشى بولعانىنا كوز جەتكىزەدى. اسىرەسە ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەرگە, جالپى بيلىككە قاتىستى ءارى ناقتى, ءارى جان-جاقتى سىندار ايتىلعانىن كورەمىز. ەڭ باستىسى, ن.نازارباەۆ رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپالىق وداق سياقتى ۇلى دەرجاۆالار ساناساتىن, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستان سياقتى جاقىن كورشى ەلدەرمەن تاماشا قارىم-قاتىناس ورناتقان قازىرگى زاماناۋي قازاقستاندى, مىقتى ءارى ءتيىمدى مەملەكەت قۇرعانىن باسا ايتقىم كەلەدى. بۇكىل الەم ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ تاريحىندا العاش رەت ەڭ بەدەلدى ءارى قۋاتتى حالىقارالىق ۇيىم – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقسىز مۇشەسى سايلانعان كەزدە بۇۇ-دا قازاقستان ءۇشىن ءۇش جىل داۋىس بەردى.
ن.نازارباەۆتىڭ بارلىق بىتىمگەرلىك باستامالارى ءبىر ماقساتقا عانا – قازاقستاندى حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىرۋعا, ماڭگىلىك ەل ىرگەتاسىن قالاۋعا باعىتتالدى. ن.نازارباەۆتىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىنىڭ جانە بارلىق ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارالاردىڭ دا, ولاردى اتاپ ايتساق – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى, سيريا بويىنشا استانا پروتسەسى, ەكسپو, ازيادا جانە ت.ب. – ءمانى دە وسى ەدى.
ءبىز ناعىز نارىقتىق رەفورمالار جاسادىق, ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىن ساقتاپ قالدىق, قاۋىپتى الەۋمەتتىك جانە ساياسي كۇيزەلىستەردەن امان قالدىق – مۇنىڭ ءبارى كوپشىلىككە ايان. بىراق مۇنىڭ ءبارى نەنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى؟ باسىمدىققا نە نەگىز بولدى؟ بۇعان نەگىز بولعان فاكتورلار كوپ. قازاقتىڭ مەنتاليتەتى دە, ن.نازارباەۆ بەلگىلەگەن ساياسات تا. الايدا قازاقستاننىڭ ورنىقتى, تۇراقتى ءارى ەۆوليۋتسيالىق جەمىستى دامۋىنىڭ ەڭ باستى ءارى ماڭىزدى فاكتورى – كوپەتنوستى قازاقستان حالقىنىڭ بىرتۇتاستىعى. ناعىز قازاقى بولمىسقا ءتان بىرتۇتاستىق ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ەتنوسقا بەرىلدى. بىرتۇتاستىقتىڭ ارقاسىندا قاھارمان قازاق حالقى اۋماعى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىنداعى اۋقىمدى جەردى (2 ميلليون 724 مىڭ شارشى شاقىرىم) ساقتاپ قالدى. باتىس ساياساتكەرلەرى ءبىراۋىزدان مىنا تۇجىرىمعا كەلدى: «نازارباەۆ – كەمەڭگەر. 1989 جىلى, ول ەلدى باسقارعان كەزدە قازاقستاندا قازاقتاردىڭ سانى 39% عانا بولاتىن. 30 جىلدان كەيىن قازاقتار 70%-دان استى جانە قازاقستان مىقتى ءارى بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. بىرتۇتاستىقتىڭ كورىنىسىن 1990 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا, جوعارعى كەڭەستىڭ 365 دەپۋتاتىنىڭ نازارباەۆتى قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى ەتىپ سايلاعانىنان بايقايمىز».
بىرتۇتاستىقتىڭ ايقىن دالەلى, 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا قازاق حالقى ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت مەملەكەت باسشىسىن سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. راس, سايلاۋدا باسەكەلەس بولمادى, الايدا مەملەكەتتىك جانە ساياسي ەليتا كسرو ىدىراعان كەزدە قالىپتاسقان قيىن دا ۇرەيگە تولى جاعدايدا ەلەكتورالدى بىرتۇتاستىققا سۋساعان بولاتىن. بىرتۇتاستىق قۇبىلىسى 1995 جىلعى 29 ساۋىردە, بۇكىل حالىق پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2000 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا داۋىس بەرگەندە كورىندى. بىرتۇتاستىق وسى جىلدىڭ 30 تامىزىندا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ەلباسى ۇسىنعان كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرگەندە بايقالدى. ول كەزدە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىنا ء«يا» نەمەسە «جوق» دەپ جاۋاپ بەرۋ قاجەت بولاتىن, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ء«يا» دەپ جاۋاپ بەردى!
پارلامەنتاريزم جانە دەموكراتيا
الايدا دەموكراتيا دەگەنىمىز – ساياسي پليۋراليزم, ياعني ءارتۇرلى كوزقاراستاردىڭ توعىسى, كوپپارتيالىلىق, سونىڭ ىشىندە, مىندەتتى تۇردە وپپوزيتسيا دا بار. قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا قيىن كەزەڭدەر بولدى. مىسالى, 1999 جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى مەرزىمىنەن بۇرىنعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ول كەزدە ن.نازارباەۆتىڭ قارسىلاسى – وتە ايبارلى دا ابىرويلى مارقۇم سەرىكبولسىن ءابدىلدين بولدى. سوعان قاراماستان, سايلاۋشىلاردىڭ 80%-ى ن.نازارباەۆتى قولدادى. دەسەك تە, ن.نازارباەۆتىڭ ساياسي تابىسىنىڭ شىڭى 2004 جىلعى 4 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى دەپ ەسەپتەيمىن. ول كەزدە بۇكىل قازاقستاندىق وپپوزيتسيا بىرىگىپ, ءبىر عانا ۇمىتكەر جارماحان تۇياقبايدى ۇسىندى. ءۇشىنشى جەلتوقساندا, كەشكە جاقىن كەزدەسكەنىمىزدە, ن.نازارباەۆتىڭ قالاي قوبالجىعانى ەسىمدە. ول كىسى جەڭەتىنىنە كۇمانداعان جوق, الايدا ول كىسىگە ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعى اسا قىمبات بولدى. ەگەر انگليادا كونسەرۆاتورلار 51%, ال لەيبوريستەر 49% جيناسا, وندا ەشقانداي سوعىس بولمايدى, ويتكەنى بريتان پارلامەنتاريزمىنىڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا 750 جىل (العاشقى پارلامەنت وتىرىسى 1265 جىلى ءوتتى). الايدا قازاقستاندا نەمەسە رەسەيدى قوسا العاندا, بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدىڭ بىرنەشەۋىندە مۇنداي جاعداي ساياسي قاراما-قايشىلىققا, حالىق پەن قوعامنىڭ ىمىراعا كەلمەيتىن ەكى لاگەرگە بولىنۋىنە الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. سوندىقتان ءداستۇردىڭ, پارلامەنتتىك تاريح پەن تاجىريبەنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى دامۋىن تەجەۋى نەمەسە توقتاتۋى ىقتيمال بولاتىن.
1995 جىلى ناۋرىز ايىندا پارلامەنت نەگە تاراتىلدى؟ راس, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ شەشىمى شىقتى. دەگەنمەن باستى سەبەپ پارلامەنت جۇمىسىنىڭ تيىمسىزدىگى بولدى. ءبىر جىل ىشىندە بار-جوعى 7 زاڭ عانا قابىلداندى, جەكەشەلەندىرۋ, نارىقتىق رەفورما جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت بولاتىن, جۇزدەگەن جاڭا زاڭ جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى شىعارۋ كەرەك ەدى.
دەموكراتيانىڭ جاقسى جاقتارىمەن قاتار كەلەڭسىز تۇستارى دا بار. دەموكراتيانى كوبىنەسە پوپۋليستەر مەن دەماگوگتەر ءوز ماقساتتارىنا پايدالانادى. مۇنى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق! گيتلەر گەرمانيا بيلىگىنە 1933 جىلى سايلاۋ ارقىلى كەلدى. دەگەنمەن بۇل دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاسىرەتىنە اينالدى! بۇكىل الەم سايلاۋشىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اسىرە قامقورشىل ۇستانىمعا بەيىم – مەملەكەتتى ساۋىن سيىر رەتىندە تۇسىنەدى. ۋينستون چەرچيلل بىردە بىلاي دەگەن ەكەن: «دەموكراتياعا قارسى ەڭ كۇشتى ارگۋمەنت – ورتاشاستاتيستيكالىق سايلاۋشىمەن بەس مينۋت اڭگىمەلەسۋ».
سوندىقتان ن.نازارباەۆتىڭ ۇكىمەتپەن بىرلەسە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيتىن پارلامەنت بولۋىن قالاعانى تۇسىنىكتى. مىنە, سوندىقتان دا 2007 جىلى «وتان», «اسار», ازاماتتىق جانە اگرارلىق پارتيالارى Nur Otan پارتياسىنا بىرىگىپ, ەلىمىزدىڭ باسىم ساياسي كۇشىنە اينالدى. مۇندا تاعى دا بىرتۇتاستىق كورىنىس بەردى. ارينە بۇل جەردە باسقا ماسەلەنىڭ تۋىنداعانىن جاسىرا المايمىز: اتقارۋشى بيلىك زاڭ شىعارۋشى جانە وكىلەتتى بيلىكتەن تىم باسىم بولدى. الايدا قازىرگى كەزدە پارلامەنتاريزمدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. پارلامەنتتىڭ ءرولى ناعىز ساپالى دەڭگەيگە 2021 جىلى جەتەدى دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بۇل ماسەلە بويىنشا ءوزىنىڭ ايقىن كوزقاراسىن اتادى. سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وپپوزيتسيا پارلامەنتكە ەنۋى ءتيىس دەپ مالىمدەدى.
«كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر»
دەموكراتيا دەگەنىمىز – ءسوز بوستاندىعى, داۋ-داماي, پىكىرتالاس, ءتۇرلى پارتيالاردىڭ بيلىك ءۇشىن سايلاۋداعى تارتىسى. بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردىڭ كوپشىلىگى وڭتۇستىكامەريكالىق جانە شىعىسەۋروپالىق ەڭ وزىق قۇقىقتىق نورمالاردى تاجىريبەلەرىنە ەنگىزىپ, ىلە-شالا دەموكراتيا جولىنا ءتۇستى. الايدا بۇل ازاماتتىق قاقتىعىستار مەن سوعىستارعا, ۇلتارالىق داۋ-دامايلارعا, تەرريتوريالارىنان ايىرىلۋىنا جانە سوزىلعان ساياسي داعدارىستارعا الىپ كەلدى جانە بۇل ەكونوميكا مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە تەرىس اسەر ەتتى (تاجىكستان, قىرعىزستان, ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا, ۋكراينا).
رەسەيدىڭ ءوزى دە 1993 جىلى قازان ايىندا تانكتەر پارلامەنتتى اتقىلاعان كەزدە ازاماتتىق جانجال تۋىنداۋدىڭ ءسال الدىندا بولدى. قازاقستاندا ن.نازارباەۆ بۇكىل ساياسي ۇدەرىستەردى, سونىڭ ىشىندە ەلەكتورالدى پروتسەستى باقىلاۋعا الۋعا شەشىم قابىلدادى. ءدال سول تۇستا وسى قادامعا باسقا بالاما جوق ەدى.
مۇندا ماڭىزدى ەكى فاكتور ءبىرتۇتاس پروتسەسكە بىرىكتى: حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە ءوز حالقىنىڭ ارمان-تىلەكتەرىن, مۇددەسىن, ەڭبەك ادامىنىڭ ءومىرىن جاقسى بىلەتىن, وسى حالىقتىڭ وزىنەن شىققان ن.نازارباەۆتىڭ جەكە تۇلعاسى. الايدا ەڭ باستىسى, دەموكراتيا دەگەنىمىز – باي ءارى اۋقاتتى, داۋلەتتى ادامداردىڭ, جەكەمەنشىك يەلەرىنىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس يەلەرىنىڭ كوپ بولۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ورتا توپتىڭ كوپتىگى. قازاقستان وسى جولمەن باعىت الدى جانە قازاقستاندىق كەمە بارلىق سۋاستى ريفتەرىنە, قاۋىپتى جارتاستار مەن قۇزدارعا سوعىلماي امان ءوتتى. بۇل جەردە قازاقستاندى كەمەمەن سالىستىرۋىما ورىندى سەبەپ بار. جۋىردا ەلباسى كوروناۆيرۋسقا جانە الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى ءوزىنىڭ حالىققا ۇندەۋىندە: «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەپ ءدال اتاپ كورسەتتى.
پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت
قازىرگى كەزدە كوروناۆيرۋس تۋرالى كوپ ايتىلىپ جاتىر, ءبىزدىڭ توتەنشە جاعدايدا ءومىر سۇرگەنىمىزگە ءۇشىنشى اپتانىڭ ءجۇزى بولدى. 2020 جىل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى جىل بولادى دەپ اشىق ايتۋىمىز كەرەك. فرانتسيا پرەزيدەنتى ماكرون سوعىسپەن سالىستىرعان وتە اۋىر داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن نە نارسەگە ارقا سۇيەۋىمىز كەرەك؟ مەنىڭشە, تاعى دا سول حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىنا جانە ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر بەدەلدى ينستيتۋت – كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىككە.
مىنا جايتقا باسا نازار اۋدارىڭىزدارشى. عالامتوردا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءارتۇرلى ساياسي وپپونەنتتەر, ساياسي ەكسترەميستەر, تۇڭىلگەن جانە كۇيزەلگەن قاراپايىم ادامدار نە دەپ جاتقانىن قاراڭىزدارشى. شىنىندا ولار حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىن بۇزۋعا ۇمتىلۋدا جانە سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى جويىپ, ونى پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا بيلىگىمەن اۋىستىرۋعا شاقىرۋدا. قولىمدى جۇرەك تۇسىما قويىپ تۇرىپ, اقىل-ەسىمنىڭ تولىق دۇرىستىعىنا سەندىرە وتىرىپ, بۇكىل ەلگە مىناداي مالىمدەمە جاسايمىن: پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى جويۋ جانە حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىنان ايىرىلۋ – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن تولىقتاي ايىرىلۋى, بەيبەرەكەتشىلىك, قۇلدىراۋ, ۇلتارالىق جانە وڭىرارالىق قاقتىعىستار, جالپىحالىقتىق الاساپىران.
پاندەميا جانە الەمدىك قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى بارىنشا نىعايتۋىمىز, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ اينالاسىنا توپتاسۋىمىز كەرەك. ەلباسى حالىقتى وسىعان شاقىردى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدى قۇتقارۋ ءۇشىن تەڭدەسسىز شارالار قابىلدادى. بۇل شارالار بارىمىزگە بەلگىلى جانە بۇكىل حالىق پەن قوعامنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. الايدا مەنى توتەنشە جاعداي كەزىندە بيلىككە قارسى شىعۋعا شاقىرعان كوپتەگەن ارانداتۋشىلىق ۇندەۋ (كوبىنەسە عالامتور ارقىلى كەڭ تارايدى) تاڭعالدىرادى. ارام ويلى, ساياسي ساۋاتسىز ادامدار ەلىمىزدىڭ جوعارى باسشىلىعىنىڭ كەتۋىن تالاپ ەتۋدە. بۇعان ءمان بەرمەسە دە بولار ەدى, الايدا ءتىپتى دامىعان ەلدەردىڭ وزدەرى (اقش, يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە ت.ب.) قازىرگى كەزدە سوعىس جاعدايىنداعى سياقتى ارەكەت ەتۋدە. ءبىز دە شىندىقتىڭ جۇزىنە تۋرا قارايىق, اعايىن. قاۋىپتى ءارى كوزگە كورىنبەيتىن جاۋ عالامشارىمىزعا, ونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا ءتونىپ تۇر. ءالى دە نە بولعانىن تۇسىنبەي, وزدەرىن بەيقام ۇستاپ جۇرگەندەر كوپ, اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, ءوجت (وكپەنى جاساندى تىنىستاندىرۋ) اپپاراتىن قوسقاندا (قۇداي ساقتاسىن!) عانا تۇسىنەتىن بولار. ەڭ اسىل قۇندىلىق – ادامنىڭ ءومىرى. سوندىقتان الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان شارالار قابىلدانىپ جاتىر. مۇنداي جاعداي بۇكىل جاڭا دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا بولعان ەمەس. الەمنىڭ 30%-عا جۋىق تۇرعىنى ءوز ۇيلەرىندە وقشاۋلانعان, تەرەزەنىڭ ارعى جاعىندا سوعىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان سياقتى. الەمدىك ەكونوميكا الاپات زالالعا ۇشىراۋدا. بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا دا سوققى بەرۋدە, اڭگىمە مۇناي باعاسىنىڭ تۇسۋىندە عانا ەمەس.
بيىل بىزگە مەملەكەتتىگىمىزدىڭ مىزعىماستىعى مەن ازاماتتىق قوعام ساناسىنىڭ كەمەلدىگىنە ارنالعان اۋىر ەمتيحاننان وتۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىز وزىمىزگە جانە بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنا ءوزىمىزدىڭ – قازاق دەگەن حالىقتىڭ كىم ەكەنىن دالەلدەۋگە ءتيىسپىز: تۇرعىندارمىز با الدە حالىقپىز با؟ 16 ناۋرىزدان باستاپ كوپشىلىگىمىز بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرە باستاعانىمىزعا سەنىمدىمىن. قازاقستاندىقتار وسى ۋاقىت ىشىندە ءداستۇرلى زاڭعا مويىنسۇنۋشىلىق, تارتىپتىلىك, وزىنە-ءوزى كومەك كورسەتۋ قاسيەتتەرىمەن قاتار حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىن كورسەتتى.
بۇكىل الەم قازىرگى كەزدە قىتايدىڭ كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋدەگى تاڭعالارلىق تابىسىن تامسانا ايتىپ جاتىر. ماسەلە يتاليانىڭ, يسپانيانىڭ جانە ءتىپتى اقش-تىڭ ليبەرالدى دەموكراتياسىنا قاراعاندا اۆتوريتارلى قىتايدىڭ وسى كۇرەستە تيىمدىرەك بولعانىندا دا ەمەس. قىتايدا حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى جاسامپازدىق تانىتتى, حۋبەي پروۆينتسياسىندا ونداعان ميلليون ادام ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بارلىق ۇسىنىمدارى مەن نۇسقاۋلارىن بۇلجىتپاي ورىندادى. كەرىسىنشە, كوروناۆيرۋس جەكە بوستاندىق مۇددەلەرىن ۇجىمدىق جانە قوعامدىق مۇددەدەن جوعارى قويعان جەردە ورشۋدە.
ءتۇيىن
ولاي بولسا, بىزگە دە وتكەن تاريحىمىزعا شولۋ جاساپ, بۇگىنگى جاعدايدى باجايلاپ, بولاشاققا كوز تاستاپ, نەگىزگى, ۇلت جانە مەملەكەتقۇراۋشى قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ, سولاردى دارىپتەۋ جانە دامىتۋ جولىندا ايانباي قىزمەت ەتۋ – ازاماتتىق پارىزىمىز.
ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسى اينالاسىنا توپتاسقان, تىزە ءتۇيىستىرىپ, باس قوسىپ ىنتىماقتى تىرلىك ەتكەن ءىس-ارەكەت قانا ەلىمىزدى اسىل مۇراتقا جەتكىزەتىنىن ۋاقىت دالەلدەدى.
ەرمۇحامەت ەرتىسباەۆ
