قازاقستان • 02 ءساۋىر، 2020

قازاقشاعا سۋداي سمەتانوۆسكي نەمەسە پوليتسيا پولكوۆنيگىنىڭ پايىمى

3545 رەتكورسەتىلدى

قوستانايدا الەكساندر سمەتانوۆسكي ەسىمدى وفيتسەر تۇرادى. توبىل-تورعاي جۇرتىنا كەڭىنەن تانىس. مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن. ىشكى ىستەر ورگاندارىندا 28 جىل بويى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىر. بۇگىندە ءىىم قوستاناي اكادەمياسىنىڭ تاكتيكالىق ارنايى دايارلىق كافەدراسىنىڭ باستىعى، پوليتسيا پولكوۆنيگى.

ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن الەكساندر يۋرەۆيچتىڭ ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. ول ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءى، ءىى، ءىىى دارەجەلى ء«مىنسىز قىزمەتى ءۇشىن» مەدالدارىن ومىراۋىنا قاداپ، قۇرمەت گراموتاسىمەن جانە باسقا دا سىيلىقتارمەن ماراپاتتالعان.

الەكساندردىڭ بالالىق شاعى قايماعى بۇزىلماعان تورعاي وڭىرىندە ءوتتى. سودان دا شىعار، قازاق تىلىنە جەتىك بولىپ ءوستى. ماقالداتىپ، ماتەلدەتىپ سويلەگەندە، كوپشىلىك ەرىكسىز تاڭعالاتىن. اڭگىمەنىڭ مايىن تامىزادى. قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن قولعا الىپ، اۋلەتە ءان شىرقاعاندا، تىڭداعان جاندى سۇيسىنتپەي قويمايدى.

ساشانىڭ قازاق ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋىنە پەداگوگ اناسى ليديا ميحايلوۆنانىڭ كوپ ىقپالى بولىپتى. ءوزى دە قازاق تىلىندە ەمىن-ەركىن سويلەيتىن. 1956 جىلى ورال قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، جولدامامەن تورعاي وڭىرىنە كەلگەن جاس ماماندى اۋەلى جانكەلدين اۋدانى الباربوگەت كەڭشارىنداعى ءتاۋىش ەلدى مەكەنىندەگى مەكتەپكە جىبەرەدى. ول سونداعى مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاسىپ، قازاق بالالارىنا ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ءدارىس وقيدى. ال وتاعاسى – بۇرىنعى اسكەري وفيتسەر يۋري سمەتانوۆسكي وسى ءبىلىم ۇياسىندا شاكىرتتەرگە العاشقى اسكەري دايىندىقتان ساباق بەرەدى.

وسىلايشا، تۋمىسىنان جايدارى مىنەزدى جاندار تورعاي جۇرتشىلىعىمەن ەتەنە ارالاسىپ، جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىسىپ كەتەدى. بۇدان كەيىن ەرلى-زايىپتىلار جانكەلدين اۋدانىنىڭ ورتالىعى – تورعاي سەلوسىنا كوشەدى. يۋري مەن ليديا سمەتانوۆسكيلەر بۇل جەردى دە جاتسىنباي، تۇرعىندارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتەدى. مۇندا دا وتاعاسى تورعاي ورىس مەكتەبىندە (بۇگىنگى يۆانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ) ءوز ماماندىعى بويىنشا ساباق وتكىزسە، ليديا ميحايلوۆنا دا بۇرىنعى قىزمەتىن جالعاستىرادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە سمەتانوۆسكيلەر شاڭىراعىندا ۆيكتوريا ەسىمدى قىز بالا مەن الەكساندر اتتى شەكەسى تورسىقتاي ۇل دۇنيەگە كەلىپ، جاس وتباسىنىڭ قۋانىشىن كوككە كوتەرەدى…

الايدا، ادامنىڭ دەگەنى بولا بەرگەن بە، ايتىپ كەلمەيتىن سۇم اجال اكەسى ءيۋريدى الماي قويمايدى. بۇل 1984 جىل بولاتىن. ەندى ەكى بالاسىن ەل قاتارىنان قالدىرماۋ ليديا ميحايلوۆنانىڭ موينىندا ەدى. ومىرىندە ءتۇرلى قيىندىقتار كەزدەسسە دە، سىر بەرمەۋگە تىرىساتىن. سوندىقتان دا شىعار، قىزى ۆيكتوريا مەن ۇلى الەكساندر كىشكەنتايلارىنان اتا-انالارى سەكىلدى ەڭبەكقور، ىزدەنىمپاز ءارى تاباندى بولىپ ەر جەتتى.

وتاعاسى قايتىس بولعاننان كەيىن، بۇلار تورعايدا كوپ تۇراقتاپ قالا المادى. بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى – ارقالىق قالاسىنا كوشىپ كەتەدى. ليديا ميحايلوۆنا وسى قالاعا ىرگەلەس جاتقان ارقالىق اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى. وسى جاۋاپتى قىزمەتتەن قۇرمەتتى دەمالىسقا شىعادى. ونىڭ ۇزاق جىلعى سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. ءتيىستى ورىندار بىلىكتى ۇستازدىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالادى. ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىنا يە بولادى. سونىمەن قاتار تىل ارداگەرى اتانادى.

قازاقتار اراسىندا ءوسىپ، جان دۇنيەسى دە قازاق بولىپ كەتكەن الەكساندر  جاستايىنان قوس يىعىنا پوگون تاعىپ، اسكەري مامان بولۋدى ارماندايتىن. بۇعان، ارينە، اكەسى ءيۋريدىڭ تەمىردەي ءتارتىپتى ۇناتاتىن وفيتسەر بولۋى ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويماعانى انىق.

وسىلايشا، «اكە كورىپ، وق جونعان» الكساندر الدىمەن قاراعاندىداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ اسكەري-سپورتتىق فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلدانىپ، ونى ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. بۇدان سوڭ وسى قالاداعى جوعارى ميليتسيا مەكتەبىندە سىرتتاي وقىپ، ونى دا جاقسى ناتيجەمەن اياقتايدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلى - 1992 جىلى الەكساندر ەڭبەك جولىن ارقالىق قالالىق ىشكى ىستەر بولىمىنەن باستايدى. الدىمەن جەدەل ۋاكىل، كەيىن اعا جەدەل ۋاكىل بولىپ قىزمەت ەتەدى. ءىىب قىلمىستى ىزدەستىرۋ بولىمشەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا جوعارىلايدى. بۇدان سوڭ وسى بولىمشەنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. ءوز قىزمەتىنە تياناقتى ءارى زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن جىگەرلى جىگىتتىڭ تالپىنىسى باسشىلار تاراپىنان دا قولداۋ تابادى. سول سەبەپتى دە الەكساندر وفيتسەر دەگەن اتاقتى ارقاشاندا جوعارى ۇستاپ، سوعان ساي بولۋعا ۇمتىلدى. ول كوپ ۇزاماي قوستاناي زاڭ ينستيتۋتى جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتى كافەدراسىندا وقىتۋشى بولىپ ون جىلدان ارتىق قىزمەت ىستەيدى. كەيىن ادىلەت مينيسترلىگى قاجك قوستاناي اكادەمياسىنىڭ اسكەري جانە داعدارىسقا قارسى دايىندىق كافەدراسىنىڭ باستىعى، جەدەل ىزدەستىرۋ جانە رەجيم قىزمەتى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى بولعان ول بۇگىندە شىراقبەك قابىلباەۆ اتىنداعى قوستاناي اكادەمياسىنىڭ تاكتيكالىق ارنايى دايارلىق كافەدراسىنىڭ باستىعى لاۋازىمىندا. مۇندا دا ابىروي مەن بەدەلدەن كەندە بولعان جوق. قۇقىق قوعاۋ ورگاندارىندا اتقارعان كوپ جىلعى قىزمەتى ەلەنىپ، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن» بەلگىسى، ادىلەت مينيسترلىگى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ ءىى دارەجەلى ء«مىنسىز قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىن يەلەنگەن.

الەكساندر يۋرەۆيچ ءۇشىن كىندىك قانى تامعان جەرى – تورعاي سەلوسىنىڭ ءجونى قاشاندا بولەك. اۋدان ورتالىعىنداعى يۆانوۆ اتىنداعى ورىس مەكتەبىندە وقىپ، بىتىرسە دە، ەس بىلگەننەن جەرگىلىكتى قازاقتىڭ قارادومالاق بالالارىمەن كادىمگىدەي اسىر سالىپ ويناپ، ەرجەتتى. سولارمەن ارالاسا ءجۇرىپ، قازاقتىڭ ءتىلىن ءبىر كىسىدەي مەڭگەرىپ الدى. ول قازىر سول تورعاي وڭىرىندە وسكەن ىبىراي ءامىرحانوۆ، ەرەنبول جانە تالعات الماتوۆتار، ايبەك قاپاقوۆ، اقىنبەك ارىستانوۆ سىندى بالا كۇنگى دوستارىمەن ءجيى-ءجيى باس قوسىپ، قايتا ورالماس شاقتارىن ۇنەمى ەسكە الىپ وتىرادى. تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ وسكەن وسى دوستارى عوي، الەكساندر سمەتانوۆسكيدى ەركەلەتىپ، لاقاپ ات قويىپ العان (ول تۋرالى اڭگىمە سوڭىندا ايتامىز). بىراق وعان كەيىپكەرىمىز شامدانبايدى، تەك جىميادى دا قويادى.

بۇگىندە الەكساندر وتباسىندا اسەل جانە سابينا اتتى قىزداردى تاربيەلەپ، ماپەلەپ ءوسىردى. ءىىم قوستاناي اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى اسەل اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ قوستاناي قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارادى. ال ءسابينا ەكاتەرينبۋرگتە ورنالاسقان رەسەيدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ب. ەلتسين اتىنداعى فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ماماندىعى بويىنشا 3-كۋرستا وقيدى.

جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىن بەرىك ۇستاناتىن وتباسى تۇڭعىش قىزدارىن قازاقتىڭ ءجون-جورالعىسىمەن ۇزاتىپتى.

اركەز مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاناشىرى بولىپ جۇرەتىن الەكساندر سمەتانوۆكسكي وڭىردە وتكىزىلەتىن ءتۇرلى ءتىل سايىستارىنا قاتىسىپ تۇرادى. بىردە ءىىم قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىندە وتكىزىلگەن مەملەكەتتىك تىلگە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سايىستا تازا قازاقشا ءسوز سويلەپ، جينالعان جۇرتتى تاڭعالدىرعان بولاتىن. وسى سايىستا ول جيىرماعا جۋىق ماقال-ماتەلدى ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىمەن ايتۋ، بەلگىلى اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن مانەرلەپ وقۋ، كۇندەلىكتى قىزمەتتە پايدالاناتىن قۇجاتتاردى ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارۋ، ءوز ونەرىن كورسەتۋ سەكىلدى سايىس تاپسىرمالارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ، وزگەلەردەن وق بويى وزىق شىققان ەدى. ءسويتىپ، باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلاعان بولاتىن.

بولاشاق وفيتسەرلەردى وتانىن، ەلىن سۇيۋگە باۋلىپ، ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن الەكساندر يۋرەۆيچ: 

«قازاق ءتىلى – وتە باي ءتىل. ءتىلىمىز سوزدىك، گرامماتيكالىق قۇرىلىسى جاعىنان بولسىن دامىعان، بايىعان، ورالىمدى ءتىل. اباي قۇنانباي ۇلى، مۇحتار اۋەزوۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ سەكىلدى قازاق حالقىنىڭ الىپتارى ءتىلدى جوعارى مادەنيەت ساتىسىنا كوتەرىپ قانا قويماي، اسىل قازىناداي قۇرمەتتەدى، قاستەر تۇتتى. سول سەبەپتەن، بۇگىنگى تاڭدا قازاق ءتىلىن ارداقتاپ، ادەت-عۇرپىمىزدى ساقتاپ، ونىڭ مارتەبەسىن الەمگە تانىتۋ – ءبىزدىڭ ماقساتىمىز» دەيدى.

قازاق ءتىلىن كەيبىر قاراكوزدەردەن دە ارتىق بىلەتىن الەكساندر سمەتانوۆسكي مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋدىڭ ارقاسىندا قازىرگى دەڭگەيگە جەتىپ وتىرعانىن ايتادى. ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن جەتىستىكتەر مەن ابىروي وعان وڭايلىقپەن كەلگەن جوق، ارينە. ول وسى جولدا تىنباي ىزدەندى.

«مەكتەپ باعدارلامالارىن بىلاي قويعاندا، ءوز بەتىمشە جالىقپاي ەڭبەكتەندىم. ءتۇرلى گازەت-جۋرنالداردىڭ ءاربىر سانىن جىبەرمەي وقيتىنمىن. قازىر دە سولاي. ونداعى كۇردەلى ءسوز تىركەستەرى، تەڭەۋلەر مەن وبرازدى سويلەمدەر جادىمدا جاقسى ساقتالىپ قالۋى ءۇشىن وڭاشادا داۋىستاپ وقيمىن، – دەپ جىميدى. – سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىلارى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» مەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحابباتىن» قازاق تىلىندە تاپجىلماي وقىپ شىقتىم. وسى كوركەم شىعارمالاردى تالداپ، ونداعى ءاربىر سوزگە ەرەكشە دەن قويدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە وزىمە بۇرىن بەيمالىم تىڭ سويلەمدەرگە قانىقتىم. قازاقتىڭ شۇرايلى دا ءنارلى كوركەم تىلىنەن سۋسىندادىم. وسى شىعارمالاردى وقۋ ارقىلى قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ادەت-عۇرپىنا، سالت-داستۇرىنە تەرەڭ بويلادىم. بۇل دۇنيەلەردى كەز كەلگەن زەردەلى دە زيالى جان وقىپ، تانىسىپ شىقسا، ارتىق بولمايدى».

ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، الەكساندر سمەتانوۆسكي پاۆلودار قالاسىندا وتكەن وزگە ۇلت اراسىنداعى ايماقتىق «قازاق تىلىنە جەكە ۇلەسىم» دەپ اتالاتىن بايقاۋعا قاتىسىپ، جۇلدەلى 1-ورىندى جەڭىپ الادى. سونداي-اق ەلوردادا وتكەن وسى بايقاۋدا باس جۇلدەنى يەلەنەدى. بۇل جارىستا ول سايىستىڭ بارلىق تالابى بويىنشا الدىنا جان سالعان جوق. ونداعى ءوزىن تانىستىرۋ، ماقال-ماتەلدەردى ءبىلۋ، بەلگىلى ءبىر تاقىرىپ بويىنشا كۇندەلىكتى قىزمەتتە پايدالاناتىن قۇجاتتاردى ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارۋ، ونەر كورسەتۋ سىندى شارتتاردىڭ بارىنەن دە مۇدىرمەي ءوتتى. ءسويتىپ، ونىڭ ەسىمى ءوز سالاسى قىزمەتكەرلەر اراسىندا كەڭىنەن تانىلدى.

«تۋعان تورعايىمنىڭ قازىرگى جاعدايى مەنى دە قاتتى الاڭداتادى، - دەپ كۇرسىڭدى پوليتسيا پولكوۆنيگى. - كىندىك قانى تامعان جەردەن جىراقتا جۇرگەن ەل ازاماتتارىنىڭ ءبارى دە ءدال مەندەي تولعانىپ، اڭسايتىن شىعار... بۇلا كوڭىلىم اق سەلەۋلى دالاعا تارتادى دا تۇرادى...».

وسىلاي دەپ ءسال ءۇنسىز تۇردى دا، ءسىرا، جابىرقاي قالعان كوڭىلىن ءبىر ساتكە بولسا دا كوتەرمەككە ۇمتىلدى، بىلەم: «ايتپاقشى، ۇمىتىپ كەتپەيىك، جوعارىدا ءسوز بولعان لاقاپ اتى-ءجونىم تۋرالى ايتايىق: دوستارىمنىڭ اراسىندا كەيدە قالجىڭداپ: «الەكساندر سمەتانوۆسكي ەمەس، ەسكەندىر قايماقباەۆپىن» دەپ ايتامىن!» - دەپ كۇلدى.

ءبىز دە ەزۋ تارتتىق. پوليتسيا پولكوۆنيگىنىڭ پايىمىنا سۇيسىنگەننەن.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار