ۆيرۋس قازاقستانعا كەلمەي تۇرىپ ىسكە كىرىسكەن
2019 جىلدىڭ جەلتوقسانى. قازاقستاندىق عالىمدار قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنان باستاۋ العان قاۋىپتى ىندەت ءالى دە الەمگە كەڭ تارالا قويماعان تۇستا وسى اۋرۋدى انىقتايتىن تەست-جۇيەنى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جاريالاعان نۇسقاۋمەن ازىرلەپ شىققان بولاتىن. بۇل تۋرالى بيىلعى جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا وتكەن اتالعان ۆەدومستۆونىڭ «قازاقستان عىلىمىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى سەكتسيالىق وتىرىسىندا حابارلانعان-دى. ال تەست-جۇيە تۋرالى ونى دايىنداعان ۇيىم – ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ (ۇبو) باس ديرەكتورى ەرلان رامانقۇلوۆ:
– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى جونىندە اقپاراتتى نەبارى 10 كۇن بۇرىن تاراتتى. ال ءبىز 1 جارىم اپتادا ازىرلەپ شىقتىق. بۇعان دەيىن بىزدە ەكسپەريمەنتتىك جۇيە بولعان, سوعان سۇيەندىك. الماتىداعى ورتالىعىمىزدا ساراپتاما جاسالىپ جاتىر. ەگەر بۇل ادامنان ادامعا تارايتىن ينفەكتسيا بولسا, ءارى قاراي دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جۇمىس ىستەيدى. ساراپتاما ناتيجەسىن دە سول ۆەدومستۆو ايتادى», دەگەن ەدى. بىراق 2 ايعا جۋىقتاسا دا نەگە وتاندىق عالىمدار ازىرلەگەن تەست-جۇيە قولدانىسقا ەنگىزىلمەي وتىر؟ مۇنىڭ ءمانىسىن سول تەست-جۇيەنى دايىنداۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ۇبو الماتى فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋري سكيبا ءالى سىناقتان وتكىزىلىپ جاتقانىمەن بايلانىستىرادى.
– ءبىز تەست-جۇيەنى ازىرلەۋ تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە شىققاندا, دايىنداۋعا 10 كۇن بەردى. بىراق جۇمىس 6 كۇندە اياقتالدى. دەگەنمەن, بۇگىندە قازاقستان قىتايلىق جانە رەسەيلىك تەست-جۇيەلەردى قولدانىپ جاتىر. ويتكەنى تەست-جۇيەنى ازىرلەۋدەن گورى وندىرىسكە ەنگىزۋ قيىن. سىناقتان وتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قازىر وتاندىق عالىمدار وزدەرى ازىرلەگەن تەست-جۇيەگە سەنىمدىلىگىن سىناۋ ۇستىندە دەسەك بولادى. ياعني جاڭا تەست-جۇيە ۆيرۋستى كادىمگى تۇماۋ نەمەسە پنەۆمونيامەن شاتاستىرىپ الماي انىقتاۋ قاجەت. ءبىز تەست-جۇيەنىڭ رەفەرەنتتى ۇلگىسىن رەسپۋبليكالىق سانيتارلىق-ەپيدەميالىق ستانسامەن بىرلەسە تەكسەرىستەن وتكىزىپ, قورىتىندىعا كەلەمىز. وتاندىق تەست-جۇيە سول سوڭعى سىناقتاردان ءوتىپ, باقىلانعاننان كەيىن عانا وندىرىسكە ەنگىزىلەدى, – دەيدى بيولوگ.
ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, وتاندىق تەست-جۇيە قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن شەتەلدىك ونىمدەرمەن سالىستىرۋ ارقىلى سىنالىپ جاتىر. ويتكەنى وتاندىق ءونىم شەتەلدىك تەست-جۇيەدەن ساپاسى, انىقتاۋ, ۆيرۋستى جىلدام سەزۋ قاسيەتتەرى جاعىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم بولماۋى كەرەك.
– ءبىز 1 اي بۇرىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنەن 3 اي ىشىندە تەست-جۇيەنى تولىق وندىرىسكە ازىرلەۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويدىق. قۇجات جۇزىندەگى مەرزىمىنە قاراماستان, نەعۇرلىم ەرتەرەك, باستىسى ۋاقىتىنان كەشىكتىرمەي بىتىرۋگە بارىمىزدى سالامىز. الگىندە ايتىپ كەتكەنىمدەي, تەست-جۇيەنىڭ مودەلىن دايىنداۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس, بىراق بۇل وندىرىسكە ەنگىزىلۋدەن بۇرىن زەرتحاناىشىلىك دەڭگەيدە تەكسەرىلەدى, سودان سوڭ ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى وزگە زەرتحانالارعا سىناقتان وتكىزۋگە جىبەرىلەدى. وسى ۋاقىتتا ەلىمىزدە شەتەلدىك تەست-جۇيەمەن انىقتالعان ناۋقاستاردىڭ تەست قورىتىندىسى ءبىزدىڭ تەست-جۇيە ارقىلى قايتادان تەكسەرىلەدى, ياعني تەستى قايتالاپ, وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسىن انىقتاۋمەن اينالىسامىز. قازىرگى ناتيجەسى ءبىزدى تەك قۋانتىپ وتىر, – دەپ ءبىزدى دە قۋانتتى يۋ.سكيبا.
وزگەنىڭ ءونىمىن قىمبات باعاعا دا تاپپايمىز
ءيا, تەست-جۇيە تابىلدى, وندىرىسكە ەنگىزىلدى دەيىك. بىراق اۋرۋدى انىقتاۋدان بۇرىن الدىن الۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ءدال قازىر الەمدەگى ءار ەل ۆاكتسينا ازىرلەۋمەن الەك. قازاقستاندىق عالىمدار دا بۇل ماڭىزدى ءىستى باستادى. كوروناۆيرۋسقا قارسى وتاندىق ەكپەنى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى مەن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى (جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانى گۆاردەيسكي اۋىلى) عالىم-ماماندار دايىندايتىنىن سۇيىنشىلەگەنىمىزدە, قازاقستان عىلىمىنا كۇمانمەن قاراپ, شەتەلدىك ءونىمدى كۇتۋگە شاقىرعاندار بولدى. وعان قازاقستاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ توبىنداعى عالىم, پروفەسسور قايسار تابىنوۆ:
– ەڭ الدىمەن قولدا بار تاجىريبەنى ەسكەرىپ, كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياعا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋگە, جان-جاقتى زەرتتەۋگە جانە باستىسى تىركەۋگە كۇش سالاتىنىمدى ايتقىم كەلەدى. قازىر قوعامدا كەيبىر ادامدار شەتەلدىك فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالاردىڭ بىزگە ۆاكتسينا ساتقانىن كۇتىپ وتىرۋعا شاقىرادى. ءبىز شىندىققا تۋرا قارايىق, COVID-19 كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياسى پاندەميا دەپ جاريالاندى. ۆاكتسينا ازىرلەنىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلسە دە بۇل بارلىق ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنا, مۇقتاجدارعا تولىق جەتپەيدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ۆاكتسينا ونى ازىرلەگەن جانە وندىرگەن ەلدەر ءۇشىن قولجەتىمدى بولادى. ودان قالعانى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تىزىمىنە سايكەس, ياعني ۆيرۋس ءورشىپ تۇرعان ەلدەرگە بولىنەدى. قازاقستان قازىر (تومەنگى) تىزىمدە, اۋعانستان دەڭگەيىندە تۇر. دەمەك شەتەلدىكتەر ويلاپ تاپقاننىڭ وزىندە ۆاكتسينا بىزگە دەيىن جەتپەيدى, ءتىپتى قىمبات باعاعا دا تاپپايمىز. سوندىقتان ادامدار قازاقستاندا اتالعان ينفەكتسياعا قارسى وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن جاڭساق تۇسىنىكتەن ارىلاتىنىنا ۇمىتتەنەمىن, – دەپ جاۋاپ بەردى.
بۇعان دەيىن ءبىر كەزدەرى ورشىگەن قۇس تۇماۋىنا جانە الەمدە سوڭعى 20 جىلدا العاش رەت ءىرى قارا مالدا كەزدەسەتىن برۋتسەللەز جۇقپالى اۋرۋىنا قارسى ەكپەنى ازىرلەگەن ق.تابىنوۆ ءوزىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى 15 جىلدىق, ونىڭ ىشىندە ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندەگى 8 جىلدىق ەڭبەك وتىلىنە سۇيەنە وتىرىپ, قاۋىپتى ۆيرۋسقا قارسى وتاندىق ەكپەنى دايىنداۋعا كىرىسكەن قوس ۇيىمداعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 3 دەڭگەيى بار (ورتالىق ازيا ايماعىنداعى جالعىز) زەرتحانالارى مەن زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنا, كۇردەلى عىلىمي-تەحنولوگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتتى ماماندارعا سەنەتىنىن جەتكىزدى.
ۆاكتسينا قاشان وندىرىسكە ەنگىزىلەدى؟
بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانىنداعى وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حايرۋللا ابەۋوۆ ۆاكتسينانى ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە كەم دەگەندە
1 جىل كەتەتىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى ەكپە دايىن بولسا دا الدىمەن جانۋارلارعا ەگىلەدى. سودان سوڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءونىمدى ءوز ەركىمەن ەكپە الۋعا كەلىسكەن, بىراق كوروناۆيرۋسپەن اۋىرماعان ادامداردا سىنايدى. سىناققا كەلىسىم بەرگەن ەرىكتىلەرگە قارجى قاراستىرىلۋى مۇمكىن. ءيا, بۇل – شەتەلدە بار تاجىريبە. ايتالىق كوروناۆيرۋس كۇشەيىپ تۇرعان ۇلىبريتانيانىڭ لوندون قالاسىنداعى زەرتحانا ازىرلەپ جاتقان ۆاكتسينانى سىناقتان وتكىزۋ ءۇشىن 20 مىڭنان اسا ادام ءوز ەركىمەن كەلىسكەن. The Wall Street Journal ەرىكتىلەرگە 4,480 اقش دوللارى, ياعني 1,8 ملن تەڭگەگە جۋىق اقشا بەرىلەتىنىن جازدى.
ەكپەنى وندىرىسكە ەنگىزۋگە جىل ون ەكى اي ۋاقىت كەرەك ەكەن. ال بۇل بىزگە قازىر قاجەت. دەسە دە نەعۇرلىم تەزىرەك وندىرىسكە ەنگىزىلگەنى ابزال. وسى تىعىرىقتان قالاي شىعۋعا بولادى؟ پروفەسسور ق.تابىنوۆ مۇنداي ماسەلەنى تەك كۇش بىرىكتىرۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ايتادى.
– بۇل – ءدال قازىر بۇكىل الەمگە ورتاق پروبلەما. پروبلەماسى ورتاق ادامدار ادەتتە ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس بولعانىنا قاراماستان كۇش بىرىكتىرەدى. مىنە, سوندىقتان دا شەتەلدىك ىقپالدى ءارى كۇشتى فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە الدەقاشان كىرىسىپ كەتتى. ءتۇرلى ەلدەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, عىلىمي ورتالىقتار كونسورتسيۋم قۇرىپ, تەحنولوگيالىق پلاتفورمالارىمەن قامتاماسىز ەتىپ, تاجىريبەلەرىمەن, ءتىپتى ءوزارا اتقاراتىن مىندەتتەرىمەن ءبولىسىپ جاتىر. وسى ستراتەگيانى بىزگە دە قولدانۋ قاجەت. بۇل ءوز قوعامىمىزدىڭ عانا ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا ساپاعا سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى, – دەيدى پروفەسسور. كوروناۆيرۋسقا قارسى قازاقستاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋ توبىنداعى عالىم وتاندىق ەكپەنى دايىنداۋدا اقش پەن اۋسترالياداعى بيوتەحنولوگيالىق كومپانيالار, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
P.S.: مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پاندەمياعا قارسى ەلىمىزدەگى كۇرەس جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن ورتالىققا بارعاندا:
– قازىر بۇكىل الەمنىڭ جانە بۇكىل الەمدىك ەكونوميكانىڭ تاعدىرى عالىمداردىڭ قولىندا. بۇل ارتىق ايتقاندىق ەمەس. الەمنىڭ تاعدىرىن فۋتبولشىلار, شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى ەمەس, عالىمدار شەشەدى. ءبىز وسى جاعدايدان ساباق الۋعا ءتيىسپىز, – دەگەن ەدى. بۇدان اسىرىپ ايتا الماسپىز. تەك ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ تاعدىرى دا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ قولىندا ەكەنىن قوسا كەتكىمىز كەلەدى.
