تانىم • 26 ناۋرىز، 2020

«قاماۋلى كارانتين اينالاسى...»

979 رەتكورسەتىلدى

ءوزىمىز تۋىپ-وسكەن باتىس قازاقستان وبلىسى اقجايىق اۋدانىنداعى بازارشولان اۋىلىنىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اجەپتاۋىر بيىك وبا بولاتىن. جىل سايىن مامىر ايىندا ات بايگەسى مەن پالۋان كۇرەسى ادەتتە سول ماڭدا وتەتىن. «وبا دەگەن – وبا اۋرۋىنان ولگەن ادامداردى ءبىر جەرگە جيىپ، كومگەن جەر» دەگەندى ۇلكەندەردەن ءجيى ەستىگەسىن بە، الگىندەي وبالاردىڭ توڭىرەگىنە جاقىنداۋعا جۇرەكسىنەتىنبىز...

كوللاجدى جاساعان امەنگەلدى قياس، «EQ»

اتپەن قاشىپ قۇتىلعان...

وتكەن عاسىرلاردا ەلگە ءولىم بولىپ تيگەن وبا اۋرۋىنان تالاي اۋىلدىڭ تايلى-تاياعى قالماي قىرىلىپ قالعانى تاريحي شىندىق. ەمى جوق ەرەكشە ىندەتتەن قۇتىلۋدىڭ سول كەزدەگى جالعىز جولى – اتالعان اۋرۋدىڭ اتى ەستىلگەن جەردەن ۇدەرە كوشۋ، قاشۋ بولىپتى.

تايپاق وڭىرىندە 1890-1976 جىلدارى ءومىر سۇرگەن، ەرەكشە قاسيەتىمەن، ەمشى­لى­گىمەن تانىمال بولعان ارىستان اتا جۇمالى ۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى ءبىر قىزىق حيكايانى اقسۋاتتىق زەينەتكەر مۇرات عۇبايدۋللين بىلايشا جەتكىزەدى:

...ارىستان جىگىت كەزىندە ناعا­شى­سىنىڭ ۇيىنە قىدىرىپ بارىپتى. ناعا­شى­سى بەرىش ەكەن، بولاشاقتى بولجاپ وتى­راتىن قاسيەتى بار قارت كورىنەدى. جيە­نىنە قوي سويىپ قوناقاسىن بەرىپ، تاڭەرتەڭ:

– جيەنجان، ءجۇر، مال شىعارىپ كەلە­يىك، – دەپ ىلەستىرىپ شىعىپتى. قويدى قو­را­دان شىعارىپ جاتىپ، ءۇڭىلىپ قاراپ تۇرىپ:

– ە، جاعداي قيىن ەكەن، بالام، – دەپتى. سويتسە ناعاشىسى ءتىرى قويدىڭ جاۋىرىنىن قاراپ، كۇندىك وقيعانى بولجاي بەرەدى ەكەن.

– مەن قازىر ىشكە كىرەمىن. سەن كىرمەي تۇرا تۇر. اناۋ اۋىلدىڭ باعىتىنان ءبىر اتتىلى شاۋىپ كەلە جاتىر. سونى الىستان توقتاتىپ، قايتارىپ جىبەر. سونان سوڭ اتىڭنىڭ ايىلىن مىقتاپ تارتىپ ال دا، جەلگە قاراي قاش! – دەپتى قارت، – قۇتىلساڭ سەن قۇتىلارسىڭ. ءبىز قۇتىلماسپىز. ەلگە وبا كەلگەن ەكەن!

ناعاشىسى وسىنى ايتىپ، جيەنىنە باتاسىن بەرىپ، باق تىلەپ، ۇيگە كىرىپ كەتەدى. ارىستان قاتتى تىكسىنىپ قالسا دا ناعاشىسىنىڭ قاداپ ايتقان كورىپ­كەل­دىگىن سىناماق بولىپ، سىرتتا تۇ­رىپ كۇتەدى. الگىندەي بولماي ايتقان جا­عى­نان قۇيىن-پەرەن بولىپ شاۋىپ كەلە جاتقان بىرەۋ كورىنىپتى. حابارشىنى قا­شىق­تان ايقايلاپ توقتاتىپ، «بىلەمىز!» دەپ قايتارىپ جىبەرەدى دە، ارىستان ناعا­شى­سىنىڭ ايتقانىنا مويىنسۇنىپ، اتىن ەرتتەپ الىپ جەلگە قارسى جەلىپ جو­نەل­گەن ەكەن.

جەلمەن تارالاتىن اجال ىندەتىنەن جيە­نىن قۇتقارىپ جىبەرىپ، وزدەرى مەرت بول­عان ناعاشىسى تۋرالى ارىستان ولە-ولگەنشە ايتىپ وتىرادى ەكەن...

 

 ەسىڭدە مە، ەسىمتوبە؟!

اعام جانىبەك ايتاتىن وسى اڭگىمەنى ەستى­گەن سايىن 1913 جىلى تايپاق وڭى­رىندە، اتاپ ايتساق «ەسىم توبەسى» اتا­لاتىن جەردە (قازىرگى بازارشولان اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى ەلدى مەكەن) بولعان الاپات وبا ەپيدەمياسى تۋرالى دەرەك ويىما تۇسەدى.

حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە (1900-1926) بۇرىن ورال گۋبەرنياسى، كەيىننەن ورال وبلىسى اتالعان وڭىردە وبا ىندەتى 43 مارتە باس كوتەرىپتى. بۇگىندە ج.مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار بولىمىندە ساقتاۋلى تۇرعان «ۋرالو-كاسپيسكي كراي (ۋرالسكايا گۋبەرنيا ي بىۆشيە زەمليا ۋرالسكوگو كازاچەگو ۆويسكا ي ۋرالسكايا وبلاست) كراەۆەدچەسكي سپرا­­ۆوچنيك پو يستوري، گەوگرافي، ەكو­نوميكە ي بىتۋ رۋسسكوگو ناسەلەنيە كرايا» («جايىق-كاسپي ولكەسى»، اۆ­تور­لارى ك.ۆ.دانيلەۆسكي مەن ە.ۆ.رۋد­نيتسكي، ورال قالاسى، 1927 جىل) اتتى كىتاپتا حح عاسىردىڭ باسىندا ورال گۋبەرنياسى اۋماعىندا بولعان وبا وشاق­تارى تۋرالى تومەندەگىدەي مالىمەت كەلتىرىلەدى:

جوعارىداعى كىتاپتىڭ دەرەگىنشە، 1904-1926 جىلدار ارالىعىندا ورال گۋبەرنياسى اۋماعىندا 1585 ادام وباعا شالدىعىپ، سونىڭ 1564-ءى قازا تاپقان ەكەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ادام شىعىنى – 1904 جىلى سارايشىقتا (ول كەزدە گۋرەۆ ۋەزى ورالعا قاراعان) باس كوتەرگەن وبادا بولعان. سول جولى 416 ادام داۋاسىز دەرتتىڭ قۇربانىنا اينالىپتى. تۇتاس اۋىلداردى جايپاپ كەتكەن الاپات اپاتتىڭ قاتارىندا 1913 جىلى ەسىمتوبە مەن كالمىكوۆتا بولعان وبا وشاعى بار. سول جولى ەسىمتوبە اۋىلىندا 342 ادام وباعا ۇرىنىپ، سونىڭ بىرەۋى عانا امان قالعان ەكەن. قازاقتار «كىناز» دەپ اتايتىن كالمىكوۆ ەلدى مەكەنىنەن سول جولى 14 ادام وپات بولعان.

ارينە وبا وشاقتارىن اۋىزدىقتاۋدا سول كەزدەرى جاڭا قۇرىلا باستاعان وباعا قارسى كۇرەس ستانسالارى ەرەكشە قىزمەت جاساعان. داۋاسى، ەمدەۋ جولدارى ءالى تولىق قالىپتاسپاعان اتىشۋلى دەرتپەن ءوز باسىن قاتەرگە تىگە ءجۇرىپ كۇرەسكەن سول ءبىر ابزال جانداردىڭ ءىسى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. 1908 جىلى قازاقستانداعى تۇڭعىش وباعا قارسى زەرتحانا حان ورداسىندا اشىلسا، 1912-1913 جىلدارى جىمپيتى، كالمىكوۆ (قازىرگى تايپاق) جانە جاڭاقازان اۋىلدارىندا دا جۇمىس ىستەي باستاعان.

 حالەلدىڭ جان كۇيزەلىسى

قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى، الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ (1883-1939) ورال گۋبەرنياسىنداعى وبا وشاق­تارىن جويۋعا، حالىقتى قۇتقارۋعا، ساق­تاندىرۋعا ءبىر كىسىدەي قاتىسقان.

1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ يمپە­راتور­لىق اسكەري-مەديتسينا اكادەمياسىن ۇزدىك دارەجەلى دارىگەر اتاعىمەن، التىن مە­دال­مەن بىتىرگەن حالەل وفيتسەر رەتىندە كە­لىسىمدى مەرزىمگە اسكەري مىندەتىن وتەۋ­گە جىبەرىلگەن. الدىمەن پەرم گۋ­بەر­نياسىندا، كەيىن 2-ءشى تۇركىستان، 2-ءشى ورال كازاك-ورىس اتقىشتار باتال­ون­ىندا اسكەري كىشى دارىگەرلىك قىز­مەت اتقارادى. وسى جىلدارى ورال قالا­لىق اۋرۋحاناسىندا ءبىر جىل ما­مان­­داندىرۋ كۋرسىنان وتەدى. 1912-1913 جانە 1915 جىل­دارى وبا ىندەتىنە قار­سى كۇرەس ىسىنە قا­تىس­­تى. بۇل ەڭبەگى ءۇشىن يم­پەراتورلىق قولا مەدالمەن ما­را­پات­تا­لادى.

1913-1918 جىلدارى «قازاق» گازە­تىندە «تامىر ءدارى حاقىندا»، «سارى كەزىك – سۇزەك»، «جۇقپالى اۋرۋ حا­قىندا» سىندى كاسى­بي، الەۋمەتتىك-سايا­سي تاقىرىپتاردا ماقا­لا جاريالاپ، وزىندىك وي-پىكىرىن ءبىل­دىرىپ تۇردى. «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي كيرگيزسكوگو نارودا» («قازاق حال­قى­نىڭ ىشىندەگى وبا ىندەتىمەن قالاي كۇرەسۋگە بو­لادى؟» 1916 جىل) دەگەن كىتابى ءوز كە­زىن­دە وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەستىڭ ءادىس-تاسىل­دە­رىن تۇگەل قامتىعان ەڭبەك بولدى.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ جوعارىدا اتال­ع­­ان ەسىمتوبەدەگى الاپات ىندەتتىڭ ناق ورتا­سىندا بولعانىن ىعىلمان شورە­ك­ۇ­لىنىڭ «وبا» دەپ اتالاتىن ولەڭى­نەن كورەمىز. «حالەلدىڭ اتىنان» شىعا­رىل­عان ولەڭنىڭ كىرىسپەسىندە «1913 جىلى كال­مىكوۆ قالاسىنىڭ ەسىم­تو­بە­سىنەن وبا اۋرۋى شىققاندا ىشىندە بول­عان دارىگەردىڭ جان كۇيزەلىسى» دەگەن تۇسى­نىك­تە­مە بەرىلىپتى:

بيسميللا، ءسوز باستايمىن قالام الىپ،

اق قاعاز، سياساۋىت تامام الىپ.

جىلىندا مىڭ توعىز ءجۇز ون ءۇشىنشى

كوپ حالىق اپات تاپتى نازالانىپ.

الاشا، ماسقار، تانا رۋلارى،

سارباستى، ەسىمتوبە تۇرۋلارى.

جاقسىباي، دەندەردەن دە كوپ كىسى ءولدى،

شاشىراپ قازالىعا جۇعۋلارى.

جىگىتتەر، دەي كورمەڭدەر قازا قايدان،

ءجۇزىڭدى راۋشان ەتكەي كۇن مەن ايدان.

ۇشىراپ وسى اپاتتان كوپ كىسى ءولدى

قىزىلجار، دەندەر مەنەن

جاقسىبايدان.

اپاتتى جامان اتاپ تاپتىق حابار،

پوچتالون، تەلەگرامم ءجۇرىپ شابار.

جادى ەتىپ ءبىر اللانى ءبىز دە تۇردىق

ساقتا دەپ پازىلىڭ كەڭ قادىر-جالەل.

دوكتوردىڭ قىزمەتىندە

تۇردىق ءدايىم،

كۇن بولدى زاماناقىر قايعى-ءۋايىم،

ساعىندىق ۇلكەن-كىشى ەل ادامىن

قۇربىنىڭ، اعا-جەڭگە قىزىل ءشايىن.

كىنازدىڭ بارىپ تۇردىق قالاسىنا،

قامالعان كارانتين اراسىنا.

اۋىلدان مال تابام

دەپ شىققانمەنەن،

وي ءتۇستى جىگىتتەردىڭ ساناسىنا.

قۋادى جالعان دۇنيە ادامزاتتى

تىرشىلىك قىزىعىندا بالدان ءتاتتى.

كومۋگە جەر قازۋشى بولماعان سوڭ

ولىكتى ءجۇز ەلۋدەن وتقا جاقتى.

اسپانعا ءتۇتىن شىقتى بۋداق-بۋداق،

توماردى كاربولكەمەن سالعان تۋراپ.

يەسى ءولىپ، ءتورت ت ۇلىك مال

توزىپ كەتتى

اقكولدىڭ باقاسىنداي ۋلاپ-شۋلاپ.

قاپ-قارا ءتۇتىن شالعان زىلماڭكەلەر

ادىرە قىر باسىندا قالدى قۋراپ.

كورەمى كوز الدىندا ويران ءۇيدى

مال قالىپ، قوجا باسىن جويعان ءۇيدى.

ىزبىراي، زىلماڭكەسىن – ءبارىن جاعىپ،

قارايتىپ كەرەگەسىن قويعان ءۇيدى.

كوبى ءولىپ، ازى قالدى وسى دەرتتەن،

كەم ەمەس ءۇشبۋ اپات جانعان ورتتەن.

سەكىلدى قارا سيا جۇققىشتىعى

اقىرى سەبەپپەنەن داعدىر جەتكەن.

حال بىلگەن، باتا وقىعان ادامداردىڭ

ءبارى دە ۇلەس الدى كەلگەن-كەتكەن.

قاماۋلى كارانتين اينالاسى

بۇل اپات مارقۇمدارعا بولدى وكتەم.

قايعىعا قاسىرەتپەن ازا بەرىپ

كۇيىنىپ ءسوز سويلەيمىز جازا بەرىپ.

ءدۇنيا، ادىرا قالساڭ ءبارى سونداي

ۋاقىتسىز ءشاي ىشپەيمىز قازا كورىپ.

تارتادى سانيتارلار سالىپ ىرعاق،

قۇر كەۋدە سۇيرەلەدى جەردى تىرناپ.

جينالىپ كوپ اعايىن قاۋىم بولىپ،

كۇن قايدا قۇران وقىر مولدا جيناپ.

جىگىتتەر، ارمانى جوق

ولگەن جاننىڭ –

اق جۋىپ، جانازا وقىپ

كومگەن جاننىڭ.

اي جاتتى كەيبىر ادام ءىسىپ-ءشىرىپ،

قىزىل يت كەۋدەسىندە ولگەن مالدىڭ.

كوز كوردى مۇنداي ءتۇرلى

عالاماتتى-اي،

جۇرەمىز دۇنيە قۋىپ سالاماتتا-اي.

ب ۇلىنگەن توپ-توپ بولىپ كوپ ادامدار،

سەكىلدى قيامەتتىڭ عالاماتى-اي.

ساۋ بولەك، اۋرۋ بولەك، ولگەن بولەك،

اينالا قاراۋىل تۇر ءدوپ-دوڭگەلەك.

اراننان قارعىپ وتكەن سۇر كيىكتەي

قاتىسقان قازا تاپتى ەلدەن بولەك.

باتىرلىق تىرلىك ەمەس

بولماي قورقاق،

ولگەندەر تولىپ جاتىر

بولىپ ورپاق.

قازاسىز بالا-شاعا ءتىرى قالدى،

سەكىلدى جۇتتان شىققان

بۇزاۋ-تورپاق.

بۇل دەرتتەن مىرزا-بايلار،

ءبارى دە ءولدى،

بەلگىلى جاسى جەتكەن كارى دە ءولدى.

قىزىل تون، يىق ىشىك، جىبەك كيىپ،

جاس جاندار قاسىرەتپەن جانىپ ءولدى.

ميراسقور بۇل ساپاردا بايىپ قالدى،

سەكىلدى ءوردى جايلاپ مالى كەلگەن.

بىرەۋلەر جانتالاسىپ، ساسىپ ولگەن،

قاسىرەت قارا تۇمان باسىپ ولگەن.

اسىل زات، جيعان اقشا، جيھازدارىن

جاسىرىپ ءار ورىنعا شاشىپ ولگەن.

قيعاش قاس قىزدار ءولدى قارقاراداي،

تىزدىرگەن مانەتتەرى جالتىراپ-اي.

تاعدىرعا بايبىشە دە مويىنسۇندى،

عالاجسىز اق ماڭدايى

جارقىراپ-اي.

قيىلعان قىرشىنىنان جاس ادامدار،

ولىمنەن حابارى جوق ماس ادامدار.

سۇپىلار، قاجى-مولدا، ءبارى دە ءولدى،

حالقىنا يناباتتى باس ادامدار.

بۇلاردىڭ اقىراپ-قاۋىس اجال

ايى-اي،

تابىلعان بۇل وقيعا قازالى ايى-اي.

جىگىتتەر، ءبىر قۇدايدان سۇرانالىق،

وسىنداي تاپ بولماعاي پالە-جاي-اي.

قايعىلى قازى، قارتا شايناعاننان

ۋايىمسىز ارتىق ەكەن قارا ءشاي-اي.

(ىعىلمان شورەك ۇلى، «ارىس» باسپاسى، الماتى، 2001 جىل، اتىراۋ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپحاناسى، 194-197 بەتتەر).

مىنە، ءبىر اۋىلدى تىپ-تيپىل قىلعان وبا­نىڭ بىزگە بەلگىلى تاريحى وسىنداي. بۇگىن الەم جۇرتىن ابىگەرگە سالعان كورو­نا­ۆيرۋس ىندەتى تۇسىندا بۇدان عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن بول­عان وقيعانى ەسكە الا وتىرىپ، قاۋىپ كوپ، مۇمكىندىك از كەز­دە اجالمەن ار­پالىسقان اق جەلەڭدى جانداردىڭ رۋ­حىنا باس يەمىز.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار