ءوزىنىڭ سىرعا تولى ليريكالىق اندەرىمەن حالقىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان كومپوزيتور اقان قورامسا ۇلىنىڭ ءومىر-تاعدىرى دا «سۇيەگى جانۋاردىڭ جىلقىدان جات...» دەپ سۋرەتتەلگەن قۇلاگەرىمەن بايلانىستى. سول سەرى مەن سايگ ۇلىكتىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى م.جۇماباەۆ, ءى.جانسۇگىروۆ, س.ءجۇنىسوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ت.ب. اقىن-جازۋشىلاردىڭ جازبالارى مەن كوركەم شىعارمالارى ارقىلى جەتىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني ومىرىندە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندەگى سيۋجەتتىك قۇرىلىمى مەن بايانداۋ مانەرى, اقان تراگەدياسىنىڭ بەينەلەنۋ شەبەرلىگى جونىندە ورنى بولەك ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا ساحنالاندى. مۇنىڭ ەڭ ءبىرىنشى جاڭالىعى – اتالعان شىعارمانىڭ جالپى قازاق تەاترىندا العاش رەت قويىلۋى. سوڭعى ۋاقىتتا «قاراگوز», «فاريزا», ت.ب. سپەكتاكلدەرىمەن رەجيسسۋرا ونەرىندە قولتاڭباسى قالىپتاسىپ, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق باعىتىن تانىتىپ ۇلگەرگەن رەجيسسەر فارحاد مولداعالي پوەماعا جاستىق كوزقاراسپەن, بۇگىنگى كۇننىڭ كوركەمدىك-ساحنالىق تالابىمەن كەلىپتى.
شىمىلدىق اشىلعاندا ۇزىن قارا كيىمدەگى قاناتتى مەن قارت اقان قاتار كورىنەدى. قاناتتى – قۇلاگەردىڭ باسىنا تۇسكەن ءولىم جانە اقان باسىنداعى قايعى رەتىندە سويلەيتىن سيمۆولدىق بەينە. قويىلىم ەكسپوزيتسياسىندا ايتىلاتىن ونىڭ سوزىنەن كوكشەتاۋ باۋرايىندا جۇرگەن «پەرىنىڭ» وسىعان دەيىنگى ومىرىنەن ءبىر ءسات حابار العانداي بولامىز. ودان ءارى سول كوكشەنىڭ سۇلۋ تابيعاتىنان سىر شەرتكەندە ساعىنايدىڭ اسىنا جينالعان حالىق «ماڭماڭگەر» ءانىن زاماناۋي ۇلگىدە ايتا ءجۇرىپ, كەلەسى ارەكەتتە جەردە جاتىپ, قولدارىنىڭ اسەم قيمىلدارىمەن بىردە شالعىن ءشوپتىڭ, جايقالعان گۇلدەردىڭ, ەندى بىردە اعىپ جاتقان وزەن-كولدەردىڭ بەينەسىن بەرەدى. بۇل پلاستيكالىق قيمىلداردىڭ بارلىعى مۋزىكانىڭ اۋەزدى ۇنىمەن بايلانىستا ورىندالىپ, قازاق جەرىنىڭ سۇلۋلىعىنان, حالىق داستۇرىنەن سىر شەرتەدى جانە مۇندا حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان اقان اندەرىنىڭ اسقاق رۋحى بار.
ءبىر-بىرىنە ءۇزىلىسسىز جالعاسقان كەلەسى كورىنىستە ساعىنايدىڭ اسىنا الىستان كەلگەن اقاننىڭ حابارى جەتىپ, بۇعان دەيىن تەك اتىن عانا ەستىگەن قۇلاگەردىڭ كەسكىنىنە كوڭىلى تولماعان توبىردىڭ «سالپى ەرىن, سالا سۇيەك, سالبىر تىرسەك» دەسكەن سىنى مەن ءاجۋا كۇلكىسىنە كۋا بولامىز. وسى تۇستاعى ات سىنشىسى كۇرەڭبايدىڭ: «...الدىنان ۇمتىلعاندا اڭ قۇتىلماس, ارتىنان جونەلگەندە جەتپەس جىلقى!» دەگەن بولجامى ولاردىڭ كوڭىلىن ساپ باسادى. جىلقى بالاسىن سىرتقى تۇرپاتى مەن دەنە قيمىلىنان-اق تانيتىن وسى تاجىريبەلى ساۋەگەيدىڭ رولىندەگى ساعىزباي قارابالينگە بەرىلگەن تراكتوۆكادا رەجيسسەر تۇلپاردى ۇركىتۋ ارقىلى ونىڭ بولمىسىن تانۋدى جۇكتەگەن. اكتەر قايتا-قايتا قامشى سىلتەگەندە قۇلاگەر وقىرانىپ, سەكىرە شاۋىپ, جانىنا بوتەن ادامدى جولاتپايتىن اساۋلىعىن بايقاتادى. نەگىزىنەن «كۇرەڭباي كوزى تۇنىپ كوپ قادالدى» دەپ جازعان ءى.جانسۇگىروۆ بويىنشا سىنشى الدىندا تۇرعان اتقا كوزىن ءسۇزىپ, تامسانىپ قاراپ قالۋى كەرەك-ءتىن. بۇل جەردە ف.مولداعاليدىڭ رەجيسسەرلىك ماقساتى – قۇلاگەردىڭ مىنەزىن, وزگەشە جاراتىلعان تەكتىلىگىن بارلىعىنان بيىك كورسەتىپ, ونىڭ يەسىنە دەگەن ادالدىعىن بايقاتۋ بولعان. دەگەنمەن «اتاعى ءۇش جۇزگە جايىلعان» سايگ ۇلىكتىڭ وزىنە عانا ءتان قاسيەتىن تانۋ ءۇشىن وعان قامشى سىلتەۋ قازاق داستۇرىنە جات, ءتىپتى ونداي قيمىل ارتىق تا.
وسىنداي وقيعاسى ادام مەن جانۋار اراسىنداعى قاقتىعىسپەن وربىگەن سپەكتاكلدە رەجيسسەر ساحنانىڭ وڭ جاعىنا باتىراشتى, سول جاعىنا اقاندى ورنالاستىرىپ, ميزانستسەنانى ادەمى قۇرعان. سول ساحنادا باتىراشتىڭ رولىندەگى تاجىريبەلى اكتەر راحمان وماروۆتىڭ ويىنى وزگەشە اسەر قالدىردى. كەربەزدەنە باسقان ءاربىر قادامى, اقاننىڭ ونەرىن, ونىڭ ادامي كەلبەتىن مويىندامايتىن كەسكىنى, قۇلاگەردى كورگەندەگى ىشكى الەمىندە ويناقشىعان ارامزا ويدىڭ ۇشقىنى اكتەردىڭ كوزىندەگى وتتان بايقالادى. كۇرەڭباي «وزبايدى جۇگىرگەندە جىلقى مۇنان» نەمەسە «ەگەر دە شىن جىلقىنى مەن تانىسام, حاق مۇنىڭ قىرىپ-جويىپ بايگە الماعى» دەپ قۇلاگەرگە ماداق ايتقاندا بەت-ءجۇزى قۇبىلىپ, جارىلارداي ءىسىنىپ تۇرعان باتىراش – ر.وماروۆ اقانعا سول وتتى كوزىمەن ۇشقىن شاشا جالت قارايدى. بۇكىل قازاق جۇرتى ماقتاعان تۇلپاردىڭ كىسىنەگەن سۇلۋ ءۇنى قۇلاعىنا قايتا-قايتا ەستىلگەن بي اعاش توسەگىندە اۋناپ, دوڭبەكشىپ جاتا المايدى, بىردە تۇرىپ, بىردە قايتا جاتىپ, قاراڭعى تۇندە الاسۇرىپ, ءوزىنىڭ ىشكى ويىمەن ارپالىسادى. بۇعان دەيىن بارلىق اتاق پەن ابىرويدى ءوزى عانا يەلەنىپ جۇرگەن ونى وسىلايشا قالتىراتىپ وتكەن ەرتەڭگى بولاتىن بايگەدە «قۇلاگەر وزىپ كەلەر» دەگەن قورقىنىشتى وي مەن جۇيكەسىن جاۋلاپ العان ۇرەي بولاتىن. باتىراش – ر.وماروۆتىڭ ىشتەگى سول كۇيىنىشتى سىرتقا دىرىلدەگەن دەمىمەن شىعارۋ ارەكەتى مەن «قاپ, قاپ, قاپ!!!» دەگەن وزەكتى ورتەگەن ايعايى قاتار بەرىلىپ, كەيىپكەردىڭ مىنەزىن جوعارعى نوتادان ءبىر-اق شىعاردى. قۇلاگەر ءولىپ, كوكتۇيعىن ءبىرىنشى كەلگەندە دەگەنىنە جەتكەن توعىشار ءبيدىڭ ەزۋىنە كۇلكى ءۇيىرىلىپ, ورداسىندا توي-دۋمان, جەڭىسكە قۋانعان توبىردىڭ قۋانىشتى اندەرى ەستىلەدى. ال قايعىدان قان جۇتىپ, ادام اتاۋلىدان باز كەشكەن اقاننىڭ زارىنا ءوزىن كىنالاعانداي كوزىنە جاس تولعان باتىراشتىڭ وكىنىشى تاعى دا «قاپ, قاپ!» دەگەن سوزبەن عانا بەرىلەدى. ارينە ونىڭ بۇدان باسقا ايتار ءسوزى دە جوق ەدى. مۇنىمەن اكتەر التاي ءبيىنىڭ بايلىقتىڭ, بارلىقتىڭ, اتاقتىڭ بۋىنا قانشا ماستانعانىمەن ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادامي قاسيەتىنىڭ بارىن اڭعارتادى. وسىنداي كونتراستىق ويىن بەدەرى ر.وماروۆتىڭ ورىنداۋشىلىق مانەرىنىڭ وزگەشەلىگىن تانىتادى. سونداي-اق, وسى باتىراشتىڭ كيىم ۇلگىسى كەلىستى پىشىلگەن. تۇلكى جاعا, كەڭ ەتەك, بارقىت شاپان كەيىپكەردىڭ ەشكىمدى كوزگە ىلمەيتىن تاكاپپار بولمىسىن, ونىڭ قازاق دالاسىنداعى الەۋمەتتىك ورنىن ايقىنداپ بەرگەن.
ال اقاننىڭ رولىندەگى ءتۇر-تۇلعاسى كەلىسكەن ەدىل رامازانوۆ – وزىنە ءتان ادەمى قوڭىر داۋسى بار ونەرپاز. ول اقاننىڭ «ماڭماڭگەر», «شىرماۋىق», «قۇلاگەر» اندەرىن كەلىستى ورىنداۋىمەن كورەرمەنگە ەرەكشە اسەر ەتتى. ءولىپ جاتقان قۇلاگەردى كورگەن اقان – ە.رامازانوۆ العاشىندا ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي تەرىس اينالىپ, از كىدىرىستەن (پاۋزا) سوڭ قايتا ورالىپ, تۇلپارىنىڭ جانىنا كەلگەننەن كەيىن عانا بولعان جاعدايدى تۇسىنەدى. وسى تۇستا اكتەر سەرىنىڭ ءىشتى جارىپ شىققان قايعىسىن كورسەتە المادى. ە.رامازانوۆتىڭ اقانى قانداي قايعى بولسا دا كونگەن, كوتەرە الاتىن, جالعىز سەرىگىنەن ايىرىلسا دا سىر بەرمەيتىن, قانداي قايعى-قاسىرەت بولسىن ىشتە ساقتاي الاتىن ادام بولىپ شىققان. اكتەردىڭ «باي-باي, باي-باي!!!» دەگەن ايعايمەن عانا جوقتاۋى, ناقتىسىن ايتقاندا, سەرىنىڭ قايعىسىن بىلدىرۋگە ءىشتى ورتەگەن كۇيىنىشپەن, وزگەشە ەموتسيامەن, پسيحولوگيالىق كۇيزەلۋ جولىمەن ەمەس, كەرىسىنشە سىرتقى ادىسپەن, داۋىس-ءۇنىنىڭ بارىنشا باسىمدىلىعىمەن كەلۋى كەيىپكەردىڭ بولمىسىن اشىپ بەرە العان جوق. قۇلاگەر ولگەننەن كەيىنگى ءوز ەلىنە كەتۋگە ىڭعايلانعان ساتىندە اقان باتىراشقا قاراي باعىتتاپ, اششى زاپىرانعا تولى «قۇلاگەر» ءانىن ورىندايدى. ءجاي سارىندا باستالىپ, ورىستەي كەلە اششى وكسىككە ۇلاسقان بۇل اۋەن بىرتە-بىرتە سوزىلىپ, اۋىرلاي تۇسەدى, ءسويتىپ قانىپەزەر بيگە قاتال ۇكىم شىعارعانداي بولادى. دەگەنمەن اكتەر ومىردە جان جولداسى, قيماس سەرىگى بولعان سول سايگ ۇلىكتىڭ كۇيىگىنەن, قۇسالىقتان ولگەن, جازبالاردا «ادامنىڭ پاديشاسى» دەپ سۋرەتتەلگەن اقاننىڭ تراگەديالىق كۇيىن جەرىنە جەتكىزە المادى.
كەرىسىنشە, ماقسات ءسابيتوۆتىڭ دەنە ءبىتىمى, اياق-قول قيمىلدارى, كۇرەڭبايدى جانىنا جاقىنداتپاعان اساۋ مىنەزى, جەر تارپىپ كىسىنەۋى تەكتى جانۋار – قۇلاگەردىڭ زور كەيپىن كەسكىندەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. اكتەر شاشىنىڭ ءبىر جاعىن تىم قىسقا الدىرىپ, كەلەسى جاعىن وسىرگەن. قۇلاگەردىڭ جالىن بىلدىرەتىن تولقىندى وسى شاش ۇلگىسىنىڭ ءوزى ۇلكەن ءرول اتقارىپ تۇر. شىعارماداعى مەجەلى جەرگە كومبەگە قاراي ويىسقاندا وزا شاۋىپ, باسەكەلەستەرىنىڭ ەڭ الدىندا كەلە جاتقان قۇلاگەر – م.ءسابيتوۆتىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق رۋحتى ونىڭ ماتىننەن تىس ايتىلعان م.جۇماباەۆتىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن!», س.تورايعىروۆتىڭ «شاكىرت ويى», «الاش ۇرانى» ولەڭدەرىنەن بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل – قايتكەندە العا ۇمتىلىپ, ءوزىنىڭ داعدىسىنا اينالعان تەك جەڭىسكە جەتۋ ماقساتىن العا قويعان جانۋاردىڭ, دالىرەك ايتقاندا جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن الاش ارىستارىنىڭ كەيىنگى ۇرپاعىنا قالدىرىپ كەتكەن امانات-ۇرانى بولاتىن. رەجيسسەر كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الماي كەتكەن, تۋعان جەرى مەن حالقىنىڭ جارقىن ءومىر جولىنا بارلىق كۇشى مەن قايراتىن جۇمساعان الاشتىڭ اردا ازاماتتارىنىڭ ارمان-مۇراتىن سولارمەن تاعدىرلاس قۇلاگەردىڭ وسى سوزىنە سىيعىزا بىلگەن.
سول سياقتى اسىل تۇقىمدى كوكتۇيعىننىڭ رولىندەگى ەرلان كارىباەۆ تا – ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى قالىپتاسقان, شىڭدالعان, كەسكىندەيتىن قاھارماندارىن قيال قالىبىندا ابدەن تانىپ بارىپ ساحناعا شىعاراتىن ونەرپاز. اتالعان قويىلىمداعى سوڭعى بەس جىل بويى بايگەنى ەشكىمگە بەرمەگەن كوكتۇيعىن – ە.كارىباەۆتىڭ كوزىنىڭ استىمەن سۇزىلە قاراسىنان, ساحنالىق ارەكەت-قيمىلىنان قۇلاگەر سىندى دۇلدۇلمەن عانا تەڭ كەلەتىن قاسيەت بايقالادى. مۇنى اكتەر ساحنا ورتاسىنداعى جارىق تەك ەكى تۇلپارعا عانا تۇسىرىلگەن كورىنىستە اياعىن كوتەرىپ, ءسال يىلگەن يشاراتپەن اڭعارتىپ وتەدى.
سپەكتاكلدە قۇلاگەردىڭ ولگەنىن ەستىگەن ساعىناي كەمپىرىنىڭ باتىراشتى «سۇيەگىمە داق ءتۇسىردىڭ!» دەپ قامشىمەن سابايتىن تۇسى بار. قازاق جەرىندەگى فەودالدىق ۋاقىتتىڭ قالىپتاسقان ستەرەوتيپى بويىنشا بۇل ارەكەت دۇرىس ەمەس. الايدا بۇگىنگى بۋىن وكىلى ف.مولداعاليدىڭ تۇجىرىمىندا جاھاندىق ۋاقىتتا قارقىندى دامىپ جاتقان گەندەرلىك ساياساتقا جۇگىنۋ سيپاتى بار سياقتى. قالاي بولعاندا دا بۇل ارەكەت حاس شەبەر ليديا كادەنوۆانىڭ ويىنىندا اقتالعان. اكتريسانىڭ جارقىن, تازا داۋسىنان, قازاق ايەلدەرىنە ءتان بيازى ءجۇرىس-تۇرىسىنان, زامانىندا «جارتى پاتشا» دەپ دارىپتەلگەن كەرەيدىڭ ءبيى ساعىناي ولگەنىمەن اقسۇيەكتىك ورتانىڭ وزىندىك تىنىسىنا ۇيرەنىپ قالعان, بيلىكتى قولىنان بەرمەيتىن بايبىشەنىڭ بيىك بولمىسىن كوردىك.
ف.مولداعالي وسىنداي درامالىق قايشىلىقتارعا تولى سپەكتاكلدىڭ جانرىن
«ساۋند-دراما» دەپ العان.
ساۋند-درامادا باسىمدىلىق مۋزىكاعا, ءۇن مەن دىبىسقا نەگىزدەلەدى. بۇل – 2003 جىلى رەسەيلىك رەجيسسەر ۆلاديمير پانكوۆتىڭ «كراسنايا نيت» سپەكتاكلىمەن بىرگە پايدا بولعان جانر. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنىڭ ناقتى انىقتاماسى جوق. بەلگىلىسى, شىعارماداعى وقيعالار جەلىسى, ءاربىر كورىنىستەگى ارەكەت-قيمىلدار مۋزىكانىڭ نەمەسە اكتەردىڭ ۇنىمەن, قولدانىلاتىن رەكۆيزيتتەردىڭ دىبىسىمەن پاراللەلدىكتە ءۇن قاتۋى ءتيىس. جالپى قازاق تەاترلارىندا بۇل جانردىڭ نەگىزگى انىقتاماسىن اقتايتىن كوركەم دۇنيەلەر ساحنالانا قويماعانىمەن, ف.مولداعاليدىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى وسى كوركەم باعىتتى ەلىمىزدە جالعاستىرۋعا, دامىتۋعا نەگىزدەلىپ وتىر. ول پوەزيالىق شىعارمانىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرىن باستان-اياق ارەكەتكە قۇرىپ, ءسوز بەن ساحنالىق قيمىل-قوزعالىستاردى وسى قويىلىمعا ارنايى شاقىرتىلعان «Steppe sons» ەتنو-مودەرن دجاز توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى ءتۇرلى اسپاپتىق دىبىستارمەن تىعىز بايلانىستىرا بىلگەن.
سول سياقتى سپەكتاكلدە مىڭ ءۇش ءجۇز تۇلپار قاتىسقان بايگە كورىنىسىندەگى جوعارىدان تۇسىرىلگەن ات تۇياقتارىنىڭ دىبىستىق اسەرى ەرەكشە. ولاردى ەكى-ەكىدەن قولىنا ۇستاعان ورىنداۋشىلار جەرگە سوعۋ ارقىلى اتتاردىڭ شابىسىن بەرەدى. دوداعا قاتىسقان اتتاردىڭ كەيپىن كەسكىندەگەن اكتەرلەردىڭ اسەرلى «شابىسى» ماعىنالى ريتمگە, كۇمبىرلەگەن مۋزىكا ۇنىنە, قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا كوسىلە شاپقان تۇلپارلاردىڭ اياق دىبىسىنىڭ دۇبىرىنە نەگىزدەلگەن. وسى كورىنىستە راسىمەن دە «باسقان جەرى ويىلىپ, شۇڭقىر بولىپ قالاتىن» قۇلاگەردىڭ ەرەكشە شابىسى كورەرمەننىڭ رۋحىن وياتىپ, تۇلپارلار تۇياعىنىڭ ءدۇبىرى ءى.جانسۇگىروۆ ءماتىنىنىڭ ساحنالىق جاندى ۇلگىسىن كورسەتتى. قۇلاگەردى اتقاندا مىلتىق داۋسىنىڭ, قىزىل جارىق پەن جوعارىدان قۇلاعان تاعالاردىڭ قاتار بەرىلۋىنىڭ ءوزى رەجيسسەردىڭ تەاترلىق مەتافورانى ورىندى قولدانعانىن ايعاقتايدى. ياعني تاعانىڭ شاشىلۋىندا ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي «جاماندىق, ساتسىزدىك, جولى بولماۋشىلىق» دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل جەردە شىعارمانىڭ يدەياسى, ونىڭ مازمۇنى تەك قۇلاگەردىڭ ءولىمىن عانا باياندامايدى, كەرىسىنشە ساحنالىق جۇيە اۆتورى ءارى رەجيسسەر ف.مولداعاليدىڭ تۇجىرىمى ءيىسى قازاققا تانىس سۇڭعىلا جانۋاردىڭ تاعدىرى ارقىلى اۆتور ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ ءۇنىن جەتكىزۋ بولعان.
جالپى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنا «قۇلاگەر» سپەكتاكلىنىڭ قوسىلۋى جاقسى اتتى ەر جىگىتتىڭ ارى, باعى دەپ سانايتىن قازاق كورەرمەنى ءۇشىن ايتارلىقتاي جاڭالىق بولدى. مۇندا جاستىق لەپ, وتانشىلدىق رۋح, جاقسى مەن جاماندى, اق پەن قارانى تارازىلايتىن ادام بويىنداعى گۋمانيستىك ولشەم, ادىلدىكتى تۋ ەتكەن حالىق تاعدىرىنىڭ شىنايى بەينەسى بار. سوندىقتان ف.مولداعالي مەن قويىلىمعا قاتىسۋشى ورىنداۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق تاندەمى كەلىستى ونەر تۋعىزدى دەپ ايتا الامىز.
زۋحرا يسلامباەۆا,
ونەرتانۋ كانديداتى, ت.ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى, تەاترتانۋشى
