ءۇش اۋداننىڭ ورنىنان قۇرالعان
عابيت مۇسىرەپوۆ اۋدانى 1997 جىلى بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ رۋزاەۆ, كۋيبىشەۆ جانە چيستوپولە اۋداندارىنىڭ قوسىلعانىنان قۇرالعان. 2002 جىلى قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي وعان جازۋشىنىڭ اتى بەرىلگەن. وعان دەيىن «تسەليننىي» دەپ اتالاتىن. شىنىندا وسى اۋماققا تىڭگەرلەر كوپ كەلگەن. اۋىلداردىڭ اتاۋىندا ولاردىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. (ستاۆروپولە, تسەليننىي, چەرۆوننىي, ت.ت.) اۋدان ورتالىعى نوۆويشيمكا – قىزىلجاردان 270 شاقىرىمداي جەردە.
اۋدانداعى 43 مەكتەپتىڭ جەتەۋى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى جانە 2-3 ارالاس مەكتەپ بار. 42 مىڭداي حالىقتىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى ەندى عانا ءۇشتىڭ بىرىنە جەتىپتى. اتىن العانىمەن اۋداندا ع.مۇسىرەپوۆكە نە الاڭ, نە كوشە اتى بەرىلمەگەن, ەسكەرتكىش تۇگىلى ءالى ءبىر بيۋست تە قويىلماپتى. ونىڭ ءبارىن جازۋشىنىڭ ەكى جىلدان كەيىن اتالىپ وتىلەتىن 120 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ جوسپارىنا ەنگىزەمىز دەگەن سوزدەر ايتىلدى.
اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ تۇرعان اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى. ولاردىڭ جوعارى تابىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – سىرتتان كەلگەن ينۆەستوردىڭ كۇشىمەن ەمەس, بۇرىنعى كەڭەستىك قۇرىلىمداردى ۇستاپ قالىپ, دامىتۋدىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزۋى. ءبىز سونداي قۋاتتى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «تسەليننىي» جشس-نە جول تارتتىق.
«تسەليننىي» اۋىلىندا
اتىنان بەلگىلى بولىپ تۇرعانىنداي بۇل اۋىلدىڭ قازىعى تىڭ كوتەرۋ جىلدارىندا قاعىلدى. اۋدان ورتالىعىنان 100 شاقىرىمداي جەردە, وبلىستىڭ ەڭ باتىس شەتىندە ورىن تەپكەن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارعا دەيىن «تسەليننىي» كەڭشارى بولعان. 25 جىل بۇرىن اۋىلدى باسقارۋعا جاس ديرەكتور سەرىك ىبىراەۆ تاعايىندالادى. بۇل كەڭشارلاردى جاپپاي تاراتىپ, ورنىنا بىرنەشە فەرما قۇرۋ تالابى قويىلعان كەز بولاتىن. «30 مىڭ گەكتار جەرى بار كەڭشاردىڭ تاراتىلماعانى قالاي, جەر مەن م ۇلىك پايىنىڭ ەسەبىنە كەڭشاردى تارات» دەگەن اۋدان باسشىلارى ديرەكتورعا دىگەردى سالىپ وتىرادى. وعان دا كونبەگەن سوڭ سول كەزدەگى اۋدان باسشىلىعى وزدەرى كەلىپ, حالىقپەن جينالىس وتكىزىپ, وكىمەتتىڭ ساياساتى شاعىن فەرمەرلەر قۇرۋ ەكەنىن, ونىڭ ءتيىمدى بولاتىنىن تۇسىندىرەدى. سوندا جاس ديرەكتور ورنىنان تۇرىپ, «تارات دەسەڭىزدەر تاراتىپ-اق جىبەرەمىز, بىراق ولاي ەتسەك جەر دە ەگە المايمىز, مال دا وسىرە المايمىز, ءبىزدىڭ كۇشىمىز بىرلىكتە», دەيدى. ونىڭ ءسوزىن اۋىلدىڭ بىلىكتى كىسىلەرى قولداپ, اۋىلدى تاراتپايمىز دەگەن شەشىم قابىلدايدى. اۋداننان كەلگەندەر كەڭشاردى تاراتا الماعاندارىنا ىزا بولىپ, كۇشكە سالا باستاعان ساتتە ديرەكتور: «سىزدەر وزدەرىڭ شەشىڭدەر دەدىڭىزدەر, ەندى ءبىزدىڭ شەشىمىمىزدى نەگە بۇزعىلارىڭىز كەلەدى» دەگەندە اۋىزدارىنا قۇم قۇيىلىپ, كەلگەن ىزدەرىمە كەرى قايتادى.
سودان بەرى, بۇرىنعى «تسەليننىي» كەڭشارى وزدىگىنەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ديرەكتورى سەرىك ىبىراەۆ 3-4 جىلداي جامبىل اۋدانىنا اكىم بولعان سوڭ شارۋاشىلىققا قايتا ورالعان.
2004 جىلى شارۋاشىلىق «تسەليننوە-2004» جشس بولىپ قايتا قۇرىلدى. بارلىق حالىقتىڭ جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن بىرىكتىرىپ, باسقا قۇرىلىم سانالسا دا ەكونوميكالىق قۋاتى قۇلدىراعان جوق. سودان بەرى شارۋاشىلىق جاڭادان جۇزدەگەن تەحنيكا الىپتى. ءبىزدى ماشينا-تراكتور پاركىنە اپارعان ديرەكتور 16 بەلگيالىق «نيۋحولوند» كومباينىن كورسەتىپ, «وسىلار نەشە وراققا قاتىستى دەپ ويلايسىزدار؟» دەپ سۇرادى. تۇرلەرىنە قاراپ «كوپ بولسا بەس رەت قاتىسقان شىعار» دەسەك, 23 رەت قاتىسقان ەكەن. قوجايىن تەحنيكانى كۇتىپ-باپتاپ ۇستاتىپ, وراقتان كەيىن جىلى ارنايى باستىرماعا كىرگىزىپ قوياتىن كورىنەدى. وسىنداي كۇتىم كورگەن تەحنيكالار جاڭادان كەم ەمەس, جارقىراپ تۇر. وسى باستىرمادا باسقا امەريكالىق 570 ات كۇشى بار 9 «چەللەندجەر» تراكتورى, ەكى «ۆەكتور» كومباينى دا تۇر. ءدال وسىنداي تاعى ەكى گاراجدى كوردىك. ونداعى «موريس», «بۋرگو», «دجون-دير», 23 «كيروۆەتس», 10 «متز» ت.ب. تەحنيكالار دا كۇتىمدى قولدا ەكەنى كورىنىپ تۇر.
سەرىكتەستىكتە بارلىعى 3,5 ملرد تەڭگەنىڭ تەحنيكاسى جۇمىس ىستەۋدە. سلەسار, توكار ماماندارى عانا ەمەس, مەحانيزاتورلاردىڭ ءبارى كوكتەمگى ەگىسكە تەحنيكا دايىنداۋدا ەكەن. توكار ۆيكتور موسكالوۆتان «ەڭبەكاقىڭىز قانشا دەسەك؟» قاڭتار ايىندا 370 مىڭ تەڭگە الىپتى. ال مەحانيزاتور ولەگ بەلوۋسوۆ ءۇيىنىڭ ورتالىق جىلۋعا قوسىلعانىن, سۋدىڭ دا جەتكىزىلگەنىن ايتىپ, ەشقانداي قالانىڭ كەرەگى جوق ەكەنىن جەتكىزدى.
قازىر جشس-دا 36244 گەكتار جەر بار, بيىل سونىڭ 5896 گەكتارىنا زىعىر, 2453 گەكتارىنا بيدايدىڭ قاتتى, 13556 گەكتارىنا جۇمساق سۇرىپتارىن, 5087 گەكتارعا ارپا ەگۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىلتىر استىقتان گەكتارىنان 14,5 تسەنتنەردەن ءونىم العان ەكەن. قاسيەتتى قارا جەرگە دامىل بەرىپ, بيىل 7 مىڭ گەكتارداي جەردى پارعا قالدىرعالى وتىر.
قازىر استىق تۇقىمدارى تولىق تازالانىپ, 7 قويمادا ساقتالىپ تۇر. ونى تازالاپ, سۇرىپ ساپاسىن ارتتىراتىن تەحنيكالارى ساقاداي ساي. وسىندا ءبىر قىزىق جايدىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل – ەسكى كاماز-داردى جيناستىرىپ, كەرەگىنشە جاڭا بولشەكتەر سالىپ, قۇراستىرىپ شىعاراتىن ءتورت شەبەر جۇمىس ىستەيتىن شاعىن تسەح. شەبەرلەر ارناۋلى ماماندار ەمەس, ەرتەڭ وسى كاماز-دارمەن جۇمىس ىستەيتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءوزى. ولار وزدەرىنىڭ تەمىر تۇلپارلارىن ءوز قولدارىمەن جيناپ شىعاتىن كورىنەدى. «وسىلاي جيناپ شىققان كاماز-داردىڭ شىعىنى 4-5 ملن تەڭگە عانا, ال جاڭاسىن الساق 25 ملن جۇمسار ەدىك. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى جاڭالارىنىڭ كوبى ساپاسىز», دەيدى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى م.عادۋلوۆ. وسىعان دەيىن 4 كاماز-دى دايىن قىلىپتى, بۇگىندە تورتەۋىن جيناپ جاتىر.
وتىن جاقپايدى, سۋ تاسىمايدى
اۋىلدا كوشىپ كەتۋشىلەر جوقتىڭ قاسى, جۇمىس كۇشى تولىق. ارينە, ماماندار جاعى جەتىڭكىرەمەيدى. اسىرەسە, توكار, سلەسار سياقتى ماماندار ازايىپ قالعان. «قازىرگى جاسامىس ادامدار ەرتەڭ زەينەتكە كەتسە ورنىن باساتىنداردى تابا الماي قالامىز با دەپ الاڭدايمىز», دەيدى ديرەكتوردىڭ تاعى ءبىر ورىنباسارى اناتولي تالەبين.
وسى اۋىلدا 200-دەن ارتىق ءتۇتىن بولسا, سونىڭ 70 پايىزى ورتالىق جىلۋ قازاندىعىنا قوسىلعان ەكەن. ال قازاندىقتى جىلىتۋعا سابان پايدالانىلادى. بۇرىن ءبىر قىسقا 30 مىڭ توننا كومىر الاتىن بولسا قازىر شارۋاشىلىق تولىقتاي وزدەرىنىڭ سابانىمەن جىلىتىلادى. بۇل ءارى ۇنەمدى, ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا. اۋىلدىڭ ۇستىنەن ءيىسى بۇرقىراپ, كومىردىڭ قارا ءتۇتىنى كوتەرىلمەيدى.
تازا اۋىز سۋ دا ۇيلەرگە تولىق جەتكىزىلگەن. اۋىز سۋ ساپاسى وتە جوعارى ەكەنىن ساراپتاما كورسەتىپ بەرىپتى. ەندى اۋىلعا تاسىمالمەن گاز دا كەلىپ جاتقان كورىنەدى. شارۋاشىلىق باسشىسى ونىڭ تسيستەرناسىن دا ورناتىپ قويىپتى. باسشىلىق اۋىلدىڭ بارلىق تەحنيكاسىن گازعا كوشىرۋدى كوزدەپ وتىر.
اۋىلدى ارالاعاندا ەڭ ەستە قالاتىن ورىن – ناۋبايحانا. كۇمپيگەن قىزىل كۇرەڭ بولكەلەر ادامنىڭ تابەتىن اشادى. قانشا تويىپ تۇرساڭ دا ءيىسى بۇرقىراعان, ءدامى بالداي جارىقتىقتىقتى ءبىر سىندىرماي كەتە المايسىڭ. سەرىكتەستىك ونى كۇنىنە 400-500 دانادان ءپىسىرىپ, اۋىلداستارىنا 60 تەڭگەدەن ساتىپ جاتىر. سۋ تەگىن دەرلىك.
سەرىكتەستىك بيىل مەكتەپتى جوندەپ, تەرەزەلەرىن اۋىستىرىپ بەردى. وقۋشىلارعا ءبىر مەزگىل بەرىلەتىن ىستىق تاماقتىڭ شىعىنىن دا وزدەرى كوتەرىپ وتىر. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا بۇل شىعىن 3 ملن تەڭگەنىڭ كولەمىندە بولسا, بيىل كوبىرەك بولاتىنعا ۇقسايدى. سونىمەن بىرگە شارۋاشىلىق ديرەكتورى ءوزىنىڭ باستاماسىمەن «ۇزدىك سىنىپ», «ۇزدىك وقۋشى» اتالىمدارىنا كونكۋرس جاريالاپتى. وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا جەڭىمپازداردى ەلىمىزدىڭ قالالارىنا ەكسكۋرسياعا اپارماق. سول سياقتى بالاباقشانىڭ بارلىق شىعىنىن مويىندارىنا العان, اتا-انالار ايىنا تەك 3 مىڭ تەڭگەدەن عانا تولەيدى.
سەرىكتەستىك پايعا استىق بەرۋمەن قاتار ماتەريالدىق كومەك رەتىندە جۇمىسشىلارىنا 13,8 ملن تەڭگەنىڭ جەم-ءشوبىن جيناپ بەرگەن. «بارلىعى 743 توننا ءشوپ, 195 توننا ساباندى ءار ۇيگە ءۇيىپ بەردىك», دەيدى ا.تالەبين. بۇدان باسقا جۇمىسشىلاردىڭ تەگىن تاماقتانۋىنا 3,8 ملن تەڭگە جۇمساعان ەكەن. 2019 جىلى جالپى كولەمى 245 ملن تەڭگەنىڭ ەڭبەكاقىسى تولەنگەن. مەملەكەتكە بارلىق سالىقتى ۋاقتىلى تولەگەنى ءۇشىن 8 ملن تەڭگەگە جەڭىلدىك تە الىپتى. ورتاشا ەڭبەكاقى كولەمى – 120,5 مىڭ تەڭگە. ءبىزدى باستاپ جۇرگەن «اۋىل» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى تەمىرعالي ءابىلماجىنوۆ مۇنداي قامقورلىقتىڭ كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا جاسالماعانىن ايتىپ, «مىناۋ كوممۋنيزم دەگەنىڭنىڭ ءوزى عوي» دەپ جاتتى.
شارۋاشىلىق باسشىلارى ايتقان اڭگىمەنىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزە ءتۇسۋ ماقساتىمەن بىرنەشە تۇرعىننىڭ ۇيىنە باس سۇقتىق. الدىمەن مەكتەپ مۇعالىمى, اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان ەرلان ەسەنباەۆتىڭ ۇيىنە بۇرىلعان ەدىك. ول شارۋاشىلىق باسشىسىنا العىستان باسقا ايتارى جوق ەكەنىن جەتكىزدى. ەندى شە... وتىن جاقپايدى, سۋ تاسىمايدى. «اريستون» ورناتىپ, ىستىق سۋ دا اعىزىپ وتىر. قالانىڭ جايلى پاتەرىندە تۇراتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە قوراداعى ەكى-ءۇش قاراسىنىڭ دا جەم-ءشوبىن سەرىكتەستىك تەگىن بەرگەن. سول سياقتى جالعىز تۇراتىن نينا كاپالينا اجەيگە دە سوقتىق. ول دا ەرلاننىڭ ايتقانىن قايتالادى. «بىزدىكىندەي ارزان ءارى ءدامدى نان ەشقايدا جوق شىعار. ءوزى كۇمپيگەن ۇلكەن, جەرگىلىكتى ۇننان ەشقانداي قوسپاسىز پىسىرىلەدى», دەيدى كەزىندە كوكشەتاۋدىڭ زەرەندى اۋدانىندا ءوسىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن كەيۋانا.
«تسەليننىي» جشس بۇرىنعى كەڭشاردىڭ پوشتاسىن, كلۋبىن, كىتاپحاناسىن دا ساقتاپ قالعان. ءتىپتى قوعامدىق مونشا دا كەلۋشىلەردى توسىپ وتىر. باعاسى دا سۋ تەگىن...
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
