عابيت مۇسىرەپوۆ اۋدانى 1997 جىلى بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ رۋزاەۆ, كۋيبىشەۆ جانە چيستوپولە اۋداندارىنىڭ قوسىلعانىنان قۇرالعان. 2002 جىلى قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي وعان جازۋشىنىڭ اتى بەرىلگەن. وعان دەيىن «تسەليننىي» دەپ اتالاتىن. شىنىندا وسى اۋماققا تىڭگەرلەر كوپ كەلگەن. اۋىل-سەلولاردىڭ اتاۋىندا ولاردىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. (ستاۆروپولە, تسەليننىي, چەرۆوننىي, ت.ت.). اۋدان ورتالىعى نوۆويشيمكا قىزىلجاردان 270 شاقىرىمداي جەردە.
تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى بولىگى ورىستىلدىلەر بولعاندىقتان ورىس ءتىلى دە ويقاستاپ تۇر ەكەن. اۋدانداعى 43 مەكتەپتىڭ جەتەۋى عانا قازاقشا جانە 2-3 ارالاس مەكتەپ بار. 42 مىڭداي حالىقتىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى ەندى عانا ءۇشتىڭ بىرىنە جەتىپتى. اتىن العانىمەن اۋداندا ع.مۇسىرەپوۆكە نە الاڭ, نە كوشە اتى بەرىلمەگەن, ەسكەرتكىش تۇگىلى ءالى ءبىر بيۋست تە قويىلماپتى. ونىڭ ءبارىن الدىمىزدا كەلە جاتقان 120 جىلدىعىنا جوسپارعا ەنگىزەمىز دەگەن سوزدەر ايتىلدى. اۋدان اكىمى اعزام تاستەمىروۆتىڭ وتە ىسكەر جان ەكەنىن بىلەتىنبىز. ول بۇعان دەيىن اقجار اۋدانىندا اكىم بولعان. ەڭ باستىسى, ادامگەرشىلىگى زور, قازاقى ازامات, مۇندا اكىم بولىپ كەلگەنىنە ءالى ءبىر جىلعا تولماعان ەكەن.
اۋدان اۋماعىندا قازاقتىڭ اتاقتى ءبيى ءارى شەشەنى توقسان بي ءومىر سۇرگەن. تىڭ كوتەرۋ جىلدارىندا «زاپادنوە» دەگەن سەلو تۇسكەن جەر توقسان ءبيدىڭ قىستاۋى. ءوزىنىڭ قابىرى دە سول جەردە جاتىر. وسىندايدا «جاقسىنىڭ ارتىندا ءىز قالادى» دەگەن ءتامسىل اۋزىڭا ەرىكسىز ورالادى. سولتۇستىك قازاقستاندا ۇزاق جىل بويى وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى بولعان بىلىكتى ازامات, الىمدى دا ءبىلىمدى تۇلعا بەكەت تۇرعاراەۆ توقسان ءبيدى زەرتتەگەن «اسىل مۇرا» ورتالىعىنىڭ ىزدەنۋشىلەرى سوتسيال جۇماباەۆ پەن قايروللا مۇقانوۆ اقساقالداردىڭ باستاماسىن قولداپ, ءبيدىڭ قادىرىن, ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق ءىسىن تەرەڭنەن تانىپ, ونىڭ باسىن كوتەرتكىزىپ, اۋىلدىڭ اتىن, قىزىلجاردا كوشە اتىن دا بەرگىزىپ كەتكەن ەدى. قالاي ريزا بولماسسىڭ؟ تەك قانا قالتاسى مەن قامباسىن تولتىرۋدى ويلايتىن قازىرگى كوپتەگەن شەنەۋنىك وسىندايدان ۇلگى السا, قانەكي...
اۋدان اۋماعىندا تۋعان تاعى ءبىر اتاقتى تۇلعا – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ەركىن اۋەلبەكوۆ. سويلەسكەن ادامدارىمىز ونىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن ەسكە الىپ جاتتى. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن ارداقتاي بىلسە اۋداننىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.
اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ تۇرعان بىرنەشە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىم. ولاردىڭ جوعارى تابىسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – سىرتتان كەلگەن ينۆەستوردىڭ كۇشىمەن ەمەس, بۇرىنعى كەڭەستىك قۇرىلىمداردى ۇستاپ قالىپ, دامىتۋدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن. بۇل اۋداننىڭ حالقىنىڭ تۇرمىسى جاقسى, باي تۇرادى دەگەن اڭگىمە دە بەرىك قالىپتاسقان.
قۋاتتىلىعى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى اۋدانداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە بەلسەنە قاتىسادى ەكەن. ءبىز سونداي مەتسەنات كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «تسەليننىي» جشس-گە جول تارتتىق.
«تسەليننىي» اۋىلىندا
اتىنان بەلگىلى بولىپ تۇرعانىنداي بۇل اۋىل تىڭ كوتەرۋ جىلدارىندا تۇسكەن. اۋدان ورتالىعىنان 100 شاقىرىمداي جەردە, وبلىستىڭ ەڭ باتىس شەتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارعا دەيىن «تسەليننىي» كەڭشارى بولعان. وسىدان تۋرا 25 جىل بۇرىن ونى باسقارۋعا جاس ديرەكتور سەرىك ىبىراەۆ تاعايىندالادى. بۇل كەڭشارلاردى جاپپاي تاراتىڭدار, ونىڭ ورنىنا بىرنەشە فەرمار قۇرىڭدار دەگەن تالاپتىڭ كەزى بولاتىن. «30 مىڭ گەكتار جەرى بار كەڭشاردىڭ تاراتىلماعانى قالاي, كۇنى ەرتەڭ جەر پايى مەن م ۇلىك پايىنىڭ ەسەبىنە كەڭشاردى تارات» دەپ اۋدان باسشىلارى ديرەكتورعا دىگەردى سالىپ وتىرادى. وعان دا كونبەگەن سوڭ سول كەزدەگى اۋدان باسشىلىعى وزدەرى كەلىپ, حالىقپەن جينالىس وتكىزىپ, وكىمەتتىڭ ساياساتى شاعىن فەرمەرلەر قۇرۋ ەكەنىن, ونىڭ ءتيىمدى بولاتىنىن تۇسىندىرەدى. سوندا جاس ديرەكتور ورنىنان تۇرىپ, «تارات دەسەڭىزدەر تاراتىپ-اق جىبەرەمىز, بىراق ولاي ەتسەك ەگىن دە ەگە المايمىز, مال دا وسىرە المايمىز, ءبىزدىڭ كۇشىمىز - بىرلىكتە», دەيدى. ونىڭ ءسوزىن اۋىلدىڭ بىلىكتى كىسىلەرى قولداپ, اۋىلدى تاراتپايمىز دەگەن شەشىم قابىلدايدى. اۋداننان كەلگەندەر كەڭشاردى تاراتا الماعاندارىنا ىزا بولىپ, كۇشكە سالا باستاعان ەكەن, ديرەكتور: «سىزدەر وزدەرىڭ شەشىڭدەر دەگەن جوق پا ەدىڭىزدەر, ەندى ءبىزدىڭ شەشىمىمىزدى نەگە بۇزعىلارىڭىز كەلەدى» دەگەندە انالاردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلىپ, كەلگەن ىزدەرىمەن كەرى كەتەدى.
سودان بەرى بۇرىنعى «تسەليننىي» كەڭشارى وزدىگىنەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ديرەكتورى سەرىك ىبىراەۆ 3-4 جىلداي جامبىل اۋدانىنا اكىم بولعان سوڭ قۇرعان شارۋاشىلىعىنا قايتا ورالعان. ارينە, العاشقى داعدارىس جىلدارىندا وڭاي بولعان جوق. قارىزدىڭ ەسەبىنە كوپ مال كەتتى. بىراق ديرەكتوردىڭ جانكەشتىلىگى مەن ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا شارۋاشىلىق شاشىراپ كەتپەي ورنىندا امان قالعان. ەڭبەك اقتالىپ, بىلتىر سەرىك كەنجەتاي ۇلى «قۇرمەت» وردەنىن دە الدى.
2004 جىلى شارۋاشىلىق «تسەليننوە-2004» جشس بولىپ قايتا قۇرىلعان. بارلىق حالىقتىڭ جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن بىرىكتىرىپ, باسقا قۇرىلىم سانالسا دا ونىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى قۇلدىراماعان. سودان بەرى شارۋاشىلىق جاڭادان جۇزدەگەن تەحنيكا العان. ءبىزدى ماشينا-تراكتور پاركىنا اپارعان ديرەكتور 16 بەلگيالىق «نيۋحولوند» كومباينىن كورسەتىپ, وسىلار نەشە وراققا قاتىستى دەپ ويلايسىزدار دەدى. تۇرلەرىنە قاراپ كوپ بولسا بەس رەت قاتىسقان شىعار دەسەك, ولار 23 رەت قاتىسقان ەكەن... قوجايىن ولاردى كۇتىپ-باپتاپ ۇستاتىپ, وراقتان كەيىن جىلى بوكسقا ەنگىزىپ قوياتىن كورىنەدى. وسىنداي كۇتىم كورگەن تەحنيكالار جاڭادان كەم ەمەس, جارقىراپ تۇر. وسى بوكستا بۇلاردان باسقا امەريكالىق 570 ات كۇشى بار 9 «چەللەندجەر» تراكتورى, ەكى «ۆەكتور» كومباينى دا تۇر. ءدال وسىنداي تاعى ەكى گاراجدى كوردىك. ولارداعى «موريس», «بۋرگو», «دجون-دير» سياقتى كەشەندەردىڭ ءبارى, سول سياقتى 23 «كيروۆەتس», 10 «متز» ت.ب. دا كۇتىمدى قولدى كورۋدە.
سەرىكتەستىكتە بارلىعى 3,5 ملرد تەڭگەنىڭ تەحنيكاسى شوعىرلانعان. سلەسار, توكار ماماندارى عانا ەمەس مەحانيزاتورلاردىڭ ءبارى قازىر كوكتەمگى ەگىسكە تەحنيكا دايىنداۋدا ەكەن. توكار ۆيكتور موسكالوۆتان ەڭبەكاقىڭىز قانشا دەسەك, قاڭتار ايىندا 370 مىڭ تەڭگە الىپتى. ال مەحانيزاتور ولەگ بەلوۋسوۆ ءۇيىنىڭ ورتالىق جىلۋعا قوسىلعانىن, سۋدىڭ دا جەتكىزىلگەنىن ايتىپ, ماعان ەشقانداي قالانىڭ دا كەرەگى جوق دەدى.
قازىر جشس-دا 36244 گا جەر بار, 2020 جىلى سونىڭ 5896 گا زىعىر, 2453 گا بيدايدىڭ قاتتى, 13556 گا جۇمساق سۇرىپتارىن, 5087 گا ارپا جانە ت.ب ەگۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كورىنەدى. بىلتىر استىقتان گەكتارىنان 14,5 تسەنتنەردەن ءونىم العان ەكەن. قاسيەتتى قارا جەرگە دە دەمالىس بەرىپ, بيىل 7 مىڭ گەكتارداي جەردى پارعا قالدىرعالى وتىر.
قازىر استىق تۇقىمدارى دا تولىق تازالانىپ, 7 قويمادا ساقتالىپ تۇر. ولاردى تازالاپ, سۇرىپ ساپاسىن ارتتىراتىن تەحنيكالارى ساقاداي ساي. وسىندا ءبىر قىزىق جايدىڭ دا كۋاسى بولدىق. ول - ەسكى كاماز-داردى جيناستىرىپ, كەرەگىنشە جاڭا بولشەكتەر سالىپ, قۇراستىرىپ شىعاراتىن ءتورت شەبەر جۇمىس ىستەيتىن شاعىن تسەح. شەبەرلەر ارناۋلى ماماندار ەمەس, ەرتەڭ وسى كاماز-دارمەن جۇرەتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءوزى. ولار وزدەرىنىڭ تەمىر تۇلپارلارىن ءوز قولدارىمەن جيناپ شىعاتىن كورىنەدى. «وسىلاي جيناپ شىققان كاماز-داردىڭ شىعىنى 4-5 ملن تەڭگە عانا, ال جاڭاسىن الساق 25 ملن تەڭگەمىز كەتەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى جاڭالارىنىڭ كوبى ساپاسىز» دەيدى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى م.عادۋلوۆ. وسىعان دەيىن 4 كاماز-دى دايىن قىلىپتى, قازىر دە تورتەۋىن جيناپ جاتقان كورىنەدى.
قولداۋ كورگەن, قورعاۋ كورگەن حالىق
مۇندا كوشىپ كەتۋشىلەر جوقتىڭ قاسى, جۇمىس كۇشى تولىق. ارينە, جۇمىسشى كاسىپتەرىنىڭ ماماندار جاعى جەتىڭكىرەمەيدى. اسىرەسە, توكار, سلەسار سياقتى ماماندار ازايىپ قالعان. قازىرگىلەر جاسامىس ادامدار, ەرتەڭ زەينەتكە كەتسە ورنىن باساتىنداردى تابا الماي قالامىز با دەپ الاڭدايمىز دەيدى ديرەكتوردىڭ تاعى ءبىر ورىنباسارى اناتولي تالەبين.
وسى اۋىلدا 200-دەن ارتىق ءتۇتىن بولسا سونىڭ 70 پايىزى ورتالىق جىلۋ قازاندىعىنا قوسىلعان ەكەن. ال قازاندىقتى جىلىتۋعا سابان پايدالانىلادى. بۇرىن ءبىر قىسقا 30 مىڭ توننا كومىر الاتىن بولسا قازىر شارۋاشىلىق تولىقتاي وزدەرىنىڭ سابانىمەن جىلىتىلادى. بۇل ءارى ۇنەمدى, ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا. اۋىلدىڭ ۇستىنەن ءيىسى بۇرقىراپ, كومىردىڭ قارا ءتۇتىنى كوتەرىلىپ جاتپايدى.
تازا اۋىز سۋ دا اۋىل ۇيلەرىنە تولىق جەتكىزىلگەن. ونىڭ ءوزىن تەرەڭنەن, وزدەرىنىڭ اسپاپتارى ارقىلى سوراتىن كورىنەدى. ساپاسى وتە جوعارى ەكەندىگىن ساراپتاما كورسەتىپ بەرىپتى. ەندى اۋىلعا تاسىمالمەن گاز دا كەلىپ جاتقان كورىنەدى. شارۋاشىلىق باسشىسى ونىڭ تسيستەرناسىن دا ورناتىپ قويىپتى. اۋىلدىڭ بارلىق تەحنيكاسىن گازعا كوشىرۋدى ماقسات ەتۋدەمىز دەيدى باسشى.
وسى اۋىلدى ارالاعاندا ەڭ ەستە قالاتىن ورىن ناۋبايحانا دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كۇمپيگەن قىزىل كۇرەڭ بولكەلەر ادامنىڭ تابەتىن اشىپ جىبەرەدى ەكەن. قانشا تويىپ تۇرساڭ دا ءيىسى بۇرقىراعان, ءدامى بالداي جارىقتىقتى ءبىر سىندىرماي كەتە المايسىڭ. سەرىكتەستىك ونى كۇنىنە 400-500 دانا ءپىسىرىپ, اۋىلداستارىنا 60 تەڭگەدەن ساتىپ جاتىر.
جشس بيىل مەكتەپتى جوندەپ, تەرەزەلەرىن دە اۋىستىرىپ بەرىپتى. وقۋشىلارعا ءبىر مەزگىل بەرىلەتىن ىستىق تاماقتىڭ شىعىنىن دا وزدەرى كوتەرىپ وتىر. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا بۇل شىعىن 3 ملن تەڭگەنىڭ كولەمىندە بولسا, بيىل ول كوبىرەك بولاتىنعا ۇقسايدى. سونىمەن بىرگە شارۋاشىلىق ديرەكتورى ءوزىنىڭ باستاماسىمەن قازاق ءتىلىن جاقسى ءبىلۋ بويىنشا «ۇزدىك سىنىپ», «ۇزدىك وقۋشى» نوميناتسيالارىنا كونكۋرس جاريالاپتى. وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا جەڭىمپازداردى ەلىمىزدىڭ قالالارىنا ەكسكۋرسياعا اپارادى ەكەن. سول سياقتى بالاباقشانىڭ بارلىق شىعىنىن مويىندارىنا العان, اتا-انالار ايىنا تەك 3 مىڭ تەڭگەدەن عانا تولەيتىن كورىنەدى.
سەرىكتەستىك پايعا استىق بەرۋمەن قاتار ماتەريالدىق كومەك رەتىندە ءوز جۇمىسشىلارىنا 13,8 ملن تەڭگەنىڭ جەم-ءشوبىن جيناپ بەرگەن. «بارلىعى 743 توننا ءشوپ, 195 توننا ساباندى ءار ۇيگە ءۇيىپ بەردىك» دەيدى ا.تالەبين. بۇدان باسقا جۇمىسشىلاردىڭ تەگىن تاماقتانۋىنا 3,8 ملن تەڭگە جۇمساعان ەكەن. 2019 جىلى جالپى كولەمى 245 ملن تەڭگەنىڭ ەڭبەكاقىسى تولەنگەن. مەملەكەتكە بارلىق سالىقتى ۋاقتىلى تولەگەندىگى ءۇشىن 8 ملن تەڭگەگە جەڭىلدىك تە جاسالىپتى. ورتاشا ەڭبەكاقى كولەمى 120,5 مىڭ تەڭگە. ءبىزدى باستاپ جۇرگەن «اۋىل» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى تەمىرعالي ءابىلماجىنوۆ مۇندايدىڭ كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا جاسالماعانىن ايتىپ, «مىناۋ كوممۋنيزم دەگەنىڭنىڭ ءوزى عوي» دەپ جاتتى.
بىزبەن اڭگىمەلەسكەن شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىنا كوزىمىزدى جەتە ءتۇسىرۋ ماقساتىمەن بىرنەشە تۇرعىننىڭ ۇيىنە باس سۇقتىق. الدىمەن مەكتەپ مۇعالىمى, اۋعان سوعىسىنا قاتىسقان, ءتۇبى تالدىقورعاندىق ەرلان ەسەنباەۆتىڭ ۇيىنە بۇرىلعان ەدىك. ول شارۋاشىلىق باسشىسىنا العىستان باسقا ايتارى جوق ەكەنىن جەتكىزدى. ەندى شە... وتىن جاقپايدى, سۋ تاسىمايدى. «اريستون» ورناتىپ, ىستىق سۋ دا اعىزىپ وتىر. سانۋزەل دە ىشتە, قالانىڭ جايلى پاتەرىندە تۇراتىن سياقتى. سەپتيكتى ايىنا ءبىر-اق رەت سورعىزاتىن كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە قوراداعى ەكى-ءۇش قاراسىنىڭ دا جەم-ءشوبىن سەرىكتەستىك تەگىن بەرگەن. سول سياقتى جالعىز تۇراتىن نينا كاپالينا اجەيگە دە سوقتىق. ول دا ەرلاننىڭ ايتقانىن قايتالادى. «بىزدىكىندەي ارزان ءارى ءدامدى نان ەشقايدا جوق شىعار. ءوزى كۇمپيگەن ۇلكەن, جەرگىلىكتى ۇننان ەشقانداي قوسپاسىز پىسىرىلەدى» دەيدى كەزىندە كوكشەتاۋدىڭ زەرەندى اۋدانىندا ءوسىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنگەن كەيۋانا.
«تسەليننىي» جشس بۇرىنعى كەڭشاردىڭ پوشتاسىن, كلۋبىن, كىتاپحاناسىن دا ساقتاپ قالعان. ءتىپتى بەس بىردەي قوعامدىق مونشا دا ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ, كەلۋشىلەردى توسىپ وتىر. باعاسى دا سۋ تەگىن...
ءبارى جاقسى ەكەن, الايدا سىزدەردە دە ءبىر پروبلەمالار بار شىعار-اۋ دەگەن «اۋىل» پارتياسى فيليالىنىڭ توراعاسى تەمىرعالي ءابىلماجىنوۆتىڭ سۇراعىنا سەرىك ىبىراەۆ مەملەكەتتىڭ قولداۋ باعدارلامالارىنداعى ولقىلىقتار تۋرالى ايتتى. ولاردىڭ ماقساتى تاماشا, بىراق سولاردى ورىنداۋدىڭ تەتىكتەرىنە كەلگەندە اۋىل سپەتسيفيكاسىن بىلمەيتىن ماماندار دايىندايتىنى كورىنىپ قالادى. اسىرەسە, قاراجاتتىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋى دەگەن ماسەلە كەيدە ءتىپتى ورىنسىز بولىپ, ىسكە قولبايلاۋ بولىپ ءجۇر. ماسەلەن, مەن اسىل تۇقىمدى مالداردى ساتىپ السام ولاردى جەتكىزۋ شىعىندارى دا سول, بولىنەتىن نەسيەگە ەنۋى كەرەك قوي. ال نەسيەنىڭ بۇل شىعىندارى ماقساتسىز جۇمسالعان دەپ بىزگە ايىپپۇل سالادى دەدى ول كۇرسىنىپ. «اۋىل» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى ت.ءابىلماجىنوۆ ونىڭ ايتقان وسىنداي پروبلەمالارىن جازىپ الىپ: ء«بىز وسى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولۋدى ءوزىمىزدىڭ الدىمىزعا ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ەرتەڭ پارلامەنتتىك پارتيا بولساق, ولاردى بيىك مىنبەرگە شىعارامىز. سوندىقتان دا سىزدەردىڭ پروبلەمالارىڭىزدى زەرتتەۋدەمىز» دەدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
