بىراق بيىلعى قار ءتۇسىمى سوڭعى جارتى عاسىرداعى ەڭ كوپ مولشەردە بولعانى ايتىلۋدا. بۇل عالامدىق جىلىنۋدىڭ اسەرى بايتاق ساقاراعا جەتكەنىن, شيرەك عاسىر بۇرىنعى ەلوردا ميكروكليماتىنىڭ وزگەرۋى تۋرالى بولجامدار اقيقاتقا اينالا باستاعانىن بايقاتا ما؟
سوڭعى ۋاقىتتا عالامدىق جىلىنۋدىڭ كورىنىستەرى ءجيى بايقالادى. ايتالىق عالىمدار بيىل انتاركتيداداعى ەڭ جوعارى تەمپەراتۋرانى تىركەدى. اقپان ايىنىڭ ورتا شەنىندە مۇزدى ماتەريكتىڭ اۋا تەمپەراتۋراسى 20,75 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلدى. الايدا عالىمدار اتالعان كورسەتكىشتىڭ ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋدىڭ اياسىنا جاتپايتىنىن, عالامدىق جىلىنۋعا قاتىسى جوعىن ايتسا دا, بۇۇ-نىڭ مالىمەتى بويىنشا سوڭعى ونجىلدىقتىڭ اتالعان قۇرلىق ءۇشىن ەڭ جىلى كەزەڭ بولۋى, ايسبەرگتەردىڭ ەرۋىنىڭ جىلدامداۋى الەمدە مۇحيت دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە, قۇرلىققا جاقىن جانە ارالدارداعى ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنى ءجيى ايتىلادى.
ءيا, عالامدىق جىلىنۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى – وندىرىستىك جانە پارنيكتىك گازداردىڭ شەكتەن تىس شىعارىلىمى. بۇل ورايدا الەمدەگى كەيبىر ازۋلى ەلدەردىڭ ءوزى پاريج كونۆەنتسياسىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋدان سانالى تۇردە باس تارتىپ وتىرعانى راس. ءتىپتى شۆەد وقۋشىسى گرەتا تۋنبەرگ سياقتى ەكولوگيا بەلسەندىسىنىڭ ۇندەۋىن دە الپاۋىت اقش-تىڭ بيلىگى ەكونوميكالىق نەگىزدە قولدامايتىنىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. ارينە قازىر جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرى قولدانىسقا ەنىپ جاتقانىمەن, ونىڭ كۇللى ەكونوميكانى قامتي المايتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان ازىرگە ءسوز بەن ءىستىڭ اراسى الشاق.
دەسە دە, جۋىردا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن يۋنيسەف-ءتىڭ 40-تان اسا حالىقارالىق ساراپشىدان قۇرالعان Lancet كوميسسياسى «الەم بالالارى ءۇشىن بولاشاق قانداي بولماق؟» اتتى بايانداماسىن جاريالادى. وسى قۇجاتتا ءار بالانىڭ دەنساۋلىعى مەن بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەتىن كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتىڭ قاتارىندا قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى ايتىلۋى بەكەر ەمەس. كوميسسيانىڭ تەڭ توراعاسى حەلەن كلارك تابىس دەڭگەيى ورتاشا جانە تومەن ەلدەردە 5 جاسقا دەيىنگى 250 ملن بالانىڭ ءوزىنىڭ دامۋ الەۋەتىن ىسكە اسىرا الماي وتىرعانىن مالىمدەدى. بىراق الەمدە ءار بالانىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن كوممەرتسيالىق قىسىمنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان ءومىر ءسۇرۋ قاۋپىنە تاپ بولعانى ودان بەتەر الاڭداتادى. مىسالى, كەدەي ەلدەر بالالارى ءۇشىن سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس بولسا, باي ەلدەردەگى كومىرقىشقىل گازى شىعارىلۋ ۇلەسىنىڭ شامادان تىس كوپتىگى پلانەتانىڭ بارلىق بالالارىنىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
وسى ورايدا پاريج كەلىسىمىن 2016 جىلى راتيفيكاتسيالاعان ەل رەتىندە قازاقستان 2030 جىلعا قاراي يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر ارقىلى پارنيكتىك گازداردىڭ شىعارىندىلارىن 15 پايىزعا قىسقارتۋعا مىندەتتەلگەن-ءدى. ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا مينيسترلىگى اۋانىڭ نەگىزگى لاستاۋشىلارى كولىك پەن ەنەرگەتيكا سالالارى ەكەنىن ايتادى. قازاقستان بۇل ورايدا ورمان القابىن ۇلعايتۋ ارقىلى كۇرەسۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ورمان كولەمى 718,3 ملن توننادان استام كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرەدى. ورمان القابىنىڭ 4,6 پايىزدان 5 پايىزعا دەيىن ارتۋى قوسىمشا 3 ملن-عا جۋىق كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرۋگە جول اشپاق.
ء«ار ءىستىڭ قايىرى بار» دەيدى قازاق. كۇللى الەمدى دۇربەلەڭگە سالعان كوروناۆيرۋس ىندەتىنىڭ تارالۋى قىتايدىڭ وسىعان دەيىن سىن كوتەرمەي كەلگەن ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. ۋحانداعى ىندەت وشاعىنا قاتىستى ەل بيلىگى قالانى جاۋىپ, كارانتين جاريالاعاندىقتان سوڭعى ايلاردا بۇكىل كولىك قاتىناسى, جەرگىلىكتى كاسىپورىندار قىزمەتىن شەكتەگەنى بەلگىلى. NASA ماماندارى سپۋتنيكتىك تۇسىرىلىمدەر ارقىلى وسى جاعدايدىڭ ۋحانداعى ەكولوگيالىق احۋالدى العاش رەت ايتارلىقتاي وڭالتقانىن ايتادى. ياعني 1-20 قاڭتار ارالىعىندا الىنعان تۇسىرىلىمدەر مەن كارانتين ەنگىزىلگەن 10-25 اقپان ارالىعىنداعى عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردە ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. بۇرىن بۇل كەزەڭدە قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى قىتاي جاڭا جىلىنىڭ مەرەكەلەنۋىنە قاتىستى تومەندەيتىن. الايدا بيىلعى كورسەتكىشتەر بۇرىنعى جاعدايدان 10-30 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنى بايقالعان.
وسى جاعدايدىڭ ءوزى ءوندىرىس پەن كولىك قوزعالىسىن شەكتەۋدىڭ قانشالىقتى ناتيجەلىلىگىن كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟!
