ۇكىمەت • 24 اقپان، 2020

باعانى اۋىزدىقتاۋدىڭ امالى

87 رەتكورسەتىلدى

تاياۋدا ۇكىمەت ماجىلىسمەندەردىڭ ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن دايىن­داۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قول­دا­مادى. ازىق-ت ۇلىككە باعا بەل­گىلەۋدى ۇلتتىق جوسپار شەڭ­بەرىندە جۇرگىزۋ تۋرالى دەپۋ­تات­تىق ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن پرەمەر-مينيستر اسقار مامين «بۇل ۇسىنىستارىڭىز ءدال قازىر ورىنسىز» دەپ كەسىپ ايتتى.

باعانىڭ ءوسۋى ىشكى عانا ەمەس، سىرتقى فاكتورلارعا دا تاۋەلدى ەكەنى ۇكىمەت تاراپىنان وسىعان دەيىن دە مويىندالعان. ەندىگى جەردە ونى مەملەكەتتىك باعدارلامامەن نەمەسە ۇلتتىق جوسپاردىڭ كومەگىمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگى، فەرمەرلەرگە، وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەرگە ناقتى قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى باعاعا اسەر ەتەتىنى بەلگىلى بولدى.

«باعدارلاما ارقىلى شەشەمىز» دەگەن ۇكىلى ۇمىتكە نارىقتىڭ بەتالىسى تۇساۋ بولىپ كەلدى. بۇل فاكتوردى سىرت كوزدەن جاسىرۋ مۇمكىن بولماي قالدى. ەندى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىقتارىنان لوگيستيكالىق نۇكتەلەر اشىپ، ماسەلەنى شەشىپ تاستاماققا تاس-ءتۇيىن بولىپ، دەلدالدىق تىزبەكتىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ تاستاماققا بەلىن بەكەم بۋىپ، ءوڭىر باسشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن قىراعىلىنان ۇمىتتەنىپ وتىر. «بۇگىنگى تاڭدا ۇكىمەت اگرولوگيالىق ورتالىقتاردى سالۋدى جۇزەگە اسىراتىن ايماقتاردى انىقتايدى جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە جاڭا تالاپتاردى ازىرلەۋدە. ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە مۇنداي ورتالىقتار جەلىسىن قۇرۋ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا جانە ءبىر مەزگىلدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەگەن-ءدى پرەمەر-مينيستر.

وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك باعدار­لامالار نەمەسە جوعارىدا ايتىلعانداي ءىس-قيمىل جوسپارىن قابىلدار كەزدە ويلانىپ شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرنەشە رەت ەسكەرتكەن. بۇرىن ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى نەمەسە مەملەكەتتىك باعدارلاماعا كەلگەندە «جانىپ كەتەتىن» ۇكىمەتتىڭ بۇل جولعى شەشىمىن بيلىكتىڭ ۇستانىمىنا قىرىن قاراپ جۇرەتىن تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ءوزى قولداپ وتىر.

وتكەن اپتادا جۋرناليستەردى اڭگىمەگە شاقىرعان «ۆتب كاپيتال» اق-نىڭ ەكونوميكالىق-قارجىلىق ماسەلەلەر بويىنشا تالداۋشىسى پەتر گريشيننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ ءۇزىلىپ قالۋى ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى نارىعىنداعى ۇستانىمىن قيىنداتىپ كەلدى. اقشا-نەسيە ساياساتىنا كەرى اسەر ەتىپ، تىنىسىن تارىلتىپ، ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە جول اشتى.

پەتر گريشين سونداي-اق ەلىمىز ءدال قازىر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بارىنەن بىردەي باس تارتا المايتىنىن دا جاسىرماي ايتتى. سول سەبەپتى وسىعان دەيىن قابىلدانعان ستراتەگيالىق ماڭىزدى قۇجاتتارعا عانا باسىمدىق بەرىپ، قالعان دۇنيەنى ازىرگە ۇمىتا تۇرعان دۇرىس. بۇل ءۇردىس ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا دەگەن تاۋەلدىلىگىنىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە جول اشادى ەكەن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ەندىگى جەردە ءبىر-بىرىمەن جالعاسپاي، ۇندەسپەي قالاتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ەمەس، قازاقستاندىق-شەتەلدىك كومپانيالارداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ماسەلەلەرى تولعاندىرۋى، ۇكىمەت تە، پارلامەنت تە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. «ۋاقىتى كەلگەندە ءبىز ءىس-ارەكەتىمىزدى ونجىلدىقتاردى قامتيتىن باعدارلامامەن ەمەس، الەمدىك ەكونوميكانىڭ تىنىسىمەن ۇيلەستىرەتىن بولامىز. ەل-جۇرت مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى كسرو كەزىندەگى باس گازەتتەردىڭ تاقىرىبىمەن شاتاستىراتىن بولدى. سول سەبەپتى كەز كەلگەن قۇجاتتى قابىلداعان كەزدە ونىڭ سىرتقى رەيتينگپەن ۇيلەسۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرگەن دۇرىس» دەيدى پەتر گريشين.

پەتر گريشيننىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ءىجو-دەگى بيزنەستىڭ ۇلەسى نەمەسە بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ستاتيستيكاسى وزبەكستانداعى، ءتىپتى رەسەيدەگى ستاتيستيكامەن سالىستىرعاندا جوعارى ەكەنى، سوڭعى ناتيجە قازاقستاننىڭ پايداسىندا ەمەس ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. «مەملەكەتتىڭ جوعارىدا تۇرىپ ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى بانكتەرگە نەمەسە بيزنەسكە شەشىم قابىلداۋعا ماجبۇرلەۋى ناتيجە بەرمەيدى. جەرگىلىكتى ورىندار باعدارلاما بار دەپ ارقا-باسىن كەڭگە سالادى، ال بانكتەر وزدەرىنە ءتيىمسىز جاققا قارامايدى، ەگەر نەسيەلەندىرگىسى كەلسە، باعدارلاماسىز-اق جولىن تابادى. مەن قارجىگەر رەتىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى اشىق تۇردە قابىلداماۋىن قولدايمىن. مەملەكەتتىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى ستراتەگيالىق باعدارىن ايقىنداۋ ءۇشىن باعدارلامالار كەرەك شىعار، ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىن الدىن-الا جوسپار ارقىلى رەتتەۋ مۇمكىن ەمەس. 2019 جىلعى باعا مەن قازىرگى باعانى سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ازىق-ت ۇلىك باعاسىن رەتتەۋ، تۇراقتاندىرۋ قۇجاتتاردا ەمەس، باعالاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىراتىن جانە مۇمكىندىكتەردى ءسارالايتىن اشىق الاڭداردا تالقىلانۋى ءتيىس» دەيدى پ. گريشين.

بۇل پىكىردى قازاقستاندىق ساراپشى بەيسەنبەك زيابەكوۆ تا قولدايدى. سەبەبى داستارقانىمىزداعى تىسكە باسارلاردىڭ 60 پايىزى يمپورتتان كەلەتىنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ال يمپورت مەملەكەتتىك باعدارلاما نەمەسە ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ شەڭبەرىنە سىيمايدى.

 ساراپشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، «قىمباتشىلىقتى ودان ءارى شارىقتاتپاۋ ءۇشىن وتاندىق تاۋار باعاسىن تەجەپ ۇستاۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇستانىم دا نارىقتىڭ زاڭدىلىعىنا قايشى كەلەتىن دۇنيە. كوميسسيا قۇرۋ نەمەسە انتيمونو¬پوليالىق كوميتەتتەرگە شۇيلىگۋمەن شەكتەلىپ قالۋ، بانكتەرگە تالاپتى كۇشەيتۋ، حالىققا ۇستەمەاقى قوسۋدىڭ دا ناتيجەسى از. كوڭىلگە قونىمدىسى، يم¬پورتقا سالى¬ناتىن سالىق مولشەرىن قايتا قاراستىرىپ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ سالىعىن ازايتۋ عانا. بۇل الەمدىك تاجىريبەدە سىننان وتكەن جانە ناتيجەسىن بەرگەن ءتاسىل.

وسى رەتتە ساراپشى-ەكونوميست ۇكىمەت جەتەكشىسى باستاعان جۇمىس توبى بىرنەشە فاكتوردى ەسكەرمەي وتىرعانىن، بۇل الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىمىن تابۋى ءتيىس ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى. بىزگە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەاەو ەلدەرىنەن، وزبەكستاننان، قىرعىزستاننان قولجەتىمدى باعامەن كەلەتىنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. وزبەك نەمەسە قىرعىزدان كەلەتىن تاۋارلاردىڭ قازاق شەكاراسىنا دەيىنگى باعاسى ءبىزدىڭ دۇكەن سورەلەرىنە جەتكەن كەزدە ەكى نەمەسە ءۇش ەسە قىمباتتاپ شىعا كەلەتىنىنە جەرگىلىكتى ءوڭىر باسشىلارىنىڭ ءوزى تاڭعالىپ كەلگەن. وزبەكستاننىڭ شەكاراسىنا كيلوسى 150-200 تەڭگەمەن جەتەتىن انار نەمەسە شابدالى جەمىسى الماتىنىڭ بازارىنا كەلگەندە 500-600 تەڭگەگە ءوسىپ شىعا كەلەتىنىن الماتىنىڭ قارا بازارلارىندا وتىرعان وزبەك كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبارى ايتادى. «ەگەر، سول باعانى 250 تەڭگەگە تۇسىرسە دە وزبەك تە، قازاق تا ريزا بولار ەدى. سەبەبى وزبەك فەرمەرلەرى اراداعى 30-40 پايىز ايىرماشىلىقتى دا قاناعات تۇتادى» دەيدى ولار.

«تۇركىستان وبلىسىنىڭ وزبەكستانمەن، جامبىل وبلىسىنىڭ قىرعىزستانمەن شەكارالاس اۋداندارىنداعى باعا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا تومەن. ەاەو ەلدەرى ارقىلى باعانىڭ تىم قىمباتتاپ كەتپەۋىنە جول بەرمەيتىن تەتىكتەردى ويلاستىرۋ كەرەك. سەبەبى ءبىزدىڭ نارىققا قولجەتىمدى ازىق-ت ۇلىك ەاەو نەمەسە وزبەكستاننان عانا كەلەدى. باتىس اۋىپ كەلگەن «گلامۋرلى» جەمىس باعاسى كەز كەلگەن قازاقتىڭ داستارقانى ءۇشىن قولجەتىمدى ەمەس. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنى مەملەكەتارالىق كوميسسيا شەڭبەرىندە شەشۋگە بولادى. بۇل ءۇشىن پرەمەر-مينيستر ا.مامين ايتىپ وتىرعان لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ قۇزىرەتتەرىن كەڭەيتۋ كەرەك» دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ەكونوميست مىرزاكەلدى كەمەل ىشكى، سىرتقى نارىق وسى فورمۋلاعا باسىمدىق بەرگەندە عانا باعا ەركىندىگى مەن باسەكەگە باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتادى. ۇكىمەت وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىقتارىندا لوگيستيكالىق قويمالار اشۋ ماسەلەسىن بۇرىننان ايتىپ كەلە جاتقانىمەن ەكى جاققا دا ءتيىمدى كوزىن تابا العان جوق. دەلدالدار مۇنى دا اينالىپ ءوتۋدىڭ ءادىسىن تاپتى. ءاپ-ادەمى، كوڭىلگە قونىمدى ۇسىنىستار ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ايتىلسا دا، دەلدالدار مەن ولاردىڭ جوعارىداعى «قورعاۋشىلارى» قۇرىپ تاستاعان تۇزاق-توردان كيىپ جارىپ وتە الماعان.

مىرزاكەلدى كەمەلدىڭ تۇسىندىرۋىنشە، باعانىڭ تىنىسىن جەلپىندىرىپ تۇرعان باستى فاكتور وسى. ول ءبىرىنشى كەزەكتە لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ فەرمەرلەر مەن اراداعى بايلانىسى بارىنشا اشىق جانە قولجەتىمدى بولۋى كەرەگىن تىلگە تيەك ەتتى. كۇز قامىن ەرتە كوكتەمنەن ويلايتىن فەرمەر لوگيستيكالىق ورتالىقتاردىڭ جەرگىلىكتى فيليالدارىنا بارىپ، كۇزدە قانداي ءونىمدى قانشا توننا جانە قانداي باعامەن وتكىزۋ جايلى كەلىسىمشارتقا وتىرۋ كەرەك. ء«بىز بۇل شىرماۋدان لوگيستيكانىڭ مۇمكىندىگىن جۇيەلەندىرۋ ارقىلى شىعا الامىز. ونىڭ فورمۋلاسى – لوگيستيكا + فەرمەر = باعا. ۇكىمەتتىڭ فەرمەر ۇسىنعان باعا مەن دۇكەن سورەلەرىندەگى باعانىڭ ايىرماسى 30 پايىزدان اسپاۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسىن وسىنداي جۇيەمەن عانا ورىنداي الامىز. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار تالاپ ەتىپ وتىرعان ينفلياتسيانى تومەندەتۋ تۋرالى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى ەمەس، جۇيەلىلىك جانە بارىنشا ايقىندىلىق قاجەت. وزبەكستاننان نەمەسە ەاەو ەلدەرىنەن كەلگەن ازىق-ت ۇلىكتى دە فورمۋلا ارقىلى شەشۋگە بولادى» دەيدى م.كەمەل.

ەكونوميستىڭ بۇل پىكىرى الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس. رەسەي دە بىرەر جىلدان بەرى لوگيستيكانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋدىڭ ماسەلەسىن جۇيەلەندىرە باستادى. «كوشىڭدى كورشىڭە قاراپ تۇزەي بەرۋ» اسا جاقسى ادەت ەمەس. بىراق كوڭىلگە قونىمدى تىرلىكتەرىن قاپەرگە الا جۇرۋدەن زيان شەكپەيتىنىمىز انىق.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار