قوعام • 20 اقپان، 2020

شاڭىراق نەگە شايقالادى؟

69 رەتكورسەتىلدى

اسىلىندا ءار وتباسى مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى ىسپەتتى. ال ىرگەتاستى مىقتاپ قالاعان ابزال. تەك سول نيەت بۇگىندە مۇمكىن بولماي وتىر. سوڭعى ۋاقىتتا قوسىلا سالىپ، اجىراسىپ كەتەتىندەردىڭ قاتارى كۇرت كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن، كوكشەتاۋ قالاسىندا 2018 جىلى 1739 وتاۋ شاڭىراق كوتەرسە، 762-ءسى اجىراسىپ كەتكەن. ال 2019 جىلى 1725 نەكە قيىلىپ، 885-ءىنىڭ ءدام-تۇزى جاراسپاعان.

ىلكى زاماندا حالقىمىزدا ءدال مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىس جوق ەدى. ەل ىشىندە ءبىرلى-جارىمدى كەزىكسە كەزىككەن شىعار، ونىڭ ءوزى الابوتەن، وقىس وقيعا بولىپ سانالاتىن. پەرزەنتتەرىنىڭ ءدام-تۇزى جاراسپاي، اجىراسىپ كەتۋى – سۇيەككە تاڭبا. اتام قازاق «قايتىپ كەلگەن قىز جامان» دەگەندە، قىزدى عانا ەمەس، تاربيەنى مەڭزەگەن. بوزبالا دا، بويجەتكەن دە تاربيەنىڭ ءتالىمى تاماشا بولعاندىقتان، شاڭىراققا سىزات تۇسىرمەۋگە تىرىسقان. ال بۇگىنگى سەبەپ نەدە؟ ەندى وسى تاراپتا وي تولعاپ كورەلىك.

– ەڭ الدىمەن قايىن ەنە مەن كە­لىن­نىڭ ءتىل تابىسا الماۋى، – دەيدى «شاڭىراق» الەۋ­مەت­تىك-پسيحولوگيالىق زەرت­تەۋ ورتالىعى» قوعامدىق قور­ى­نىڭ پسيحولوگى جۇلدىز بەكاح­مەتوۆا، – الدىمىزعا كەلگەن، ءمان-جايىن قۇلاعىمىزبەن تىڭداعان، اجىراسۋعا بەت العان جاستاردىڭ ءۋاجى وسى. ەكىنشىسى، 20-25 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ دەنى ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋگە دايىن ەمەس. ولاردىڭ باسىم بولىگى بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى يگەرمەگەن. سول سەبەپتى تابىس تابا المايدى. ما­سەلە وسى جەردەن تۋىندايدى. تۇ­راقتى تابىسى بولماعان سوڭ وتباسىن قالاي ۇستاپ تۇرسىن؟ ۇستىنەن قۇس ۇشىرماي، الپەشتەپ باققان اكە-شەشە وتاۋدىڭ جا­يىن قاشانعى ويلاي بەرەدى؟ تۇر­مىستىق قيىندىق تۋىنداعان سوڭ الگى جاستار ءبىرىن-ءبىرى كىنا­لايدى دا، اقىر سوڭى كەشە عا­نا كوتەرىلگەن وتاۋدىڭ ەسىگىن جاۋىپ تىنادى. دەمەك، ەڭ الدىمەن ۇل-قىزىمىزدىڭ ءوز كۇنىن ءوزى كورەتىندەي ماماندىق الۋىن كۇنى بۇرىن ويلاستىرۋىمىز كەرەك. ەگەر اللا جارىلقاپ پەرزەنتتى بول­سا، سول بالانى دا باعاتىن قاۋ­مەتتەرى جوق. سالىعىن اتا-انا­سىنىڭ موينىنا ارتىپ قويۋعا قۇمار. قۇدا-قۇداعيدىڭ ارا­سىنداعى كەلىسپەۋشىلىك ءدال وسى جەردەن تۋىندايدى. كىم ءوزىنىڭ پەرزەنتىن جامان دەسىن، ءبىرىن-ءبىرى كىنالاۋدىڭ باسى جاستاردىڭ ءوزارا ءتىل تابىسا الماۋىنان، بەلگىلى ءبىر كاسىپ يەسى بولماعاندىقتان، كۇن كورە الماۋىنان باستالادى.

مامانداردىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، جاس وتباسىلاردىڭ تەز اجى­راسىپ كەتۋى الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق سەبەپتەردەن. ماسە­لەن، دايىن باسپانانىڭ بولماۋى، جالاقىنىڭ جارىتىمسىزدىعى، بالالارىن بالاباقشاعا ورنالاستىرا الماۋ، ول بالانى كىمنىڭ اتا-اناسى باعادى. مىنە، وسىلاي تاعار ءمىن، ايتار ايىپ جالعاسا بەرەدى.

– قازىرگى جاستاردىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگى ازايىپ كەلە جاتقانداي ما، قالاي؟ – دەيدى ەل اقساقالى جومارت سالىقوۆ، – بۇرىنعى قازاق «ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن» دەيتىن. وسى جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ استارىندا بار ماسەلە ايتىلىپ تۇرعان جوق پا؟ ءبىز باۋىر ەتى – بالالارىمىزدى بەتىنەن قاقپاي، ەشتەڭەگە مۇقتاج قىلماي ەركەلەتىپ وسىرەمىز دەپ، ىنجىق، جاسىق قىلىپ الدىق. ولاردىڭ كوپشىلىگى ەڭبەكتىڭ پارقىن بىلمەيدى. بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەگە قىزىعىپ، ماتەريالدىق يگىلىككە ۇمتىلادى. وڭاي كەلەر ولجا قايدا بار. ءبارى ەڭبەكپەن كەلۋى كەرەك. ولاردىڭ ويىنشا جوعارى وقۋ ورنىندا وقىسا، شەتەلدىك كولىكپەن بارۋ كەرەك. ۇيلەنسە، ۇيلەرى دايىن تۇرۋ كەرەك. بىلايشا ايتقاندا، «دايىن اسقا تىك قاسىق» بولعىسى كەلەدى. نەگىزىندە بارلىعىن ەڭبەك ەتىپ، تابىس تاۋىپ، ءوزى جاساۋى كەرەك ەمەس پە؟ بۇل ارادا قوعامداعى احۋال دا كەسىرىن تيگىزىپ تۇر. قاۋمەتى كەلگەن ادام ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ قويادى. ال، تۇرمىسى قوڭتورعاي كىسىنىڭ مۇنداي جاعدايعا قولى جەتە مە؟ ەسەسىنە بالاسى پۇشايمان. ەشكىمدى كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق، ءبارى پەشەنەگە جازىلعان دۇنيە. باق پەن بايلىق تىنباي تالاپتانعان، ەڭبەكتەنگەن ادامنىڭ ەنشىسى. ەندەشە، بالالارىمىزدى بوركەمىك قىلماي، تىربانىپ تىرشىلىك ەتۋگە، دۇنيەنىڭ پارقىن بىلۋگە ۇيرەتۋىمىز كەرەك.

ەندىگى ءبىر سەبەپ، سالاماتتى ءومىر سالتىن دۇرىس ۇستانباۋدا ەكەن. ماسەلەن، ىشىمدىك ءىشىپ، ەسىرتكى شەگۋ. وبلىس ورتالىعىنداعى ناركولوگيالىق ديسپانسەرگە باس سۇقتىق. قازىر مۇندا 9 مىڭعا جۋىق ادام ەسەپتە تۇر. اراققا قۇمارلىق الىسقا اپارمايدى. ديسپانسەردەگى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان جاستاردى، ورتا بۋىن تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار مەن ازاماتشالاردى كورگەندە يمانىڭ قاسىم بولادى. اتى-ءجونىن ايتپاۋدى وتىنگەن ءبىر اداممەن تىلدەستىك. زامانىندا ءتاپ-ءتاۋىر سپورتشى بولعان ەكەن. وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق سان سايىستا توپ جارىپتى. ەل بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتكەن. ءوزى دە دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ، اتاق پەن ابىرويىنا بولەنەرىنە سەنىمدى بولعان. اتتەڭ تۋرا جولدان تايىپ كەتكەنى. تايعان ءوزى، ەشكىمدى كىنالامايدى. راس، ءار جارىستان جالاۋى جەلبىرەپ كەلگەندە قوشەمەتشىل توپ قاۋمالاعان، جەڭىسىن جۋدىرعان. بىرتە-بىرتە اراققا سالىنىپ كەتكەنىن دە بايقاماي قالىپتى. كەيىن ەس جيعان، بىراق ءبارى كەش. باياعى تەپسە تەمىر ۇزەتىن كۇش-قۋات بويدان قاشقان. سپورت تۇگىل كادىمگى قاراپايىم ادامداي كۇن كورۋگە شاماسى جوق. وسى ديسپانسەرگە ورنالاسىپتى. ءبىر كەزدە ءوزىنىڭ دە ساناسىن ۋلاعان اششى سۋدىڭ قاسىرەتىن جاستارعا ايتىپ ءجۇر، ءتۇسىندىرىپ ءجۇر. ءوزى جاساعان قاتەلىكتى وزگەلەر جاساماسا ەكەن دەيدى. ەڭ وكىنىشتىسى، جارى مەن ءۇش بالاسى باسقا قالاعا كوشىپ كەتكەن. ىزدەپ بارۋعا، كەشىرىم سۇراۋعا، قايتا قوسىلۋعا بەت جوق. بۇل ءبىر ادامنىڭ عانا تاعدىرى. ال، مۇندا قانشاما تاعدىرلار تاسقا سوعىلىپ، شاعىلىپ جاتىر.

– تاۋەلسىزدىك العان ەلەڭ-الاڭ شاقتا مۇسىلمان ايەلدەرى ليگاسىن قۇردىق، – دەيدى زەينەتكەر ۇستاز راۋزا بايكەنوۆا، – رۋحاني الەمدەگى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرماققا ۇمتىلدىق. ءدال سول كەزدە ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى ءتالىم-تاربيە الەمىندە بوس كەڭىستىك پايدا بولدى. الگى كەڭىستىكتى شەت ەلدەن كەلگەن بۇزاقىلىقتى، اتىس-شابىستى ناسيحاتتايتىن فيلمدەر باسىپ كەتتى. بالكىم وسىنداي دۇنيەنىڭ اسەرى شىعار، جاستار تاربيەسىنىڭ تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاي المادىق. مەنىڭ ويىمشا، جاستار قۇرعان شاڭىراقتىڭ شايقالۋى ەڭ الدىمەن ۇلتتىق سانا مەن ءتالىم-تاربيە جەتىسپەۋىنەن شىعار. تاياۋدا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ رۋحاني الەمىمىزدەگى كەمشىلىكتى ۇلى ابايدىڭ مۇراسىمەن تولتىرۋدى، بارلىق بۇرىنعى قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ، جاڭا زاماننىڭ ادامىن اباي عيبراتىمەن تاربيەلەۋدى ۇسىندى. مۇمكىن قوعامداعى ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتى ءدال وسىنداي يدەيامەن، ۇمتىلىسپەن تولتىرارمىز.

قالاي بولعان كۇندە دە بۇل ءدال قازىر وزەكتى ماسەلە. ەندىگى ارادا جۇقپالى اۋرۋ قۇساپ ەتەك الىپ كەتپەسىن دەسەك، ولقىلىقتىڭ ورنى ۇڭىرەيىپ تۇرعان وسى تۇسقا دەندەپ نازار اۋدارۋىمىز كەرەك-اق.

 

كوكشەتاۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار