تانىم • 17 اقپان، 2020

«ءىبىر-ءسىبىر» اتاۋى نەنى بىلدىرەدى؟

1082 رەتكورسەتىلدى

ەل اراسىندا ءجۇرىپ كەي-كەيدە قىزىق دەرەكتەردە، وي تۋدىراتىن، ءسوز قۋدىراتىن ءبىر تۇسىنىكتەرگە ۇشىراپ قالاسىڭ. جۋىردا ءبىر اۋىل اقساقالى تۇمەن وبلىسىنان كەلگەن جاس جىگىتكە «ە، ءىبىر-سىبىردەن كەلگەن ەكەنسىڭ عوي» دەپ قالدى. اناۋ بولسا ءوزىنىڭ ءورىستىلدى ەكەنىن تانىتىپ، اقىلدىمسىنعان بىرەۋ ەكەن، استامشىل داۋىسپەن: «يبير نە زنايۋ، يا يز سيبيري» دەپ سوعىپ قالدى. 

الايدا وسى ءبىر قىلىق بىزگە قاتتى وي سالدى. ەۋروپانى ايتپاعاننىڭ وزىندە باتىس جانە شىعىس ازيانىڭ جەر، سۋلارىنىڭ اتاۋلارى ء بىر كەزدە تەگىس تۇركى سوزدەرىنەن تۇرعان عوي. ولاردىڭ ءبىرازىنا ورىستار ينتەرپرەتاتسيا جاساپ وزگەرتتى، كوبىن وزدەرىنشە اتاپ الدى. اسىرەسە، كەڭەس وداعى جىلدارىندا ونوماستيكانى دا يدەولوگيالىق قۇرالدىڭ ءبىر تەپكىشىنە اينالدىرىپ، «كوممۋنيزم»، «كومسومول»، «پياتيلەتكا»، «ۋدارنيك»، «پارتسەزد» تاعى باسقا جاساندى دۇنيەلەرگە وزگەرتۋىمەن قاتار پارتيا كوسەمدەرىنىڭ اتتارىن قاپتاتتى. بىراق حالىق جادىندا، ءبارىبىر كوپتەگەن كونە اتاۋ ۇمىتىلماي قالا بەردى. ءتىپتى ولاردىڭ ماعىناسىن بىلمەسە دە، جۇرەككە جىلى ءتيىپ، اتا-بابالارىمىزدىڭ ءۇنىن ەستىگەندەي، ساعىنىشپەن ەسكە الىنىپ جاتاتىن...

ء«ىبىر-ءسىبىر» اتاۋى دا سونىڭ ءبىرى.  ءبىز جوعارىدا اتالعان اقساقالعا جابىسا كەتىپ، ونىڭ ماعىناسىن سۇراپ ەدىك، بىلمەيتىنىن، بىراق ءوزىنىڭ اكەلەرى مەن اتالارى وسىلاي اتاعانىن ەسكە الدى.

سونىمەن وسى اتاۋلاردىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن شامامىز جەتكەنشە ءبىز تالداپ كورۋگە تىرىستىق. ء«ىبىر» اتاۋى تۋرالى دەرەك مۇلدە جوق بولعانىمەن، ء«سىبىر» تۇركىنىڭ «سىپىر» دەگەنىنەن شىققان بولۋى كەرەك دەگەن بولجامدار بار ەكەن.

قازىرگى عىلىمدا تاريحي نەمەسە دياحرونيكالىق لينگۆيستيكا دەگەن ءبىر سالا بار. وسى سالانىڭ ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن، سوزدەردىڭ ەۆوليۋتسياسى مەن ەتيمولوگياسىن ايىرا وتىرىپ، زەرتتەۋشىلەر كوپتەگەن تاريحي جاڭالىق اشادى. ماسەلەن، ولجاس سۇلەيمەنوۆ اعامىز ورىستىڭ العاشقى جىلناماسى «سلوۆو و پولكۋ يگورەۆادان» مىڭداعان تۇركى ءسوزىن تاۋىپ جانە ولاردىڭ ماعىناسىن اشۋ ارقىلى تاريحي جىلنامانىڭ نە ايتپاق بولعانىن اشىپ بەرگەنىن جاقسى بىلەمىز. مىسالى، و.سۇلەيمەنوۆ اشقانشا «كۋرى گورودا تمۋتاراكاني» دەگەن «تمۋتاراكان قالاسىنىڭ تاۋىقتارى» بولىپ ءتۇسىندىرىلىپ كەلگەن. سويتسە، «كۋرا» دەگەن تۇرىكشە «قورا»، «قابىرعا» بولىپ شىققان. سول سياقتى «توششيە تۋلى» دەگەن «ارىقتانعان قالقان» دەپ ءتۇسىندىرىلىپ، ونىڭ نە سەبەبى بارىن ورىس اكادەميكتەرى ايتا الماعاندا ءبىزدىڭ اعامىز «تۋل» دەگەننىڭ «تۇل»، «تۇلدانعان» قاتىن، ياعني جەسىر ەكەنىن اشىپ بەرگەن... وندايلاردىڭ ارىق-تۇرىق (توششيە) بولاتىنى دا بەلگىلى. سول سياقتى ء«ىبىر-ءسىبىر» سوزىندە دە ءبىر كىلتيپان بار سياقتى.  

بۇل اتاۋلار وتە ەرتەدەن بار، ولاردى ۆەنەتسياندىق اعايىندى كارتوگرافتار فرانتسيسك پەن دوميننيك پيتستسيگانيلەردىڭ ءحىV عاسىردا جاساعان كارتالارىنا دا ەنگىزگەن. بۇل اعايىندى ەكى جىگىت سول عاسىردا ەۋروپانىڭ عانا ەمەس ازيانىڭ دا كارتاسىن بارىنشا ءدال جاساعانى ءۇشىن مويىندالعان ماماندار.

ءىبىر، ءسىبىر اتاۋلارى XIV عاسىردا التىن وردانىڭ قاراماعىندا بولعان كەزىندە بەرىلگەنىن مىسىر سۇلتانىنىڭ تاريحشىسى ءال-وماري دە ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە جازعان. بۇل سوزدەردى ول -  توبىل مەن ەرتىس وزەندەرىنىڭ اراسى دەگەن ماعىنا بەرەدى دەپ اشقان. سوعان قاراعاندا ەرتە كەزدە وسى ەكى وزەندى ءىبىر جانە ءسىبىر دەپ اتاعانعا ۇقسايدى.

بىراق قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن وزەنى - ەرتىستىڭ اتاۋى بىزگە جات پا دەپ ويلانىپ قالدىق. الايدا، ءبىر كورمەگە قازاقى اتاۋ سياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن «ەرتىس» ءسوزى قازاقشادا ەش ماعىنا بەرمەيدى. ۋيكەپيدەيا ەنتسيكلوپەدياسىندا «ەرتىس» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن ءتىپتى ويعا قونبايتىن مازمۇنمەن ءتۇسىندىرىپتى. ورىسشادان ءدال كەلتىرسەك: «پو ۆەرسي ۆ.پ.سەمەنوۆا تيان-شانسكوگو ير- وزناچاەت پو-كازاحسكي «زەمليا»، ا تىش — «رىت». سودان «يرتىش» شىققان دەپتى اتاقتى ساياحاتشى عالىم. قازاق جەردى قاشان «ير» دەپتى، ءتىپتى جاقىندامايدى عوي. ال «تىش» دەگەندى قازۋ دەپ اۋدارۋ دەگەنى ءتىپتى اقىلعا قونىمسىز... قازاق ءتىپتى «تىش» ەمەس، ء«تىس» دەيدى عوي...

ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ ءبىرى ج.ارتىقباەۆ ەرتىستىڭ اتاۋىن ءتىپتى نانىمسىز «ەر توستىك» ەرتەگىسىنە تەلىپ قويىپتى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ۋيكيپەدياعا ءسوز بەرسەك: «پروفەسسور ج.ارتىكباەۆ وبراششاەت ۆنيمانيە نا سوۆپادەنيە نازۆانيا رەكي س يمەنەم گلاۆنوگو گەرويا كازاحسكوگو ەپوسا «ەر توستيك». پري ەتوم دەيستۆيە ەپوسا رازۆوراچيۆاەتسيا كاك راز نا بەرەگاح يرتىشا». «ەر» تۇسىنىكتى بولعانىمەن ءتىس قايدا، توستىك قايدا؟ ەكەۋى ءۇش قايناسا سورپاسى ءبىر قوسىلمايتىن تۇسىنىكتەر ەمەس پە؟

جالپى، قازاقى بولىپ كورىنگەنىمەن «ەرتىستىڭ» قازاقشا ەش ماعىناسى جوق. ەردىڭ ءتىسى دەپ ايتۋ دا اقىلعا قونىمسىز. دۇرىسىندا بۇل اتاۋ قىتايدىڭ وزەندى «ەرتسيسىحە» دەپ اتاعان سوزىنەن العان سياقتى. «قارا ەرتىس» سولاردان باستالادى عوي.

ال تۇركىلەردىڭ وزدەرى وزەندى ءسىبىر دەپ اتاعان. ول ەرتە كەزدە ايتىلعان «سىپىر»، ياعني، «تازالا» دەگەن ۇعىمىنان شىققان سياقتى. توبىلدىق ولكەتانۋشى ن.ابراموۆ تا وسىنداي پىكىر ايتادى. وسى ءسوزدىڭ ءجونى بار، ويتكەنى، ەرتىس جول بويىنداعىنى جايپاپ، سىپىرىپ-سيىرىپ اكەتەتىن اعىنى قاتتى، جالپاق، مول سۋلى وزەن.

ال ء«ىبىر» دەگەننىڭ ماعىناسى لاس، كىر دەگەنگە كەلەدى. ەرتىسكە قۇياتىن توبىل، شىنىندا دا، كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىلعانعان، سۋى لاس وزەندەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان تۇركىلەر ونى ءىبىر، ياعني لاس وزەن دەپ اتاعان سياقتى. وندا قازىر دە حلور كوپ بولۋىمەن قاتار مەتالل دا بار. ورىس دەرەكتەرىندە ونى: «رەكا ياۆلياەتسيا زاگريازنيوننوي. پو كوستانايسكوي وبلاستي يديوت پرەۆىشەنيە پدك پو نەكوتورىم تياجيولىم مەتاللام، رەكۋ وتنەسلي ك زاگريازنيوننىم ۆودنىم وبەكتام» دەيدى.

قازاق جينالماي، شاشىلىپ، لاس بولىپ جاتقان جەردى «ىبىرسىپ» (كەيبىر ديالەكتتە ءىبىرسىپ) جاتىر دەمەۋشى مە ەدى؟ وسىدان تۇركىلەر توبىلدى ءىبىر دەپ، ەرتىستى ءسىبىر دەپ اتاعانىنىڭ ارعى جاعىندا: «ىبىرسىعان لاس جەردى سىپىرعان» دەگەن ماعىنا جاتقان شىعار دەپ بولجايمىز...

ارينە، بۇرىن تۇرىكتەر بىلەتىن ءىبىر-ءسىبىر جەرىن كەيىن ورىس پاتشالىعى «سيبير» دەپ اتاپ، ازيانىڭ وسى اۋماعىنداعى بارلىق باسىپ العان اۋماعىن وسى اتاۋدىڭ اياسىنا ەنگىزدى. سوندىقتان قازىر بارلىق ءسيبيردى ءىبىر-ءسىبىر دەپ قانا، ياعني توبىل مەن ەرتىستىڭ اراسى دەپ اتاساق قاتەلىك بولادى...

سول سياقتى ءسىبىر حاندىعىنىڭ تاريحىنا شولۋ جاساعاندا «تايبۇعا جۇرتى» دەگەن حالىقتىڭ بولعانىنان اتتاپ كەتە المايسىڭ. بۇلاردىڭ دا تەگى سول تۇركى تايپالارى ەكەندىگى داۋسىز. ءتىپتى «تاي» جانە «بۇعى» دەگەن نەمەسە «بۇعىنىڭ تايى» دەگەن ماعىناداعى اتاۋلارىنىڭ ءوزى بىزگە جاقىن ەكەنىن كورسەتىپ تۇر.

وسى تايبۇعا جۇرتى التىن وردادان بۇرىن ۇلىس بولىپ، شىڭعىس حان زامانىندا ونىڭ ءبىر اۆتونوميالىق بولىگى دەپ ەسەپتەلەدى. الايدا ونىڭ باسشىسى حان ەمەس، مىرزا (ورىس جىلنامالارىنىڭ كەيبىرىندە كنياز) دەپ اتالعان. تۇمەن مەن ءسىبىر حاندىعى وسى جۇرتتىڭ بولىنۋىنەن پايدا بولعان دەگەن نۇسقالار دا بار.

رەسەيدىڭ قازىرگى تۇمەن (تيۋمەن) قالاسى ءسىبىر حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان چينگ تۋرا شاھارىنىڭ ورنىنا سالىنعانى بەلگىلى. ال ەندى وسى اتاۋدىڭ ءوزى «شىڭعىس تورە» دەپ ايعايلاپ تۇر ەمەس پە؟.. تەك تاريح سوقپاقتارىمەن سوڭعى «س» ءارپى عانا جەلىنىپ قالعان.

دەمەك، ءبىز عىلىمنىڭ تاريحي نەمەسە دياحرونيكالىق لينگۆيستيكا دەگەن سالاسىنا سۇيەنەتىن بولساق، تاريحىمىزدا جوعالتقان تالاي دۇنيەلەرىمىزدى ءالى دە تاۋىپ الا بەرۋىمىزگە بولادى ەكەن.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار