مىسالى, جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 46 پايىزى كۇنىنە تاماققا 500-1000 تەڭگە جۇمسايتىنىن مالىمدەسە, كوللەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ 42 پايىزى وسى شامادا ازىقتانادى. 1000-2000 تەڭگە ارالىعىندا جوو-لاردا 38 پايىزى, كوللەدجدە 41 پايىزى تاماق ىشە الادى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە كۇنىنە 2 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى سوماعا اس ىشەتىندەر – 16, كوللەدجەردە – 17 پايىز. جانە ساۋالداماعا قاتىسقان ستۋدەنتتەر اتا-انالارىمەن تۇرا ما, الدە جاتاقحانادا تۇرا ما, بۇل دا ەسكەرىلگەن.
ەندى وسى سانداردان-اق ستۋدەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشقۇرساق جۇرەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. تابىس تاۋىپ وتىرعان ەرەسەكتەر قاۋىمى كۇنىنە 500-1000 تەڭگەگە شامامەن نە ساتىپ الۋعا بولاتىنىن بولجاي الادى. تەك تۇسكى استىڭ وزىنە كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 1200 تەڭگە كەتەدى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاس اعزا ۋاقتىلى, كەمىندە ءۇش مەزگىل تاماقتانۋعا ءتيىستى بولسا, وندا دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەجەسى الىستاي تۇسەتىنى ايان.
سوندىقتان دا جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 37 پايىزىندا, كوللەدجدەگىلەردىڭ 29 پايىزىندا اسقازان-ىشەك جولدارىندا كىنارات تابىلىپ قانا قويماي, ەمدەلىپ, اۋرۋحاناعا جاتىپ شىققان. ءتىپتى جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 54 پايىزى, كوللەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ 66 پايىزى تاماقتان ۋلانعان.
اۋرۋدىڭ از دەگەندە 60 پايىزى استان بولاتىنىن قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ شىققان قازاق تاماقتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ:
– ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا جاستاردىڭ دۇرىس تاماقتانا ءبىلۋىن جاستايىنان قالىپتاستىرۋ, ناسيحاتتاۋ ۇساق-تۇيەك ەمەس. بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇدايى زەرتتەلىپ, باعامدالىپ وتىراتىن ءىس بولۋى قاجەت. ايتپەسە نەگە اقش سياقتى ءىشىپ-جەمى جەتكىلىكتى ەلدە تاماقتانۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەيىن
40 بىردەي عىلىم-زەرتتەۋ ورتالىعى بار؟ – دەيدى.
قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىندا وتكەن جيىندا ەركىن اڭگىمە ءجۇردى. ستۋدەنتتەر مەن جۋرناليستەر اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆقا, «امان-ساۋلىق» قق پرەزيدەنتى, دارىگەر باقىت تۇمەنوۆا مەن AlmaU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى گۇلنار اسەمقۇلوۆاعا كەزەگىمەن ساۋال قويدى.
ء«بىز ءجيى اۋىرامىز. سەبەبى دەنساۋلىعىمىزعا نەمقۇرايلى قارايمىز. الەمدە ءبارى تەز وزگەرىپ, ءومىر ارناسى بىزدەردى دە وزگەرتۋدە. سوندىقتان دەنى ساۋ, تابىستى بولىپ, ۇزاق ءارى بەلسەندى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءوز ءومىرىڭدى جاقسى ارناعا بۇرۋ كەرەك. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – جاستاردى دۇرىس تاماقتانۋعا داعدىلاندىرۋ», دەيدى تورەگەلدى شارمانوۆ.
سونىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ىسىنە AlmaU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 1-كۋرسىندا وقيتىن 21 ستۋدەنتى تارتىلعان. جوبانىڭ دالالىق ءىس-شارالارى 2019 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگى مەن
25 قاراشاسى ارالىعىندا ءوتىپ, وعان AlmaU, قازۇۋ, اەجبۋ, ەيۋا, كنتۋ, قازحقاتۋ جانە قاۋ, تۇران, امجت كوللەدجدەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسقان. بارلىعى 1049 رەسپوندەنت سۇرالىپ, ساۋالداماعا 652 جوو ستۋدەنتى جانە 397 كوللەدج ستۋدەنتى تارتىلعان.
جانە ءبىر نازار اۋداراتىن جايت, الەۋمەتتىك ساۋالدامالار جۇرگىزگەن ستۋدەنتتەردى باسقا وقۋ ورىندارى كىرگىزگىسى, جولاتقىسى كەلمەگەن. كوپشىلىگى كۇمانمەن قاراپ, ولاردىڭ زەرتتەۋلەرىنە كادىمگىدەي كەدەرگىلەر كەلتىرگەن.
– وقۋ ورىندارىندا الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن كەزىمىزدە ءبىراز قيىندىقتارعا تاپ بولدىق. ستۋدەنتتەر مۇنداي ساۋالدامالارعا نەمقۇرايلى قارادى. كۇنىنە تاماققا قانشا اقشا جۇمسايتىندارىن ايتقىسى كەلمەگەن جاستار ءجيى جولىقتى. بۇل ءىستى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق, – دەيدى ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى.
شىنداپ كەلگەندە, الىس وبلىستاردان كەلىپ, جوعارى ءبىلىم الىپ وتىرعان جاستار ازىق-ت ۇلىككە اقشالارى تاپشى ەكەنىن اشىپ ايتۋعا نامىستانعان, ۇيالعان دەسە دە بولادى. ال مۇنىڭ ءبارىن وسى الەۋمەتتىك ساۋالدامانى جۇرگىزگەن الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى العا تارتتى.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسى پايدالىلىعى تەڭشەلگەن اس مازىرىنە قۇرىلىپ, رەسپوندەنتتەرگە قانداي تاعامدى ءجيى قولداناتىندارىن كورسەتۋ ۇسىنىلعان.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سۇرالعان ستۋدەنتتەرىنىڭ 31 پايىزعا جۋىعى جانە كوللەدجدەردىڭ سۇرالعان ستۋدەنتتەرىنىڭ 24 پايىزى دەنساۋلىقتارىنداعى كىناراتتار دۇرىس تاماقتانباعاندىقتان بولعانىن مويىندايدى. بۇل رەتتە جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 69 پايىزى, كوللەدج ستۋدەنتتەرىنىڭ 56 پايىزى مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنگەن. تاماقتانۋعا بايلانىستى ەڭ كوپ تارالعان ماسەلەلەر قاتارىندا ۋلانۋ, گاستريت, اسقازان جاراسى, پانكرەاتيت, اللەرگيا, تەرى بورتپەلەرى بار.
ال ەندى جوو مەن كوللەدجدەردە دۇرىس تاماقتانۋدى ناسيحاتتاۋعا قاتىستى اقپاراتتىق جۇمىستار جۇرە مە دەگەن ساۋالعا جوو ستۋدەنتتەرىنىڭ 72 پايىزى, كوللەدجدەگىلەردىڭ 74 پايىزى «جوق» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
«پايدالىلىعى تەڭشەلگەن تاماق جاستاردىڭ دەنساۋلىعىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. الىنعان مالىمەتتەر ستۋدەنت جاستاردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋعا بايلانىستى بارلىق قاۋىپ فاكتورلارىن جەتە باعالامايتىنىن كورسەتەدى. الماتى ستۋدەنتتەرىنىڭ كوپشىلىگىندە اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ پروبلەمالارى بار. كوپشىلىگى گاستريت, اسقازان جاراسى, پانكرەاتيت, تەرى بورتپەلەرى جانە اللەرگيا سياقتى اۋرۋلارعا تاپ بولعان. ءبىزدىڭ فيزيكالىق دەنساۋلىعىمىز, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, يممۋنيتەت جانە زات الماسۋ جاي-كۇيى سالاماتتى تاماقتانۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەرەسەك جاستا دەنساۋلىقتىڭ اۋىر پروبلەمالارىن بولدىرماۋ ءۇشىن بۇل تۋرالى بۇگىن ويلانۋ قاجەت. سوندىقتان قازاقستاننىڭ بارلىق وقۋ ورىندارىندا دۇرىس تاماقتانۋدى ناسيحاتتايتىن اقپاراتتىق جۇمىستى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى باقىت تۇمەنوۆا.
«وسىدان 10 جىل بۇرىن ادام ءولىمىنىڭ 80 پايىزى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان بولاتىن. قازىر بۇل كورسەتكىش 82-88 پايىز اراسىندا تۇر. ونىڭ 55 پايىزى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, 18 پايىزى ونكولوگيالىق اۋرۋلار, قالعانى قانت ديابەتى مەن وكپە اۋرۋلارى. جۇرەك قان تامىرلارى, ديابەت, ماي باسۋ بالا كەزدەن باستالادى. ستۋدەنتتىك كەزەڭدەر تۋرالى ايتپاي-اق قويايىق. ينفاركت, ينسۋلت, ديابەت, اتەروسكلەروز جاسارىپ بارادى. ارتىق سالماق, ماي باسۋ كورسەتكىشى دە سولاي. قانتتى ەكى ەسە كوپ تۇتىنامىز. تورەگەلدى شارمان ۇلى قايتالاپ ايتقاندى جاقسى كورەتىن ءسوز بار: «قانت دەگەنىڭىز – اق, ءتاتتى, توكسيندىك, قاتەرلى ۋ». قانت سياقتى قاتتى, ترانسمايدى دا ەكى ەسە كوپ تۇتىنامىز. مۇنىڭ ءبارى فاست-فۋدتاردا, كونديتەرلىك ونىمدەردە, نان ونىمدەرىندە كوپ كەزدەسەدى. جاستاردا كوپ تاڭداۋ جوق, سوندىقتان پايدا مەن زيانعا قاراماي تۇتىنا بەرەدى. سول سياقتى تۇزدى دا 4 ەسەگە جۋىق نورمادان ارتىق پايدالانامىز. مىنە, وسىنىڭ بارىنەن كەيىن الگى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, ديابەت, وزگە دە قاتەرلى اۋرۋلار قايدان شىقتى دەۋگە بولمايدى», دەيدى قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, عىلىم دوكتورى ءشامىل تاجىباەۆ.
ددۇ دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسىن ادامزات ءۇشىن ەڭ باستى, شەشۋشى فاكتور دەپ قارايدى. ددۇ مالىمەتى بويىنشا الەمدە 500 ملن ادام اشتىق جاعدايدا ەكەن, جىل سايىن 8 ملن بالا دۇرىس تاماقتانا الماعاندىقتان, ياكي جۇقپالى اۋرۋلاردان شەتىنەيدى.
نە دەسەك تە, اۋرۋ-سىرقاۋعا دۋشار ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ىشىندە 60-80 پايىزى دۇرىس تاماقتانباعاندىقتان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) مالىمەتى بويىنشا, ەۋروپادا 65 جاستاعى ادامداردىڭ
12 پايىزى تەك دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان قايتىس بولادى.
اقش-تا تاماقتانۋ ماسەلەسىن دۇرىستاۋ ارقىلى جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى 2/3-گە ازايتۋعا قول جەتكىزگەن.
اليمەنتارلىق اۋرۋلار, تاعامعا تىكەلەي بايلانىستى اۋرۋلار قاتارىنا – ينفاركت, ينسۋلت, اتەروسكلەروز, قانتتى ديابەت, سەمىزدىك, انەميا, زوب, وبىردىڭ كەيبىر تۇرلەرى جاتادى.
جىل سايىن 30 ملن (ياعني 23,8%) بالا كەمتار بولىپ تۋادى. ءنارۋىز (پروتەين) جەتىسپەۋشىلىگىنەن 5 جاسقا دەيىنگى
150 ملن بالا زارداپ شەگىپ وتىر. يود جەتكىلىكسىزدىگىنەن 740 ملن ادام دەرتتى جاعدايدا جۇرەدى. ا ءۆيتامينى جەتكىلىكسىزدىگىنەن 5 جاسقا دەيىنگى 2,8 ملن بالانىڭ كوزى ناشار كورەدى. تەمىر تاپشىلىقتى انەميامەن اۋىراتىندار سانى (تتا) – 2 ملرد. سەمىزدىككە
300 ملن ەرەسەك ادام جانە 17,6 ملن بالا شالدىققان. وبىر (قاتەرلى ىسىك) اۋرۋىنا شالدىققاندار سانى – 10,3 ملن ادام.
جەر بەتىندە ەگدە تارتقان جانداردىڭ 540 ميلليونعا جۋىعى ناشار تاماقتانادى. سۇيەكتىڭ بوركەمىكتەنۋى, ياعني وستەوپوروزبەن 2 ملن ادام اۋىرادى ەكەن, دەمەك, بۇل ورتان جىلىكتىڭ, ۇرشىق, ومىرتقانىڭ سىنۋى دەپ ءبىلىڭىز.
قورىتا ايتقاندا, بۇگىن اس مازىرىنە ءمان بەرمەگەن, ءوز دەنساۋلىعىنا ءجۇردىم-باردىم قاراعان جاستاردىڭ بارلىعى دا كەلەشەكتە ناۋقاس بولادى, دەيدى سوڭعى جىلدارى وسى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ وكىلى.
الماتى
