ەكونوميكا • 17 اقپان، 2020

ساقتاندىرۋ سەگمەنتى باسەكەگە دايىن با؟

44 رەتكورسەتىلدى

ساقتاندىرۋ نارىعى ءبىزدىڭ حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ءالى كۇنگە دەيىن دەندەپ ەنە قويعان جوق. بۇل سالاداعى كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى دە ارتاراپتاندىرىلماعان. وتاندىق ساراپشىلار وسى فاكتور كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا كەرى اسەر ەتەدى دەگەندى كوپتەن ايتىپ جۇرگەن بولاتىن. ەندى وسى پىكىردى ساقتاندىرۋشى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى دە اشىق ايتا باستادى.

 

تابىستىڭ كوبى كولىكتەن تۇسەدى

قازاقستاندىق ساقتاندىرۋ كوم­پا­نياسىنىڭ وكىلى ولەگ حانين سوڭ­عى جىلدارى ادامنىڭ ومىرىنە، دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زياننىڭ ورنىن تولتىرۋ ءليميتى ەكى ەسەگە وس­كەنىن، تاريفتەر قايتا قارالماعانىن ايتىپ بەردى. سوڭعى رەت تاريفتەر 2007 جىلى وزگەرىپتى. سودان كەيىن بۇل تاقىرىپ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قايتا كوتەرىلمەسە دە ىشكى نارىقتا ساقتاندىرۋدىڭ بۇرىنعىلارىنا مۇلدەم ۇقسامايتىن جاڭا تۇرلەرى پايدا بولدى. ساۋاتتى زاڭنامالىق نور­مالارسىز كەز كەلگەن سالانىڭ العا جىلجىمايتىنى بەلگىلى. ساقتاندىرۋ سەگمەنتىنىڭ ء«بىر كەم دۇنيەسى» ەل ىشىندە وزدەرىن «ساقتاندىرۋ كوم­پا­نياسىنىڭ وكىلىمىز» دەپ تانىستى­راتىن الاياقتاردىڭ كوبەيىپ كە­تۋى­نە، ولاردىڭ باعىت-باعدارسىز جۇ­مىس­تارىن جالعاستىرا بەرۋىنە سەبەپ بولىپتى. و.حانين ساقتاندىرۋ نارى­عىنا ءتونىپ تۇرعان باستى قاتەر وسى دەيدى. سەبەبى قازىر ساق­تان­دىرۋ­دىڭ ءتۇرى كوپ: مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تاندىرۋ، پاتەردى، ءومىردى، كولىكتى ساقتاندىرۋ بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. وسىلاي جالعاسا بەرسە، كۇنى ەرتەڭ بوكسە مەن بەلدى ساقتاندىرامىن دەيتىندەردىڭ پايدا بولماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سول سەبەپتى، و.حا­نين ايتىپ وتكەندەي، ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت جانە ساقتاندىرۋ كوم­پا­نيا­لارىنىڭ وكىلدەرى بىرلەسىپ، سالانىڭ الەمدىك تاجىريبەمەن ينتەگراتسيالانۋ باعىتىن سىن تەزىنەن وتكەرىپ، ءوزىمىزدىڭ مۇمكىندىگىمىزگە بەيىمدەيتىن كەز الدەقاشان
كەلدى.

ال ەلىمىزدە ازىرگە ومىردەن بۇرىن كولىك پەن م ۇلىكتى ساقتاندىرۋدىڭ ءباسى باسىم بولىپ تۇر. ساقتاندىرۋ سەگمەنتىنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ تۇرعان دا وسى.

ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ەسەبى بويىنشا 2019 جىلى ەلىمىزدەگى جەڭىل اۆتوكولىكتەر سانى 3 ملن 700 مىڭعا جۋىقتادى. جەكە مەنشىكتەگى اۆتوكولىكتى ساقتاندىرۋدى زاڭ مىندەتتەيدى. جىلىنا ءار كولىكتەن ورتا ەسەپپەن 35-50 مىڭ تەڭگە ساقتاندىرۋ قارجىسى تۇسەدى. دەمەك، كومپانيالاردىڭ تەك كولىكتى ساقتاندىرۋدان تۇسكەن پايداسى جىل سايىن 12-14 ملرد تەڭگەگە جۋىقتايدى. ونىڭ 40 پايىزى ساقتاندىرۋ جارنالارىنا جۇمسالسا، 60 پايىزى كومپانيا قالتاسىندا قالادى. بۇل تەك كولىكتەن تۇسكەن ساقتاندىرۋ جارناسى عانا.

ال ساراپشىلار بولسا قورعا تۇسكەن قارجىدان ساقتاندىرۋ كومپانيالارى قوماقتى پايدا تاۋىپ جاتقانىمەن، كولىك يەلەرى ءۇشىن بۇل مۇلدە ءتيىمسىز زاڭناما ەكەنىن ايتادى. ەگەر زاڭ تەتىكتەرى جۇمىس ىستەسە، ساقتاندىرۋ سالالارىنىڭ كولىك جارناسى ارقىلى عانا ينۆەستيتسيالىق قورجىندارىن ءارتاراپتاندىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بار ەكەن. مىسالى، اقش، جاپونيادا قىمبات كولىك يەلەرى تەك كولىكتى عانا ەمەس، ونىڭ موتورىن، ءرۋلىن نەمەسە قۇتقارۋ جاستىقشالارىن بولەك-بولەك ساقتاندىرادى. ساقتاندىرۋ كومپانيالارى قۇنى 500 مىڭ اقش دوللارىنان اسىپ كەتكەن قىمبات كولىكتىڭ بولشەكتەرىن جەكە-جەكە ساقتاندىرۋعا كەڭەس بەرەدى.

ء«بىزدىڭ ەلدە دە وسىنداي قىمبات كولىكتەر بار. بىراق ولار شەتەلدىك كومپانيالارعا باسىمدىق بەرەدى. ولاردىڭ ساقتاندىرۋ جارنالارى ساقتاندىرۋشى تاراپتىڭ زاڭىمەن جۇرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە كولىك جۇرگىزۋشىنىڭ ءوتىلى، كولىكتىڭ جىلى، باعاسى بويىنشا عانا ساقتاندىرىلادى. سول سەبەپتى قىمبات كولىك يەلەرى بىزبەن جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى»، دەيدى و. حانين.

ساقتاندىرۋشى كومپانيالاردىڭ الەمدىك تاجىريبەمەن ينتەگراتسيالانا باستاعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ءومىرىن، دەنساۋلىعىن، دەنەسىنىڭ ءبىر اعزاسىن ساقتاندىرعىسى كەلەتىن ازاماتتار بىزدە دە بارشىلىق. بىراق ساقتاندىرۋشى كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل باعىت ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ ەڭ ءالسىز سەگمەنتى.

«وزدەرىن ساقتاندىرعىسى كەلەتىن كليەنتتەر بار. بىراق ولار قازاقستاندىق ەمەس، جارعىلىق كاپيتالى قوماقتى شەتەلدىك كومپانيالارعا باسىمدىق بەرەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ەگەر مەملەكەت ءمامس شەڭبەرىندە تەك دەنساۋلىعىن عانا ەمەس، ءومىردى ساقتاندىرعىسى كەلەتىن كومپانيالارعا قولداۋ كورسەتسە عانا سالا ءارتاراپتانادى جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتادى. بۇل ءمامس پەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى بىرىگىپ تالقالايتىن تاقىرىپ»، دەيدى و. حانين.

 ونىڭ پايىمداۋىنشا، ءومىردى ساقتاندىرۋ كليەنتتەردىڭ دەربەستىگىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى، جاڭا ساقتاندىرۋ شەشىمدەرىنىڭ پايدا بولۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرەدى، سونداي-اق ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن ءبولۋدىڭ پايدالى جانە ءتيىمدى تاسىلدەرىن، سونىڭ ىشىندە ساندىق تەحنولوگيالار ارقىلى اشۋعا ىقپال ەتەدى. نارىقتا جاڭا ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋى ءومىردى ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ دامۋىنا دا وڭ اسەر ەتەدى، ويتكەنى بۇل حالىقتى ەرىكتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرىمەن جانە زاڭدى تۇلعالاردى مىندەتتى ساقتاندىرۋمەن قامتۋدى ۇلعايتادى.

2020 جىلدان باستاپ دسۇ شەڭبەرىندە قازاقستاندىق ساقتاندىرۋ نارىعىنا ءوز تاجىريبەسى، بىلىكتىلىگى، ءونىمى، بيزنەس-پروتسەستەرى جانە ات-جۇيەلەرى بار شەتەلدىك ويىنشىلار كەلەتىنىن وسىعان دەيىن دە ايتقانبىز. ءبىزدىڭ نارىق شەتەلدىك كومپانيالارعا قانشالىقتى قىزىقتى ەكەنىن ايتۋ قيىن، بىراق تاياۋ بولاشاقتا ولار قازاقستانعا مىندەتتى تۇردە كەلەتىنى انىق. و.حانين بۇل كەزدە تەك ءتيىمدى تاريفتەر مەن قىزىقتى ونىمدەر تۋرالى عانا ەمەس، ەڭ الدىمەن بيزنەسكە، ساپالى سەرۆيسكە جانە ىشكى بيزنەس پروتسەستەرگە دەگەن كوزقاراستار پايدا بولاتىنىن ايتادى. بۇل ساقتاندىرۋشىلاردان ۇلكەن ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەتىن كورىنەدى.

ساراپشىلار ساقتاندىرۋ كومپانيالارى باسى ارتىق شىعىندارعا اتتاپ باسقىسى كەلمەيتىنىن وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتقان. اۆتوكولىك يەلەرىن ساقتاندىرۋ تۇرلەرىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگى وسىعان دەيىن ماجىلىستە دە، ۇكىمەت قابىرعاسىندا دا تالاي رەت ايتىلعان. ال ساقتاندىرۋشىلار ءۇشىن بۇل تەك الداعى ون جىلدىقتارداعى عانا شەشىلەتىن ماسەلە. سەبەبى كولىك يەلەرىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى ۇنەمدەۋ ماقساتىمەن تولىق ءبىر جىلعا ساقتاندىرۋعا شارت جاساسپاي، تەك التى ايعا عانا ساقتاندىرۋدى ءجون كورەدى ەكەن. الايدا اپات بولعان جاعدايدا كليەنت تولىق ساقتاندىرۋ تولەمىن الۋعا قۇقىلىمىن دەپ ەسەپتەيدى. ال ساقتاندىرۋ كومپانيالارى بولسا، بۇل فاكتور بىزگە ءتيىمسىز دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان ولار وسى ماسەلەنىڭ ءادىل شەشىلۋىن كۇتىپ وتىر.

بۇل تۋرالى ساراپشى: «ەكى تاراپقا دا ءادىل شەشىم شىعارىلۋى ءتيىس. ءبىز زەينەتكەرلەر نەمەسە ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەرگە دە وسىنداي تالاپ قويامىز دەگەن ويدان اۋلاقپىز. جۇرگىزۋشىلەر تەك جارتى جىلعا عانا ساقتاندىرۋ شارتىنا وتىرىپ، وتەماقىنى 1 جىلعا ەسەپتەپ العىسى كەلەدى. ال ساقتاندىرۋ نارىعى ساقتاندىرۋ سىياقىسىن الا الماي شىعىنعا باتادى جانە ساقتاندىرۋشىلار سىياقىنى قايتا قاراۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەرۋى مۇمكىن»، دەيدى.

«تاريفتەردى ءبىر رەتكە كەلتىرۋ» دەگەن ماسەلەنى ساقتاندىرۋشىلار كوپتەن كوتەرىپ كەلەدى. قازىر ءتاريفتى ەسەپتەۋ كوەففيتسيەنتى الماتى قالاسىندا ورتا ەسەپپەن – 2،96، تارازدا – 1، شىمكەنتتە – 1،1. اۆتوينسپەكتسيا قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، كۇن سايىن الماتىعا شامامەن 250 مىڭ كولىك كىرەدى. ناتيجەسىندە پوليس قۇنىنىڭ كوەففيتسيەنتى تومەن ايماقتان كەلگەن كولىكتەر الماتىدا الدەقايدا قىمبات تۇراتىن جەرگىلىكتى كولىكتەردى سوعۋى مۇمكىن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، سول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنا بىرىڭعاي ساقتاندىرۋ ءتاريفىن ەنگىزۋ قاجەت. كەي ايماقتار ءۇشىن بۇل ءتيىمدى بولعانىمەن، كەيبىرىنە ءۇشىن سىياقى كولەمى جونىنەن ءتيىمسىز بولاتىنى تۇسىنىكتى.

الاياقتار جاعالاپ ءجۇر

ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنىڭ 20 پايىزى الاياقتاردىڭ قالتاسىنا كەتەدى. بۇل تۋرالى ساقتاندىرۋ سالاسىنىڭ ماماندارى ايتىپ وتىر. ماسەلەن، الاياقتار مەن كولىك سوقتىعىسىنىڭ 20 پايىزى قاساقانا جاسالاتىن كورىنەدى. مىسالى، كولىكتى سىرىپ، اۋدارىپ تاستايدى نەمەسە جاقىن شەتەلدەردەن سوعىلعان كولىك اكەلىپ، ەلگە كەلگەن سوڭ ساقتاندىرۋ قۇجاتىن راسىمدەپ، قيتۇرقى ارەكەتتەر ارقىلى ساقتاندىرۋ تولەمىن ءوندىرىپ الادى.

بۇل تۋرالى و.حانين: ء«بىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا، ىشكى نارىقتاعى جالعان ساقتاندىرۋشىلاردىڭ ۇلەسى 15-18 پايىز اراسىندا. ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاۋ ساقتاندىرۋ نارىعىن باقىلاپ وتىرعان قۇزىرلى ورىندارعا دا قيىنعا سوعادى. ولاردىڭ بيزنەسىن ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمسىز جاعدايعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءىرى سوماداعى ءبىر جولعى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن تالاپ ەتۋگە جول بەرمەۋ كەرەك. ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى الاياقتاردىڭ كوبى وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان كولىكتەردى جاعالايدى. داعدارىس ۇزاعان سايىن، ساقتاندىرۋ تولەماقىلارىنىڭ كولەمى ارتا بەرەدى»، دەيدى.

تاياۋدا ەلىمىزدەگى زەينەتاقى اۋدارىمدارىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى قابىلدانعانى بەلگىلى بولدى. 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءار جۇمىس بەرۋشى مىندەتتى 10 پايىز اۋدارىمنان بولەك، قىزمەتكەردىڭ جالاقىسىنىڭ قوسىمشا 5 پايىزىنا تەڭ قارجىنى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋدارۋى كەرەك.

ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ ساراپشىسى گۇلجان جاقسىمبەتوۆا 2020 جىلى ساقتاندىرۋشىلاردىڭ ازاماتتاردىڭ 50-55 جاسقا دەيىن زەينەتاقى جيناقتارى جەتكىلىكتى بولعان كەزدە زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتىن جاساسۋ قۇقىعىن كوزدەيتىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى باستاماسى زەينەتاقى اننۋيتەتى نارىعىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. «جالپى العاندا، جاڭا زەينەتاقى جۇيەسى قوعامدا «قانشالىقتى كوپ ەڭبەك ەتسەڭ، سونشا كوپ زەينەتاقى الاسىڭ» ۇعىمىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ناتيجەسىندە زەينەتكە شىققان ادام مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك كومەك الماي-اق، دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتاردىڭ قايىرىمدىلىق قارجىلارىنا مۇقتاج بولماي-اق، ءومىر سۇرەتىن بولادى»، دەيدى گۇلجان جاقسىمبەتوۆا.

وسى سالانىڭ ماماندارى unit-linked – ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىنان كوبىرەك ءۇمىت كۇتەتىنىن جاسىرمايدى. بۇل ساقتاندىرۋشى كومپانيالارى مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ينتەگراتسيالانۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇجات. بۇل قۇجاتتى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت قۇپ كورسە، ساقتاندىرۋشى كومپانيالار ينۆەستيتسيالىق تابىستاردى قارجى ينستيتۋتتارىمەن بىردەي پايدالانا الادى.

گۇلجان جاقسىمبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق بانك بۇل ماسەلەنى تەزدەتىپ دايىنداۋعا مۇددەلى. ەندى شەگىنۋدىڭ رەتى جوق. الداعى ۋاقىتتا رەزەرۆ نەمەسە ءتاريفتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ازىرگە قولداعى قۇجات جوباسىنىڭ ساقتاندىرۋشى ەمەس، ينۆەستيتسيالىق سيپاتى باسىم. سوندىقتان ساراپشىلار ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردە ساقتاندىرۋشى سيپاتىنا باسىمدىق بەرىلەدى دەگەن ۇمىتتە.

الماتى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار