شالا تۋعان سابيگە وتا جاساۋ ءتىپتى دە مۇمكىن بولماپتى. سەبەپ, قاجەتتى مەديتسينالىق جابدىقتىڭ جوقتىعى. جابدىق بولا قالعان كۇننىڭ وزىندە وتا جاسايتىن مامان جوق. سول ساتتە قايران انا اتتان سالىپ, دابىل قاققان. قاقسا, قاققانداي ەكەن.
جاڭا تۋعان جاس ءسابي عانا ەمەس, ەسەيىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ ىشىندەگى كوز اۋرۋىنا دۋشار بولعانداردىڭ بۇگىنگى ءحالى تىپتەن سۇمدىق. وبلىس ورتالىعىنداعى «وركەن» بالالار باقشاسىندا كورۋىندە كەمىستىگى بار 14 بالا ءتالىم-تاربيە الادى. مۇلدە سۋقاراڭعى سوقىر ەمەس, ارقيلى كوز اقاۋى بار بالدىرعاندار.
– بۇرىن, 1991 جىلى «الەنۋشكا» بالالار باقشاسىندا ەكى وسىنداي توپ بولدى. ارقايسىسىندا 15 بالادان ءتالىم-تاربيە الاتىن. كەيىن ءبىزدىڭ «وركەن» بالالار باقشاسىنا كوشىرىلدى, – دەيدى بالاباقشانىڭ مەدبيكەسى نينا كارالاش, – وتپەلى كەزەڭدەگى قيىنشىلىققا توتەپ بەرە الماي, ءبىر توپ جابىلىپ قالدى. مۇنداعى جايدى ايتقاندا, ەتەگىڭ جاسقا تولىپ, جىلاپ الۋعا بولادى. بالالاردىڭ كوزدەرىن تەكسەرۋگە قاجەتتى اپپاراتۋرا 1970 جىلى شىققان. ەرتەرەكتە جارتى ستاۆكامەن جۇمىس ىستەيتىن كوز دارىگەرى بولعان. ءاربىر بەيسەنبى سايىن كەلىپ, بالالاردى تەكسەرىپ تۇراتىن. 2008 جىلى ول دا قىسقارتىلىپ كەتتى. بىراق جالاقى الماسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن قامقورلىققا ءزارۋ بالالارعا جانى اشىپ, قولىنان كەلگەن كومەگىن كورسەتىپ تۇرادى. اتى-ءجونى – راحيا كارىموۆا.
راحيا بايكەنقىزى قازىر وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ كوز اۋرۋلارى بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. زەينەت جاسىنا الدەقاشان جەتكەن. زەينەتكەردىڭ ەڭبەكتەن قول ۇزبەۋى وسى سالاداعى دارىگەرلەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ەكەن. ول جايلى تاراتىپ ايتقاندا, ءسوز ءالىبى بىلاي ورىلمەك. بەلگىلەنگەن نورماعا سايكەس, 15 مىڭ ەرەسەك ادامعا, 10 مىڭ بالاعا ءبىر كوز دارىگەرى كەرەك. كوكشەتاۋ قالاسىندا بالالاردىڭ كوز دارىگەرى بىرەۋ عانا. ال وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىندا دا, وبلىستىق ەمحانادا دا كوز دارىگەرى جوق.
– بالالاردىڭ كوز اۋرۋلارى تۋا جانە جۇرە پايدا بولادى, – دەيدى راحيا بايكەنقىزى, – ءبىر كەزدە ءار كوشەنى, ءار ءۇيدى ارالاپ, بالالاردىڭ جانارىن قاداعالاۋشى ەدىك. قازىر ونداي جۇمىس بىلاي تۇرسىن, سىرقات بالالاردى كورسەتىپ, كەڭەس الاتىن دا جەر جوق. بۇل وتە كۇردەلى الەۋمەتتىك ماسەلە. قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كادر دايىنداۋ كەرەك. ونسىز ەشتەڭە دە ونبەيدى. جۇرە پايدا بولاتىن كوز اۋرۋلارىنىڭ ءبىر پاراسى, الىستان كورمەۋ. مەن دارىگەر رەتىندە ەڭ الدىمەن انا دەنساۋلىعىنا, بالا دەنساۋلىعىنا مۇقيات كوڭىل اۋدارۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. انالاردىڭ ۋاقتىلى دەم الۋى, دۇرىس تاماقتانۋى, جۇيكەسىنىڭ قالىپتى بولۋى, ءبارى اسەر ەتەدى. ءبىلىم سالاسىنداعى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ دا اسەرى بار. مىسالى, ەرتەرەكتە جارتى كۇن عانا وقىتاتىن. قازىرگى جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ دا اسەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ال بالانىڭ كوز جانارى اقاۋسىز بولۋى ءۇشىن كوپ نارسە كەرەك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ قوعامدا سپورت ۇيىرمەلەرى قولجەتىمدى مە, بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى قالاي ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر؟ ءتۇبىن قاۋزاپ كەلگەندە, ويلاستىراتىن دۇنيە از ەمەس.
ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءدال قازىر كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋگە جۇمسارتىپ ايتقاندا, كوڭىل وتە از بولىنۋدە. ايتالىق, بەلگىلى ءبىر مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتى ساتىپ الۋ ءتيىمسىز. ەگەر بۇل جابدىقپەن جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى مامان دارىگەر بولماسا, ونىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟
– اتا-انالار ءالى كۇنگە دەيىن ماعان كەلىپ ءوتىنىش ايتادى. تەگىن كومەكتەسەمىن, – دەيدى راحيا بايكەنقىزى, – بالالار باقشاسىنان كەيىن بۇل بالالار جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە بارادى. ويتكەنى كوكشەتاۋدا كوزىلدىرىك تاققان بالالار وقيتىن مەكتەپ جوق. جاعدايى جەتكەندەر نۇر-سۇلتان قالاسىنا تىركەلىپ, سوندا وقىتۋدا. ال اۋىل بالالارى شە؟ وبلىسىمىزدىڭ بۋراباي, زەرەندى, شورتاندى اۋداندارىندا عانا ءبىر-بىردەن كوز دارىگەرلەرى بار. ونىڭ ءوزى ەرەسەك ادامداردى قارايتىن ماماندار. قازىرگى تالاپ بويىنشا بالالاردى قارايتىن دارىگەر, ەرەسەكتەردى قارايتىن دارىگەر ارنايى سەرتيفيكاتتارعا يە بولۋى كەرەك. قالعان اۋدانداردا ءبىر دە ءبىر كوز دارىگەرى جوق. ەرتەرەكتە ديسپانسەرلىك ەسەپ جۇرگىزىلەتىن. كوز اۋرۋى بار ءار بالا قاتاڭ ەسەپتە تۇراتىن, قاداعالاناتىن.
كوز اۋرۋلارىن ەمدەۋ ءىسىنىڭ كەرى كەتۋى 1999 جىلى كوكشەتاۋ وبلىستىق كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنىڭ ەكونوميكالىق قيىن جاعدايعا بايلانىستى جابىلىپ قالعان كەزىنەن باستاعان. بۇل كەز تراحوما ءتارىزدى جۇقپالى كوز اۋرۋىنىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعان شاعى. جاعداي سولاي بولا تۇرا, قازىرگى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ جانىنان بولىمشە عانا اشىلعان. بالالاردىڭ كوزىن ەمدەۋ, مىنە وسى كەزدەن باستاپ ءبىرجولا توقتاتىلعان دەسە دە بولادى.
– كەز كەلگەن سالاداعى ءتارىزدى ءداستۇر ساباقتاستىعى ءۇزىلدى, – دەيدى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ كوز اۋرۋلارى بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەرىك نۇرقانوۆ, – اعا بۋىن دارىگەرلەر وبلىستىق اۋرۋحاناعا كەلدى. ورتا بۋىننىڭ ءبىرى نۇر-سۇلتان قالاسىنا, ءبىرى جەكەمەنشىك اۋرۋحانالارعا اۋىستى. ال جاڭا بۋىنمەن ەكى ورتاداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى. مەنىڭ ويىمشا, ەڭ الدىمەن قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىندا كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىن اشۋىمىز كەرەك. دياگنوستيكالىق ورتالىق كەرەك. كادىمگى «جۇرەك ورتالىعى» ءتارىزدى ورتالىق بولۋى كەرەك. مىنە قاراڭىز, جۇرەك ورتالىعىندا كارديولوگيا, كارديوحيرۋرگيا, ەمحانا, ءبارى ءبىر جەردە. ال ءبىز كوز اۋرۋلارى دارىگەرلەرى ءار جەردە شاشىراپ وتىرمىز. ەكىنشى ءبىر ماسەلە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتىپ, قاجەتتى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ. ءبىز قازىر كومپيۋتەرلىك توموگرافيا جاساي المايمىز. مىسالى ادامنىڭ باسىن كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا تۇسىرەدى عوي. سول ءتارىزدى كوز اۋرۋلارىن انىقتاۋ ءۇشىن دە كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا ءتۇسىرۋ كەرەك. بىراق ول جوق. كاتاراكتاعا وتا جاسايتىن اپپاراتۋرا 2000 جىلى الىنعان. ەكى رەت ەسەپتەن شىعارىپ تاستايتىن ۋاقىت ءوتتى, ءالى جاڭارتىلعان جوق. ماسەلەن, وسى ورايدا اسا قاجەتتى «ميللەنيۋم» اپپاراتۋراسىن ساتىپ الۋعا 23 ميلليون, وپتيكالىق توموگرافيا اپپاراتۋراسىنا 60 ميلليون تەڭگە قاجەت. لازەرلىك وتا جاساۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. ودان وزگە دە بۇگىندە اسا قاجەتتى مەديتسينالىق اپپاراتۋرالارعا ءزارۋ بولىپ وتىرمىز. وسىنداي كوزقاراسپەن قازىرگى بولىمشەنىڭ ءوزىنىڭ جابىلىپ قالۋ قاۋپى تۋىنداپ وتىر.
ەمحانانىڭ دالىزىندە كەزەك كۇتكەن كىسى كوپ ەكەن. اسىرەسە, تومپاڭداپ جۇگىرگەن بالالار. ت ۇلىمى جەلبىرەگەن قىز بالا, سۇق ساۋساق, بالاڭ ۇيرەگىمەن اناسىنىڭ زاتتارىن ءتۇرتىپ قويادى. سوزىلا قارمانىپ, اناسىنىڭ قۇشاعىنا ۇمتىلادى. اناسىنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ قويادى:
– انا, سەنى كورگىم كەلەدى! جارىق دۇنيەدە نە جاقسىلىق بار؟! – دەپ سۇرايدى.
«جاقسىلىق بولادى, جانىم» دەگىم كەلدى بالدىرعاندى بولاشاققا سەندىرىپ...
اقمولا وبلىسى
