قازاقستان بۇل باعىتتا قىرعىزستان جانە وزبەكستاننان اكەلىنگەن ۇلتتىق كادەسىيلار نارىعىنا جول بەردى. ۇلت مۇراسىن كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ جەتىستىگى ءارى تابىس كوزى رەتىندە نارىققا شىعارا الماي وتىرۋدىڭ سەبەپتەرىن اتاپ وتكەن «قازاقستان قولونەرشىلەر وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ايجان بەكقۇلوۆا سالانى دامىتۋ ءۇشىن وڭىرلەردەگى شەبەرلەردى تۇگەندەۋ قاجەتتىگىن ايتادى. بۇگىندە ءارتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قولونەرشىلەردىڭ ناقتى ستاتيستيكاسىن جۇرگىزۋ قيىن. دەگەنمەن وسى وتىز جىلعا جۋىق مەرزىمدە وداق تاراپىنان رەسپۋبليكا بويىنشا ەكى مىڭعا جۋىق قولونەرشى انىقتالعان.
وتاندىق نارىقتا «قىرعىزدىكى», «وزبەكتىكى» دەپ اتالىپ كەتكەن ۇلتتىق بۇيىمداردا پايدالاناتىن ويۋ-ورنەكتەر قازاق حالقىنا ءتان بولعانىمەن, ۇلتتىق ورنەكتەردى جاساۋ, بۇيىمعا قوندىرۋ تەحنولوگياسىندا وعاشتىقتىڭ كوپتىگىن اتاپ وتكەن ايجان بەكقۇلوۆا ونىڭ سەبەبىن قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن 90-جىلدارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تۇراقتى ايماق رەتىندە ساتۋ نارىعىنا اينالعانىمەن بايلانىستىرادى. ايجان ابدىماناپقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قىرعىز-قازاق ويۋ-ورنەكتەرىندە ۇقساستىق بار. دەگەنمەن ءا.مارعۇلاننىڭ جانە باسقا دا ەتنوگرافيالىق دەرەككوزدەر قىرعىز شەبەرلەرى ءۇشىن دايىن ەنتسيكلوپەديا رەتىندە قىزمەت ەتتى. تىپتەن ۇلى دالا پەتروگليفتەرى دە قىرعىز بۇيىمدارىندا قولدانىلىپ ءجۇر. وسى جىلدار ىشىندە قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرىن قىرعىز اعايىندار مەنشىكتەپ الدى. ال ونىڭ سەبەبىن ارىدەن ىزدەگەن ا.بەكقۇلوۆا 1994 جىلى قازاقستاندىق قولونەرشىلەر كورمەسىنە قاتىسقان «Aid to Atrisans» امەريكالىق كومپانياسى ەلدەگى احۋالدى نەگىزگە الا وتىرىپ, قىرعىزستاندى وقۋ-وندىرىستىك, وزبەكستاندى وندىرىستىك ورتالىق, ال قازاقستاندى ساتۋ نارىعى رەتىندە بەلگىلەگەنىن ايتادى. «بۇل قازاقستاننىڭ بەدەلىن ارتتىرعانىمەن, قولونەر سالاسىنىڭ دامۋىنا كەرى ىقپالىن تيگىزدى. مۇنىمەن قوسا ەل ۇكىمەتىنىڭ 1995 جىلى ەلىمىزدىڭ شەتەل كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىنسىز داميتىنىنا بايلانىستى شەشىمى «Hivos» ءتارىزدى مادەنيەت سالاسىن قولدايتىن كومپانيالاردىڭ ەلدەن كەتۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. بۇل كەزەڭدە ءبىردى-ەكىلى دەمەۋشى بولماسا, مەملەكەت قولونەرشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەمەس-ءتى. ال شەتەلدىك كومپانيالار قىرعىزستان مەن وزبەكستانعا قوماقتى قارجى قۇيا باستادى. «Eurasia» قورى مەن «Chevron» كومپانياسى ورتالىق ازيا قاۋىمداستىعىنا اۋدارعاندىقتان, بۇل قاراجاتقا وتاندىق شەبەرلەردىڭ قولى جەتپەدى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, قاۋىمداستىقتىڭ شتاب پاتەرى قىرعىزستاندا تۇراقتاپ, قۇرامىندا ەكى قازاق, ەكى تاجىك, ءبىر تۇركىمەن, جيىرما قىرعىزى بار ۇيىم حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولىپ, ترەنينگتەردىڭ قىزىعىن قىرعىزدار كوردى. سونداي-اق گەرمانيانىڭ «Ebert» قورى قىرعىز قولونەرشىلەرىنە ءۇش جىلعا جەڭىلدىكتەر ۇسىندى.
كەيىننەن نارىقتاعى احۋالعا نازار اۋدارعان «Eurasia» قورى مەن «Chevron» كومپانياسى قارجىسىن قازاقستاندىق قولونەرشىلەرگە اۋدارا باستادى. الايدا شەبەرلەردىڭ ءار اۋماقتا ورنالاسۋى ازعانتاي قارجىنى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. ناتيجەسىندە, قىرعىز اعايىندار قازاقستان نارىعىنا دەندەپ ەنە باستادى. قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايتىنىن تۇسىنگەن «قازاقستان قولونەرشىلەر وداعى» شەبەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا جارمەڭكەلەر وتكىزىپ, وقىتۋ جۇمىستارىن جولعا قويدى. ۇلتتىق ساراپتاما كەڭەسى قۇرىلىپ, «Heritage» قورىنىڭ قولداۋىمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنا دايىندىقتان وتكەن ساراپشىلار جىبەرىلىپ, 900-دەن استام شەبەرلەر بازاسى جاسالدى.
ەسەپكە الۋ جۇمىستارىنىڭ زور قيىندىقپەن ىسكە اسقانىن ايتقان ايجان بەكقۇلوۆا «قولونەرشى» ماماندىعىن زاڭمەن بەكىتىپ, مەملەكەت كوڭىل بولمەيىنشە, سالا دامىمايدى دەگەندى العا تارتادى. بۇل باعىتتا وزبەكستان تاجىريبەسىنىڭ ماڭىزى زور. الا شاپاندى شەبەرلەر زاڭمەن قورعالىپ قانا قويماي, شەتەلدەردەگى جارمەڭكەلەرگە قاتىسۋعا, سالىق جۇيەسىندە, اۋەجاي بيلەتتەرىنە, اۋە تاسىمالىندا جۇك سالماعىنا ايتارلىقتار جەڭىلدىكتەرگە يە. «رەگيستاندى تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە ساقتاپ قالۋدا جەرگىلىكتى شەبەرلەردىڭ ۇلەسى زور. ولار ەرەكشە تۋىندىلارىن وسى ماڭدا جارقىراتا وتىرىپ, ءتۋريزمنىڭ كوركىن قىزدىرىپ وتىر, بۇدان شەبەرلەرگە دەگەن مەملەكەتتىڭ قولداۋىن كورەمىز. تىپتەن كەز كەلگەن تۋريست قوناقۇي, اۋەجايدا وزبەكستاندىق شەبەرلەر تۋرالى فيلمدەردى تاماشالاي الادى. وزبەك جەرىنە تابانى تيگەن ءاربىر قوناق بۇل ايماقتىڭ ۇلتتىق تىنىسىن بىردەن تانيدى», دەيدى ايجان ابدىماناپقىزى.
كونە كاسىپ يەلەرىنە قولداۋ كەرەك
بۇگىندە بۇل كاسىپكە جاستاردى تارتۋ قيىن ءارى اتاكاسىپتى مەڭگەرگەن شەبەرلەر ازايىپ بارادى, دەپ الاڭدايدى ايجان بەكقۇلوۆا. ماماننىڭ ايتۋىنشا, 2007 جىلى وتكەن قولونەرشىلەر سەزىنە جۇزدەن استام شەبەر جينالعان. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك بولدى. ءدال وسى كەزەڭدە ورالماندارمەن بايلانىستى نىعايتۋ جۇمىستارى قولعا الىنعانمەن, نارىققا شىعۋدى عانا كوزدەگەن بىرقاتار اعايىندارمەن ءارى قارايعى جۇمىستار ناتيجەسىز اياقتالعان. قولونەرشىلەردى قولداۋ جۇمىستارى اياسىندا «نariteych» قورى وتكىزگەن زەرگەرلىك, اعاش وڭدەۋ, كىلەم توقۋ, كەستە تىگۋگە قاتىستى ترەنينگتەر, ارتماركەتينگ ساعاتتارىنا العاشىندا شەبەرلەر كۇمانمەن قاراپ, تاڭدانىس بىلدىرگەنى شىندىق. اتاكاسىپكە جاناشىرلىقتىڭ ناتيجەسىندە مۇنداي قيىندىقتار ارتتا قالدى, دەيدى
ا.ابدىماناپقىزى.
ناتيجەسىندە, 2007 جىلدان بەرگى ارالىقتا 150-گە جۋىق ترەنينگتىڭ ون سەگىزى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە, قۇرىقتا وتكەن. بۇگىندە سەگىز وبلىس ورتالىعىندا وكىلدىگىن اشقان وداق جۇمىسىنا جەرگىلىكتى ورگاندار تاراپىنان جاعىمدى بەتبۇرىس بار. «سالانى كوممەرتسيالىق باعىتتا دامىتا الماعانىمىزبەن, وشكەنىمىزدى جاندىرىپ, شەبەرلەردىڭ نارىق الەمىنە دەگەن كوزقاراسىن وياتا الدىق» دەپ اتاپ وتكەن ايجان ابدىماناپقىزى, زەينەلحان مۇحامەدجانوۆ, سەرىكقالي كوكەنوۆ, جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ سىندى ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى شاكىرتتەرىن دايىنداپ, ۇلتتىق قولونەر سالاسىنىڭ دامۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
«شەبەر» تانىتقان شەبەرلەر كوپ
وداق بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرiنەن كونە كاسىپ يەلەرىن تاۋىپ, «شەبەر» بايقاۋىنا قاتىسۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, اۋىلدان اتى ۇزاپ كورمەگەن 130-دان استام شەبەر دۇنيە ءجۇزىنىڭ بىرقاتار ەلدەرىندەگى كورمەلەرگە قاتىسىپ, مادەنيەتىمەن تانىسىپ قايتتى. ايجان ابدىماناپقىزى «شەبەر» بايقاۋىنا ۇسىنعان ءاربىر بۇيىمنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. مىسالى, شەبەر تيمۋر ەرمۇحامەتوۆ (الماتى) كوشپەندىلەر پايدالانعان ەمىزىكتى جاساۋ ءۇشىن ەكى جىل بويى ارحيۆتەر مەن كىتاپحانادان مالىمەتتەر ىزدەسە, تازا سۇيەكتەن كۇمىسپەن اپتاپ شۇمەك جاساعان بولات بەيىسبەكوۆتىڭ قولتاڭباسى دا ەرەكشە تاڭدانىس تۋعىزادى. بۇل كوشپەندىلەردىڭ تازالىققا قاتتى ءمان بەرگەنىنىڭ جارقىن كورىنىسى, دەيدى ا.بەكقۇلوۆا. ال تۇركىستاندىق شەبەر گاۋحاربەك كۇنعوجاەۆ اعاشتان ادەمى اۋەن شىعاراتىن سىرناي جاساسا, ماڭعىستاۋلىق شەبەر اۋەس ساعىناەۆا تىككەن شەكپەن ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتىق كيىم رەتىندە قۇندى. ال بۇگىندە جاسى 63-كە كەلىپ قالعان ماڭعىستاۋلىق شەبەر كۇمىس قوسبايدان ۇيرەنەرىمىز كوپ. بىلگەنىن جاستارعا ۇيرەتۋگە دايار شەبەرگە كيىز باسۋ ءوندىرىسىن ۇيرەتۋ ءۇشىن ارنايى قۇرال-جابدىقتىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ قولدانبالى قولونەرىن دامىتۋ تەحنولوگياسى كەنجە قالىپ بارادى. مال سويىپ, ونىڭ ءجۇنى مەن تەرىسىن وندىرىسكە جارامدى كۇيدە سىلىپ الۋ, يلەۋ, سونداي-اق ءجۇن ءتۇتۋ, تاراۋ, ءجىپ ءيىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى نازاردان تىس قالعان. بۇرىن ءار اۋىلدا تابيعي جۇننەن ءجىپ ءيىرىپ, الاشا توقىپ, سىرماق باسقان ىسمەر اجەلەردىڭ ىسىنە كوپشىلىك ءتانتى بولۋشى ەدى. «كوشپەندىلەر تۇرمىس جابدىقتارىن جاساعاندا ەكولوگيالىق, گيگيەنالىق تالاپتارىنا قاتتى ءمان بەرگەن. سول كونەكوز اجەلەر تىككەن بۇيىمدار ساپاسىمەن ەرەكشەلەنەتىن. تابيعي كىلەم, تەكەمەتتەر شارشاعاندى باسسا, تەرىدەن جاسالعان ىدىستاردا قىمىز-شۇباتتىڭ تابيعي ءدامىن ساقتايتىنى عىلىممەن دالەلدەنگەن. سول كەزدەردە تۇرمىستىق بۇيىم ءاربىر شاڭىراقتا جاسالاتىندىقتان, اتا- كاسىپتىڭ قادىرىن تۇسىنبەي, قول ەڭبەگىنىڭ قۇنىن تومەندەتىپ الدىق پا دەگەن ويعا قالام», دەيدى
ا.ابدىماناپقىزى.
ال سول كونەكوزدەردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە ارامىزدا جوق. اگرارلى ەل رەتىندە وسى سالانىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىڭ قولداۋى, داۋلەتتى ادامداردىڭ سالاعا بەتبۇرىسى قاجەت, دەيدى سالا جاناشىرى. بالاباقشادان اتا-بابا كاسىبىنىڭ فيلوسوفياسىن مەڭگەرۋدى قولعا الىپ, مەكتەپتەردە شەبەرحانالار, كاسىپ يەلەرى ءۇشىن ينكۋباتورلار جاساۋ كەرەك. تىپتەن بۇگىنگى كيىز ءۇي ءوندىرىسى مەن كوشپەلىلەر كيىز ۇيلەرىندە جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار ەكەنىن ايتقان وداق ءتورايىمى كيىز ءۇيدىڭ جابدىقتارىنا, اعاشىنا اسا ءمان بەرە وتىرىپ, توبىلعىلى توعايلاردى كوبەيتۋدى ۇسىنادى.
ايماقتىق ەرەكشەلىكتەر جويىلىپ بارادى
كەزىندە قولونەر ورتالىعى بولعان وڭىرلەر ۇلتتىق داستۇردەن الشاقتاپ كەتكەن. ء«بىر كەزدەردە شىمكەنت, قىزىلوردا ءوڭىرى كيىز باسۋمەن ەرەكشەلەنىپ كەلسە, ماڭعىستاۋعا كيىز ۇيلەردىڭ جابدىقتارىن, الاشا مەن باسقۇر جاساۋ ءتان. اقتاۋ سىرماقتارىنىڭ دا باسىلۋى ەرەكشە. ورنەكتەرى ءىرى بولىپ كەلگەنىمەن, قۇراق كورپە بارلىق وڭىرگە ءتان. بۇگىندە تەكەمەتتەرى مەن سىرماقتارى ۇمىت بولىپ بارا جاتقان ءوڭىر – اتىراۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, قولونەرشىلەر وداعى «Chevron» جانە «Smithsonian Folk Center» كومپانيالارى بىرلەسىپ, جاڭا جوبالاردى باستاماق نيەتتە. شىعىس قازاقستانعا ورنەك سالۋ ونەرى ءتان بولسا, الماتى وبلىسىندا تۇسكيىزدەر باسىلعان. تىپتەن قولدانبالى ونەردىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءار ءوڭىردىڭ ورنەگىنە, تۇيمەسىنە قاراپ تا اجىراتۋعا بولعان. بۇگىندە باتىس قازاقستانداعى زەرگەرلىك ونەردى جوعالتىپ العاندايمىز. وڭىردە ءبىر عانا شەبەر بولسا, ونىڭ ءوزى مۋزەيدىڭ رەستاۆراتورى بولىپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇل ايماقتا بۇگىندە الماتىلىق زەرگەرلەر ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ سوققان بۇيىمدارىنىڭ ورنەگى, سوعۋ ءادىسى بۇل ولكەگە ءتان ەمەس», دەيدى ا.بەكقۇلوۆا. شەبەردىڭ ايتۋىنشا, قولدانبالى ونەردىڭ ەرەكشە تۋىندىلارىن شاۋىلدىردەگى مۋزەيدەن كورۋگە بولادى. وندا قۇراعى 1 سانتيمەتر بولاتىن كورپەلەر, دەكوراتيۆتى جاستىق تىستارى, اينەكتەن جاسالعان شۇمەك سياقتى ەرەكشە تۋىندىلار بار. ا.بەكقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, الەم ەلدەرىنىڭ مۋزەيلەرىندە دە قازاقى بۇيىمدارعا قاتىستى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەر تۇستار بارشىلىق ەكەن. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن قازاقتىڭ قولدانبالى ونەرى تۋرالى شەت تىلدەرگە اۋدارىلعان ادەبيەتتەردىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستىرعان ا.ابدىماناپقىزى رەسەيدەگى كۋنستكامەرا مۋزەيىندە ۇلى دالانىڭ عاجايىپ تۋىندىلارى كوپ بولعانىمەن, مۋزەي سورەلەرىنە قويىلماعانىن ايتادى. ونىڭ باستى سەبەبى, ءبىر كەزدەردە جاسالعان جوندەۋ جۇمىستارى بارىسىندا اتريبۋتسيالارىنىڭ جوعالىپ كەتۋىمەن, ال ونى سيپاتتايتىن مامانداردىڭ ءبىرى زەينەتكە, ەندى ءبىرىنىڭ ومىردەن ءوتىپ كەتۋىنە بايلانىستى. مىسالى, ماسكەۋ مۋزەيىندە تۇرعان بىلعارى حالاتتى ونەرتانۋشىلار وزبەكتىكى دەپ سيپاتتاسا, شانحاي مۋزەيىندەگى قازاق كىلەمى ۇيعىر حالقىنىكى دەپ جازىلعان. «پەتەربوردا حالىقارالىق مادەني فورۋم اياسىندا يمپەراتوردىڭ فارفور زاۋىتىنا جولىم ءتۇستى. ەكسكۋرسيا بارىسىندا 1905 جىلى رەسەي سۋرەتشىسى سالعان اق فارفوردان قويىلعان ساۋكەلەدەگى قازاق قىزىن كورىپ, تاڭدانىسىمدى جاسىرمادىم», دەيدى ايجان ابدىماناپقىزى. سوندا زاۋىت مامانى «بۇل قازاق ەمەس, قىرعىز قىزى» دەپ جاۋاپ بەردى. پاتشالىق كەزەڭدە قازاقتاردى «قىرعىز» دەپ اتاعان ءارى قىرعىز-قازاق قىزدارىنىڭ باس كيىمىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار ەكەندىگىن تۇسىندىرگەنىنە قاراماستان, دالەلدەردى زاۋىت ماماندارى قاپەرىنە الماعانىنا قىنجىلادى. «كەيىننەن زاۋىت باسشىسىنا ارنايى حات جولدادىم. بىراق ەرميتاج ماماندارى بەرگەن جاۋاپقا سايكەس ساۋكەلەلى قىز قىرعىز قىزى بولىپ قالا بەردى. ونەرتانۋشىلاردىڭ حالىقتار مۇراسىن دۇرىس سيپاتتاماۋى سالدارىنان وسىنداي ولقىلىقتار كەزدەسەدى. بۇل – مەملەكەتتىك ماسەلە. تىپتەن ەكسپو كەزىندە رەسەي مۋزەيلەرىنەن اكەلىنگەن قازاق دالاسىنا ءتان, ەرەكشە تەحنولوگيامەن دايىندالعان جادىگەرلەردى كوردىك. سوندىقتان ەلىمىزدە قولدانبالى دەكوراتيۆتى ونەر تۋىندىلارىن دامىتاتىن كەز كەلدى» دەگەن ونەر جاناشىرى اتاكاسىپ ارقىلى شەبەرلەردىڭ حالىقارالىق نارىققا شىعۋى ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن ماسەلە دەگەن ۇسىنىسىن قايتالاي جەتكىزدى.
ايجان ابدىماناپقىزىنىڭ بالا كەزىنەن شىعارماشىل ورتادا وسكەنى وسى الەمدى تولىقتاي تانۋعا ىقپال ەتكەندەي. سۋرەتشىلىكتى تەك دارىندىلار عانا مەڭگەرەدى دەگەن كوڭىل تۇكپىرىندەگى تەرەڭ ويى ءتۇرلى-ءتۇستى الەمدى قاعاز-قارىنداشپەن ەمەس, جىبەك بەتىندەگى ءجىپتى ورنەكتەر ارقىلى تانيمىن دەگەن شەشىمگە جەتەلەپ كەلدى. قاتەلەسپەپتى. ەندىگى ماقسات – ۇلتتىق بۇيىمداردى دۇنيە جۇزىنە ايگىلەۋ.
الماتى
